Андрей Кудан – IМША (страница 4)
І ўпершыню за доўгі час яму нешта прыснілася.
Яму сніўся касцёл: стары, з высокімі вокнамі, праз якія лілося святло – не сонечнае, а нейкае блакітнаватае, халоднае. У касцёле не было людзей. Толькі ён. І цішыня. А потым з-за калоны выйшаў бацька.
Бацька быў малады, такі, якога Арсень памятаў з дзяцінства – з чорнымі валасамі, без сівізны, без маршчын. Ён стаяў і глядзеў на сына.
– Ты прыехаў, – сказаў бацька.
– Ты ж памёр, – адказаў Арсень.
– Памяць не памірае, – сказаў бацька. – Ідзі за мной.
І пайшоў у глыбіню касцёла, туды, дзе замест алтара была чорная пустэча.
Арсень прачнуўся ад таго, што нехта грукаў у акно.
Ён ускочыў. Сэрца калацілася. За акном стаяла Ганна і стукала пальцам па шкле.
– Вы чаго крычыце? – спытала яна праз шкло. – Людзей палохаеце.
Арсень выцер пот з ілба.
– Прабачце. Моцны сон прысніўся.
Ганна кіўнула і адыйшла.
Арсень паглядзеў на гадзіннік. Ён праспаў тры гадзіны. На вуліцы пачынала цямнець.
Ён устаў, апрануўся і выйшаў на ганак. Вечар быў ціхі і халодны. Неба зацягнула воблакамі. Дзесьці за лесам заходзіла сонца, і ягоны апошні промень асвятляў нешта белае на ўзгорку.
Касцёл.
Арсень пастаяў, паглядзеў. І раптам адчуў: нешта цягне яго туды. Не цікаўнасць. Не абавязак. Нешта іншае. Быццам хтосьці кліча.
Ён падумаў: "Пайду заўтра. Цёмна ўжо".
Але сам ведаў, што пойдзе сёння.
Глава 3
Парог
Арсень ішоў па мяккай восеньскай гразі, і чэрствы вецер біў у твар. Ліхтарык свяціў слаба – батарэйкі селі, а запасных ён не ўзяў. Ідыёт. У Мінску заўсёды ёсць святло, а тут – цемра, як у склепе.
Сцежка вяла праз поле, потым праз рэдкі хмызняк, і нарэшце ўпёрлася ў старую булавежную сцяну. Касцёл быў бліжэй, чым здавалася здалёк. Ён вырас перад ім раптоўна, быццам выйшаў з цемры насустрач.
Арсень спыніўся.
Нават у прыцемках было відаць, што касцёл не проста стары – ён быў пакінуты. Але пакінуты не так, як кідаюць дамы, калі з'язджаюць у горад. А так, як кідаюць памерлых – з павагай, але назаўжды.
Сцены – светлы камень, цяпер шэры ад часу і дажджоў. Высокія вокны без шкла, але з ажурнымі кратамі. Над уваходам – круглы вітраж, разбіты, але яшчэ трымаецца. Дзверы – дубовыя, велізарныя, пакарабачаныя, але не падаюць.
Арсень падышоў бліжэй. Крамы заціснулі дзверы, але не цалкам – можна было прасунуцца ў шчыліну. Хтосьці ўжо ламаўся сюды, і не раз.
Ён паставіў заплечнік на зямлю, дастаў кнігу. Не ведаючы навошта – проста не хацеў пакідаць яе звонку. Запхнуў у куртку. І палез у шчыліну.
Унутры было цёмна, як у вуснах у звера. Ліхтарык даваў толькі жоўты кружок, у якім выплывалі то абрыўкі фрэсак, то крывыя шыбы, то аскепкі кафлі на падлозе.
Пад нагамі хрумсцела шкло.
Арсень прайшоў некалькі крокаў і спыніўся. Трэба было даць вачам прывыкнуць. Паволі пачалі вымалёўвацца абрысы: высокія калоны, амвон, алтар. Алтар быў пусты – ні абразоў, ні распяцця. Толькі каменная пліта з высечаным крыжам.
І цішыня.
Не проста цішыня – густая, як мёд. Такая, што вушы закладвала. Чутно было, як кроў шуміць у галаве.
Арсень зрабіў яшчэ некалькі крокаў да алтара. Ліхтарык вырваў з цемры нешта белае ля падножжа. Ён нагнуўся.
Косці.
Не чалавечыя, не – шкілет нейкай жывёлы. Авечкі, здаецца. Нехта провалок яе сюды і пакінуў. Ці сама зайшла? Дзіка.
