Андре Моруа – Навелы (страница 44)
– Яшчэ адзін довад праявіць стрыманасць. – Яна абышла пакой, робячы заўвагі наконт жаночых фатаграфій, што віселі на сценах. Потым пажартавала з Фабіяна, паказваючы на мае пісьмы, і той правёў яе ў пярэднюю, дзе яны прабылі даволі доўга. Цалаваліся, мабыць.
Пачуўшы, што дзверы зачыніліся, я выйшла з гардэроба, і Фабіян, вярнуўшыся, знайшоў мяне поўнай пагарды і ледзянога спакою. Ён стаяў сканфужаны.
– Не лічыце мяне злым чалавекам, – пачаў ён. – Маглі самі пераканацца… Прашу прабачэння, што выпадкова, без усякага намеру, я зрабіў вас сведкай гэтай кароценькай сцэны. Што ж цяпер?.. Калі ўмешвацца, не папярэдзіўшы, у людское жыццё, дык нарвацца на нечаканасць заўсёды можна… Потым яно ўладжваецца… Вы не гневаецеся?.. – I ён паспрабаваў узяць мяне за руку…
I ведаеш, Эмілія, я прачытала яго мыслі: «Паколькі тая пайшла, гэтая маладзенькая дзяўчына зусім не брыдкая…» Але, калі ён пацягнуў мяне, каб абняць, ва мне абудзілася і забушавала звярыная лютасць. Гэта ўжо занадта! Я вырвалася з яго рук, і, калі ён зноў накіроўваўся да мяне, пазіраючы мутнымі, замглёнымі вачыма, мяне агарнуў жах. Я схапіла са стала бронзавую чарніліцу і шпурнула яму ў твар. Яна папала ў скронь; Фабіян упаў галавой на ложак і страціў прытомнасць; струменьчыкам лілася кроў. Я нахілілася над ім, ён не дыхаў. I тут я зрабіла нядобра, нядобра: апанаваная страхам, хутчэй уцякла. Мабыць, трэба было шукаць доктара, ратаваць, ці што. Але ён быў мёртвы, я не сумнявалася. I якім чынам магла я растлумачыць сваю прысутнасць?
Жызэль была бледная і на дзіва спакойная. Я ёй сказала:
– Я не асуджаю цябе. Мабыць, я зрабіла б тое самае. А як цяпер? Што мяркуеш?
– Буду чакаць. Калі на мяне падазрэння не будзе, я сябе не выдам, хіба толькі, калі за маё злачынства арыштуюць бязвіннага… Мая сям’я не бязгрэшная, але не заслугоўвае такой ганьбы… Зрэшты, могуць дазнацца, што гэта я… Фабіян – пляменнік мадам Гардон; яна ведае, што я ездзіла ў Парыж… Афіцэры, каторыя мяне бачылі на плошчы Пантэона, могуць даць мае прыкметы; яна параўнае і здагадаецца. Нават ты, Эмілія…
– Я? Ды ты што, дарагая! Ты ж ведаеш, што я магу паказаць толькі ў тваю карысць… Але ж ёсць бедная актрыса, якая тут ні пры чым. А кансьержка засведчыць, што ў той вечар заходзіла і другая жанчына.
Цягнік прыбыў у Гарш. На сядзенні школьнага амнібуса драмаў стары фурман Мэду. Коні беглі, грукаючы капытамі па мерзлай дарозе. Усё было натуральна, звычайна, проста, але маю лепшую сяброўку могуць заўтра абвінаваціць у забойстве. Трэба як след падрыхтавацца, каб абараніць яе жыццё.
– Заўтра я адна буду расказваць пра тэатр Гардону і Фартуніо, – шапнула я Жызэлі. – Нельга, каб цябе злавілі яшчэ і на хлусні.
Ну і ноч!
– Скажы, што ты хворая, каб адмянілі гэтае па-дэ-дэ.
