Андре Моруа – Навелы (страница 45)

– Прабую разабрацца ў маіх даўніх пачуццях… Гэта праўда, што я тады ашалеў ад гэтай жанчыны. А чаму, чорт яго ведае.

– Не будзьце вульгарным, Бертран. Яна была вельмі прывабная… Яшчэ і цяпер.

– У Парыжы тысячы прывабных жанчын, куды прыгажэйшых.

– Магчыма… Але ў яе была натуральная грацыя, амаль дзіцячая, уласцівая толькі ёй.

– Вы так думаеце?

– Вы мне гэта самі сцвярджалі.

– А я што, мудры суддзя? Пабачыўшы яе зараз, і двух слоў не звязаў бы… Мне здаецца, уся яе слава – некалькі банальных кампліментаў ад мяне, і гэтыя прыгоды з Сальвіяці… Аж злосць разбірае.

– А вы помніце, Бертран, той дзень, калі Гадэн рабіў ёй аперацыю? Вы збялелі ад перажыванняў… Я вас так шкадавала!.. Старалася быць велікадушнай!.. Разы тры званіла па тэлефоне на вуліцу Пічыні, пыталася, як там… Навіны былі добрыя, і я суцяшала вас: «Не бойцеся, дарагі! Ёй нічога не пагражае».

– Я забыў.

– Які жаль! Ад учынку, самага ўзвышанага за ўсё маё жыццё, і знаку не застанецца… Скажыце мне, дарагі… Вы, можа, таксама забылі, што, калі яна збегла з Сальвіяці, вы хацелі пакончыць з сабой?

– Ну, раз я не пакончыў, значыць, не вельмі хацеў.

– Але ж вы збіраліся. Вы нават пачалі пісьмо, каб мне паведаміць аб вашым рашэнні… Калісьці, раскладваючы свае паперы, вы мне аддалі яго… Хочаце глянуць?

– Вядома, не.

– Чаму гэта не?.. Зараз я вам пакажу… Вось яно: «Мая мілая малютка, я ведаю, што прычыню вам вялікі боль. Даруйце, прашу вас. Далей жыць у мяне не хапае мужнасці. Але я хачу, перш чым апусціць заслону, растлумачыць вам шэраг прычын, мабыць, незразумелых для вас. Мне здаецца, я зменшу вашы пакуты, паказаўшы, што шлюб між намі заўсёды адрозніваўся ад таго, што вам уяўлялася ў марах».

– Ізабела, мне гэта непрыемна.

– А думаеце, мне было прыемна?.. «Тайна маіх паводзін, якія вам часта здаваліся недарэчнымі, у тым, што да нашай з вамі сустрэчы я кахаў ужо Беатрысу дэ Сольж. Чаму я тады кінуўся да вас, зрабіў прапанову і ажаніўся з вамі? Таму што Беатрыса сама збіралася выйсці замуж, і я хацеў забыць яе, а ў вас я знайшоў ласку, якое ніколі не меў ад яе… Чалавек – істота складаная, і я шчыра верыў…»

– Хопіць, Ізабела… Спаліце гэта пісьмо.

– Я ніколі нічога не спальваю… Зрэшты, прачытаць яго вельмі карысна… карысна для нас абаіх. Каб не крыўдзіць вас, я апушчу дзве старонкі. Слухайце: «Вашай найбольшай памылкай, Ізабела (у гэтай сумнай гісторыі ў вас таксама былі памылкі), вашай найбольшай памылкай быў гэты раптоўны візіт да Беатрысы з просьбай даць мне адстаўку і вярнуць вам вашага мужа. У той дзень, вы, бедная мая Ізабела, мелі выключны поспех. Вы разварушылі сумленне ў жанчыны, у глыбіні душы добрай і далікатнай. Вы адлучылі яе ад мяне, але ж і сябе ад мяне адлучылі. Пасля гэтага вашага ўчынку, Ізабела (учынку, пра які я доўгі час не ведаў, але здагадваўся па тысячах доказаў), я адчуў, што Беатрыса пазбягае мяне і збліжаецца з Сальвіяці. I вось праз ваш фатальны ўчынак я павінен памерці».

– Які тэатральны, прыкры тон!