Ён выпраміўся і абвёў праменем сцены. Фрэскі былі амаль знішчаны, але на некаторых яшчэ можна было разабраць твары – святыя, анёлы, людзі ў старых строях. Яны глядзелі з сцен і, здавалася, сачылі за ім.
– Дурніца, – сказаў Арсень уголас, і голас прагучаў глуха, быццам падушка.
Ён пайшоў уздоўж сцяны, шукаючы ўваход у падвал. Там павінен быць архіў. Старыя кнігі, дакументы – усё, дзеля чаго яго паслалі. Тое, што бацька шукаў.
Уваход знайшоўся за алтаром – невялікі драўляны люк у падлозе. Ён быў прысыпаны смеццем, але не замкнёны. Арсень паддзеў яго нагой і адчыніў.
Унізе была чорная вадкасць – паветра? Вада? Не разабраць у гэтай цемры, якая, здавалася, дыхала. Па лесвіцы сцякала вада, сцены былі мокрыя.
Ён пачаў спускацца. Прыступкі рыпелі, некаторыя хісталіся. Кожны крок аддаваўся рэхам, якое вярталася да яго праз некалькі секунд, быццам хтосьці паўтараў.
Унізе была невялікая зала са скляпеністай столлю. Тут пахла вільгаццю, зямлёй і чымсьці яшчэ – цяжкім, салодкім. Гнільнёй? Мо трупамі?
Ліхтарык выхапіў з цемры стосы кніг. Яны ляжалі проста на падлозе, на драўляных насцілах, на паліцах, якія рассыпаліся ад дотыку. Арсень узяў адну. Старонкі зліпліся, пакрытыя цвіллю. Гэта не архіў, гэта звалка.
Ён абышоў залу па перыметры. Ля далёкай сцяны стаяў драўляны стол і нешта накшталт крэсла, усё пакрытае тоўстым пластом пылу. На стале ляжала некалькі кніг, якія выглядалі менш пашкоджанымі.
Арсень падышоў. У святле ліхтарыка ён убачыў, што адзін з фаліянтаў – стары, у скураным пераплёце, з металічнымі кутамі – ляжыць асобна, быццам яго нехта паклаў спецыяльна.
Ён асцярожна ўзяў яго ў рукі. Пераплёт быў сухі, цёплы навобмацак, хоць у падвале панаваў холад. Арсень адкрыў кнігу. Першая старонка была чыстая. Другая – таксама. А трэцяя…
На трэцяй старонцы пачынаўся тэкст. Той самы почырк – дрыготкі, спешны. Той самы, што на пергаменце, які яму пакінула аспірантка.
«Пахвальны ліст да ўсіх, хто прыйдзе пасля нас…»
Сэрца Арсеня прапусціла ўдар.
Гэта тая самая кніга. Тая, з якой выдралі старонкі. Толькі тут яны былі. Усе.
Ён паставіў кнігу на стол і дастаў з курткі свой экзэмпляр. Параўнаў. Абсалютна аднолькавыя, толькі ў ягонай кнізе старонкі з «Пахвальным лістом» былі акуратна выразаныя.
Нехта прыйшоў сюды раней. Нехта, хто ведаў, што шукаць.
Бацька?
Арсень пачаў гартаць кнігу далей. Тэкст быў доўгі, поўны стараславянскіх і польскіх слоў, якія ён разумеў толькі напалову. Але агульны сэнс пачынаў вымалёўвацца. Гэта была не малітва. Гэта было заклінанне.
«Калі вы прыйдзеце, калі знойдзеце гэты ліст, калі прачытаеце яго ўголас у гэтым месцы, тады прыйдуць і яны. Тыя, хто спаў. Тыя, хто чакаў. І вы павінны будзеце іх выслухаць. І вы павінны будзеце іх дараваць. Інакш яны не сыдуць».
Арсень паставіў ліхтарык на стол так, каб святло падала на старонку. Пальцы дрыжалі. Ён павёў імі па радках.
І пачаў чытаць уголас.
Спачатку ціха, потым гучней. Словы былі цяжкія, чужыя, але язык прывыкаў да іх хутка, быццам сам ведаў іх даўно.
«Прыйдзіце, цені. Прыйдзіце з зямлі, з паветра, з вады. Прыйдзіце з памяці, якая не памірае. Прыйдзіце і сведчыце. Прыйдзіце і памятайце. А вы, жывыя, слухайце. І запамінайце. Бо памяць – гэта адзінае, што застаецца…»
Ён дачытаў да канца і зачыніў кнігу.
Цішыня.
Тая самая, што і была.
Арсень выдыхнуў. Ну вось, прачытаў. І нічога не здарылася. Ніякіх ценяў, ніякіх прывідаў. Проста стары тэкст у старым падвале.