Жызэль не згадзілася. У мяне такое ўражанне, што яна ставіць на карту свой лёс. Мы з ёю рэпеціравалі. Я прамерзла і адчуваю сябе такой няшчаснай!..
– Ты яго бачыш?
– Каго?
– Яго, там, каля мадам Гардон.
Я глянула і сапраўды ўбачыла дзю Рансэрэ з павязкай на скроні.
– Ну так, гэта ён! – сказала я. – Значыць, ты яго не забіла. Шчасце тваё, Жызэль!.. Хадзем!
Але Жызэль выпусціла маю руку, павярнулася ў паўабарота і шпарка, з усяе сілы памчалася ў небяспечную зону. Я следам за ёю. Паводдаль крычалі людзі.
Далейшае адбылося так хутка, што я і ўспомніць не магу. Жызэль апярэдзіла мяне па меншай меры метраў на дзесяць. Я пачула трэск, і яна правалілася ў ледзяную ваду. Інстынктыўна я лягла і папаўзла да палонкі, каб падаць ёй руку. Яна не ўзяла. Што далей, не помню. Мабыць, я страціла прытомнасць. Потым мне казалі, што пажарнікі праявілі належны спрыт, і мы абедзве былі выратаваны.
Фурман Мэіду даставіў нас разам з Гардонамі і доктарам у каледж. Нас перанеслі ў наш пакой, я ачнулася і паднялася на ногі мінут праз пяць; Жызэль ляжала ў непрытомнасці. Мадам Гардон з маёй дапамогай раздзела яе і нацерла спіртам. Калі нарэшце яна расплюшчыла вочы, дык у роспачы крыкнула: «Пакіньце мяне! Дайце мне памерці!»
Нехта пастукаў у дзверы. Я адчыніла. Там. стаяў Фабіян дзю Рансэрэ.
– Як яна? – запытаў ён з трывогай. – Калі ласка, дазвольце мне ўвайсці. Я хачу сказаць ёй пару слоў.
Падскочыла спалоханая мадам Гардон.
– Ні ў якім разе, Фабіян! Гэта немагчыма. Яна не ў сваім розуме. Я адштурхнула дырэктрысу і падвяла Фабіяна да ложка Жызэлі. Ён працягнуў ёй рукі, яна кінулася да яго. Я адступіла да акна. Набліжаўся вечар. Дрэвы, пакрытыя снегам, заружавелі ў парку.
– Ну як, Ізабела? – пачуўся голас. – Што гэта вы чытаеце так уважна? Вы нават не заўважылі, калі мы ўвайшлі.
Ізабела падняла вочы і ўбачыла перад сабой, нібы ў сне, дырэктрысу ў цёмным касцюме і пры ёй маладога афіцэра ў мундзіры. У яго былі доўгія чорныя вочы і тонкія, выразна акрэсленыя губы.
– Божа мой! – прамовіла яна ў здзіўленні. – Фабіян дзю Рансэрэ!
– Не, – адказала дырэктрыса, засмяяўшыся. – Гэта пляменнік майго мужа, Жак Сальві. Ён прыехаў у водпуск з Алжыра… Вырашыў наведаць нас і застаецца з намі абедаць, а паколькі сталовая яшчэ зачынена, я прыйшла запрасіць вас скласці нам кампанію.
Ізабела паднялася, кінула ў куфар фіялетавы сшытак і, спалоханая, пазірала ў захапленні на прыгожага, крыху збянтэжанага лейтэнанта.
Праз дзесяць год
– Вы ведаеце, Бертран, хто мне званіў сёння раніцай?
– Адкуль мне ведаць?
– I як гэта вам не падказала чуццё?.. Ну, тая самая жанчына, якую вы так моцна кахалі.
– А хіба ёсць на свеце жанчына, акрамя вас, якую я моцна кахаў?
– Вы няўдзячны, Бертран!.. А Беатрыса?
– Якая Беатрыса?