– Гэта толькі чарнавы накід, Бертран… Але я хачу, каб вы паслухалі і самы канец: «Не шкадуйце ні аб чым. Так ці іначай, мая сцежка абрываецца, я ніколі не імкнуўся дажыць да старасці. Аднясіцеся да гэтай падзеі, як я, проста і шчыра. Вас яшчэ будуць любіць, Ізабела; вы заслугоўваеце, каб вас любілі. Даруйце, што я не змог зрабіць вас шчаслівай. Мабыць, я не створаны для шлюбу, але прыхільнасць мая да вас была самая праўдзівая. Безумоўна, калі б абставіны дазволілі мне застацца жывым, я прывязваўся б да вас усё мацней і мацней. I яшчэ адно апошняе слова: калі Беатрыса вернецца, адна ці з Сальвіяці, сустрэньце яе сардэчна, і тады…»

– Дайце мне гэту паперку… Няўжо я сапраўды напісаў такое глупства?

– А то хто ж? Вы, сваёй рукою, Бертран…

– Неяк дзіўна… Клянуся, ніяк не магу прыпомніць, каб нейкі вар’ят ва мне сцвярджаў: «Я ніколі не імкнуўся дажыць да старасці». Бачыце, дарагая Ізабела, вось я… На парозе гэтай самай старасці.

– Не задаволены жыццём?

– Наадварот. Шчаслівы тым, што старэю каля вас.

– Гэта даказвае, Бертран, што не трэба паміраць ад любві і адчайвацца, калі ў іншых удача.

– Вы думаеце, Ізабела, што ў галіне пачуццяў канкрэтныя прыклады з’яўляюцца доказам? Тут усё магчыма. Ваша актыўнасць перад Беатрысай дала станоўчыя вынікі, але ж яна магла і праваліцца, магла мяне забіць.

– У такіх справах нельга без рызыкі, і вось вы са мной… жывы і здаровы… Але ж вы не сказалі, як мне цяпер трымацца з гэтай мілай дамай?..

– Чаго яна хоча?

– Пабачыцца з намі… Ну, паабедаць разам ці паснедаць… Урэшце, як вы пажадаеце.

– Завядзе гаворку пра сваё вандраванне вакол свету. Сурабая… Анкор… Ганалулу… Нуда страшэнная… Не запрашайце… Знайдзіце апраўданне…

– Гэта немагчыма, Бертран; яна палічыць мяне злапамятнай. Зрэшты, гэта мяне нават пацяшае.

– Якая вам прыемнасць сустракацца з жанчынай, што, як вы гаворыце, вас так доўга мучыла?

– Прыемна пасля цяжкай дарогі адчуць сябе на цвёрдай зямлі… З’яўленне Беатрысы, нагадаўшы мінулыя трывогі, дазволіць мне глыбей пазнаць радасць цяперашняга майго дабрабыту… I потым, яна вельмі прыгожая, гэта ваша сяброўка.

– Вы яе ненавідзелі.

– Я яе ненавідзела, калі яна была з вамі, спакушала вас, прабавала мяне адхіліць. Цяпер я магу спакойна прызнацца, што яна жанчына сімпатычная. I ў вас нядрэнны густ… Знаходжу ў гэтым нават асалоду.

– Ізабела, вы ж ведаеце, што зараз я заняты, што я вельмі стомлены і марнаваць час, слухаючы пустую балбатню, мне не выпадае. Не прымушайце мяне.

– Слушныя словы. Больш ніякіх гасцей. Але на гэты раз, Бертран, зрабіце выключэнне. Дазвольце ёй наведаць нас.

– Вы ж не скажаце, Ізабела, што гэта дзеля вас, каб вам дагадзіць, павінен я прыняць мадам дэ Сольж?..

– Якраз гэта я і кажу. Вы згодны?.. Ну і цудоўна.

Гонар

– Ёсць у людзей, – сказала яна, – пачуццё гонару, якое я паважаю, але не заўсёды магу зразумець.

Калі я выйшла замуж, Жак пазнаёміў мяне з Бенарам, сваім лепшым другам. Спачатку я знаходзіла яго грубым, рэзкім, і ён мне не падабаўся. Спатрэбілася некалькі месяцаў, пакуль я да яго прывыкла. Потым мы зблізіліся, і быў ён для мяне, як родны брат. Аднаго разу вечарам выехалі мы з дому ўсе трое, і ў машыне ён сядзеў даволі доўга побач са мной, і я адчула, што і яму і мне гэта прыемна. 3 таго дня ён стаў трымацца са мной іначай. Зрабіўся далікатным, паслужлівым, потым пачаў заглядаць мне ў вочы.