– Якая Беатрыса?.. Вы цудоўна разыгрываеце камедыю. Няўжо вы не помніце Беатрысы дэ Сольж?
– А! Гэтая Беатрыса!.. Я думаў, што яна ў Кітаі, ці ў Японіі, ці бог ведае дзе… А што, хіба яна ўжо не ў кругасветным падарожжы?
– Вярнулася… Учора ўвечары прыбыла ў Гаўр.
– А якога чорта яна вас турбуе зараз?
– Каб наладзіць кантакт… Пасля доўгай адсутнасці хоча пабачыць сваіх сяброў. Гэта натуральна.
– Не ведаў я, што мы з ёю сябры.
– Бертран… Калі я ўспамінаю, што ледзь не кінула вас праз гэту жанчыну… Ну так, так!.. Я тады гаварыла сабе: «Раз ён не трымаецца за мяне, раз яму спатрэбілася другая, чаго мне навязвацца? Дзяцей у нас няма… I мне лепш за ўсё сысці з дарогі…» Я нават хадзіла да свайго друга Ланкрэ, пыталася, што рабіць, каб без шуму і скандалу атрымаць развод. Ланкрэ выслухаў маю бяду і параіў набрацца цярпення… А потым такая ахвяра мне здалася занадта вялікай… I я засталася.
– На наша шчасце!
– Няхай сабе на наша шчасце… Але хто мог прадбачыць, дарагі мой, што вы так хутка ачуняеце ад зацяжной хваробы?.. Вы што?.. Забылі? Дзесяць гадоў таму назад вы гадзіны не маглі пражыць без Беатрысы, кожны дзень чакалі тэлефоннага званка, даволі было аднаго слова, каб вы адмовіліся ад неадкладнай сустрэчы, вы парушалі свае самыя ўрачыстыя абяцанні… Ах, гэтыя ранішнія званкі!.. Яны і цяпер у маіх вушах. Сэрца гатова было выскачыць з грудзей… Бывала, Амелія, калі вы былі ў маім пакоі, неспрактыкаваная, выдаючы сваё саўдзельніцтва, дакладвала вінаватым тонам: «Вас пытаюцца, месье…» I тады вы, крыху саромеючыся, напускалі на сябе фанабэрыю… Гэта было жахліва!
– Не так жахліва, як смешна…
– Ну вядома… Але мне было вельмі горка адчуваць камізм нашага становішча… Вы толькі ўспомніце, Бертран… Вас нішто на свеце не цікавіла апроч Беатрысы… Калі яе імя ўпаміналася ў гаворцы, ваш твар рабіўся пяшчотным, лагодным. I гэта прычыняла мне боль. Вам імпанаваў кожны, хто яе ведаў, і любая рэч, што ёй была даспадобы. Вы, чалавек цвярозага розуму, вораг усякіх забабонаў, раптам зацікавіліся факірамі, варажбіткамі і рознымі чарадзеямі… Вы наведвалі з ёю нейкія дзівотныя ўстановы… Вы, што мне заўсёды забаранялі заводзіць жывёлу, трацілі гадзіны ў пошуках персідскага ката, каб зрабіць ёй падарунак. Зрэшты, гэта ўсё так ясна. Вы былі ў яе на пабягушках. Яна магла паклікаць вас, як сабаку.
– Вы перабольшваеце.
– Я не перабольшваю. Вы мянялі свае планы тры разы на дзень, дагаджаючы яе капрызам… Нашы паездкі ў адпачынак залежалі ад яе намеру. Вы мяне зацягнулі аж на самы Нордкап, хоць я холаду баюся больш, чым смерці, таму што, бачыце, Беатрыса адправілася на параходзе ў Нарвегію, і вы спадзяваліся сустрэцца з ёю выпадкова ў якім-небудзь порце… Як я тады плакала… у гэтым злашчасным падарожжы! Я прастыла, хварэла, была ў адчаі… Вы гэтага і не заўважылі… Аб чым вы думаеце?