Я нічога яму не гаварыла, не давала нават намёку, каб ён мог падумаць, што я яго кахаю. Наколькі магчыма, рабіла выгляд, што яго палкія залёты прымаю не больш як праяўленне сяброўства. Нарэшце, калі мой муж адправіўся ў падарожжа, ён пачаў наведваць мяне кожны вечар. Гаварыў, што ён вельмі няшчасны, што я першая жанчына, якую ён пакахаў па-сапраўднаму, што ён гатовы пакончыць з сабой, і аднойчы, выйшаўшы ад мяне, ледзь не кінуўся ў Сену. Ён здаўся мне такім сумным, такім шчырым, што мяне агарнула спагада, і я стала яго каханкай. Я не любіла яго ў гэты момант, я толькі баялася, каб ён сапраўды не рашыўся на самагубства. Але як толькі ён стаў маім, я прывязалася да яго ўсёй душой.

Тыдні праз два муж вярнуўся. Я сама здзівілася той смеласці, з якой расказвала яму пра дамашнія падзеі ў яго адсутнасці. Ён нічога не падазраваў, і ўсё было б добра, каб Бенара тым часам не пачало мучыць сумленне. Ён мне сказаў, што яго ахапіў жах; ён зразумеў, што здрадзіў другу і не можа далей так жыць, гонар не дазваляе яму паціскаць руку мужа, застаючыся каханкам яго жонкі. Я параіла яму не сустракацца з Жакам, ён адказаў, што не можа, што разрыў між імі будзе яўным сведчаннем вінаватасці і гонар не прымірыцца з ашуканствам.

Ён выказаў пажаданне застацца па-ранейшаму маім другам і забыць тое, што між намі здарылася.

Я прыйшла ў захапленне ад яго паводзін, і дзён колькі мне прыемна было ўяўляць, што мой каханак – чалавек высакародны і непахісны ў дружбе. Я зусім не думала, што дакоры сумлення з’ява трывалая. Мне здавалася, што, як толькі надарыцца зручны выпадак і мы будзем адны, ён паддасца жаданню абняць мяне, і, са свайго боку, вырашыла працягваць нашу сувязь. Аднак мінула некалькі тыдняў, і я пераканалася, што Бенар застаецца верным свайму слову. Ён заходзіў да нас толькі тады, калі быў цвёрда ўпэўнены, што застане дома майго мужа.

Чамусьці мне ўяўлялася, што яго сумленне будзе менш патрабавальным, калі я сама наладжу спатканне. Жак, чалавек вельмі даверлівы, дазволіў мне правесці некалькі дзён на беразе мора, і я прапанавала Бенару наведаць мяне там. Ён прыслаў мне мілае пісьмо, перапоўненае папрокамі: не трэба, пісаў ён, пазбаўляць яго сілы духу. Занадта вялікая гэта для яго спакуса, каб потым ён адважыўся патрабаваць ад мяне асцярожнасці і вытрымкі.

Я вярнулася з паездкі такая няшчасная, што муж, убачыўшы мой змучаны твар, усё ж зразумеў, што нейкая вельмі прыкрая падзея ўзрушыла і зламала мяне. Я плакала дзень і ноч, захварэла, гаварыла, што куплю рэвальвер. Жак трымаўся так тактоўна і далікатна, што нарэшце я прызналася яму ва ўсім, упрошваючы са слязьмі, каб ён даў мне развод.

Спачатку яго ахапілі гнеў і роспач. Пакутаваў страшэнна. Але, апытаўшы мяне ўсякімі спосабамі, пераканаўшыся, што Бенар са мною больш ні разу не бачыўся, ён аціх, утаймаваў свой боль і пачаў думаць толькі аба мне. Ён мне сказаў, што сам пагаворыць з Бенарам, і калі той жадае жыць са мной разам, то ён адступіць, сыдзе з дарогі, бо ён не з тых людзей, што трымаюць пры сабе жанчыну супроць яе волі. Нарэшце яго паводзіны і словы сталі такімі лагоднымі, што маглі задаволіць самую капрызную і чуллівую істоту.