Гелікон. Які ты стаў ганарысты, га? Напраўду, я служу шаленцу. Але каму служыш ты? Дабрадзейнасці? Я скажу табе, што думаю пра ўсё гэта. Я нарадзіўся рабом. Дык вось, добрапрыстойны чалавеча, пад гэтую песеньку пра дабрадзейнасць мяне спачатку прымушала скакаць пуга. А Гай не разводзіў са мной прыгожых размоў. Ён вызваліў мяне і ўзяў да сябе ў палац. Тут я змог наглядзецца на вас, дабрадзейных. I ўбачыў, што ў вас брыдкія пысы і агідны смурод — нежывы смурод тых, хто ніколі ні ад чога не пакутаваў і нічым не рызыкаваў. Я ўбачыў высакародныя строі, але і патухлыя сэрцы, прагныя твары і дрыготкія рукі. Вы — суддзі? Вы, хто гандлюе дабрадзейнасцю і марыць пра бяспеку, як краса-дзеўчына пра каханне, а ўрэшце памірае з жахам, нават не зразумеўшы ўсяе хлусні, якой займаліся ўсё жыццё,— вы сунецеся судзіць таго, хто бязмежна пакутаваў і кожны дзень сплывае крывёй ад тысячы новых ран? Спачатку вам давядзецца сутыкнуцца са мной, у гэтым не сумнявайся! Пагарджай жа рабом, Хэрэя! Ён вышэй за тваю дабрадзейнасць, бо ён — яшчэ здольны любіць свайго няшчаснага гаспадара і абароніць яго ад вашай высакароднай хлусні, ад вашых вераломных прамоў...
Хэрэя. Мілы Геліконе, нешта ты надта захапіўся сваім красамоўствам. Шчыра, некалі ў цябе быў лепшы густ.
Гелікон. Я шкадую, але гэта так. Вось што значыць надта доўга быць побач з вамі. У старых мужа з жонкаю нават валасоў у вушах пароўну — настолькі яны робяцца ўрэшце падобныя. Але я выпраўлюся, не хвалюйся, я выпраўлюся. Толькі вось што... Паглядзі, бачыш гэты твар? Так. Добра глядзі. Выдатна. Дык вось — цяпер ты бачыў твар свайго ворага. (Выходзіць.)
Сцэна VII
Хэрэя. А цяпер трэба спяшацца. Заставайцеся абодва тут. Сёння ўвечары нас будзе сотня. (Выходзіць.)
Стары патрыцый. Заставайцеся, заставайцеся! Я дык лепш бы адсюль пайшоў. (Нюхае паветра.) Тут пахне смерцю.
Першы патрыцый. Або хлуснёй. (Сумна.) Я сказаў, што гэта быў чароўны танец.
Стары патрыцый (супакаяльна). У пэўным сэнсе — быў. Быў.
Імкліва ўбягаюць некалькі патрыцыяў і коннікаў.
Сцэна VIII
Другі патрыцый. Што такое? Вам што-небудзь вядома? Нас загадаў паклікаць сюды імператар.
Стары патрыцый (няўважна). Можа быць, дзеля танца.
Другі патрыцый. Якога танца?
Стары патрыцый. Ну, якога — каб атрымаць ад мастацтва асалоду.
Трэці патрыцый. Мне сказалі, што Калігула вельмі хворы.
Першы патрыцый. Яно так і ёсць.
Трэці патрыцый. Дык што з ім? (Вельмі ўзрадавана.) Божачкі мае, няўжо ён памрэ?
Першы патрыцый. Не думаю. Ягоная хвароба смяротная толькі для іншых.
Стары патрыцый. Калі так можна сказаць.
Другі патрыцый. Я цябе зразумеў. Але ці не мог ён захварэць на штось меней сур’ёзнае, але болей выгаднае для нас?
Першы патрыцый. Не, гэтая хвароба не трывае суперніц. Але прашу прабачыць, мне трэба ўбачыцца з Хэрэем. (Выходзіць.)
Уваходзіць Цэзонія, невялікая паўза.
Сцэна IX
Цэзонія (з абыякавасцю). Калігула захварэў на страўнік. Ён толькі што ванітаваў крывёй.
Патрыцыі падбягаюць і абступаюць яе.
Другі патрыцый. О багі ўсемагутныя, клянуся, калі ён ачуняе, я ахвярую дзвесце тысяч сестэрцый у дзяржаўную скарбніцу.
Трэці патрыцый (перабольшваючы ў сваім імпэце). Юпітэр, пакінь яму жыццё, вазьмі лепей маё.
Калігула ўжо колькі хвілін як увайшоў і слухае.
Калігула (падыходзячы да другога патрыцыя). Я прымаю твой дар, Луцый. Я вельмі табе ўдзячны. Мой скарбнік прыйдзе да цябе заўтра. (Падыходзіць да трэцяга патрыцыя і абдымае яго.) Ты не можаш сабе ўявіць, як я ўсхваляваны. (Памаўчаўшы, ласкава.) Дык ты мяне любіш?
Трэці патрыцый (расчулена). Ах, цэзару, няма нічога, чаго б я зараз жа не аддаў за цябе.
Калігула (зноў абдымае яго). Ах, гэта занадта, Касій, я не заслужыў такой любові. (Касій робіць пратэстуючы жэст.) Не, не, кажу табе. Я не варты гэтага. (Кліча двух вартаўнікоў.) Забярыце яго. (Касію, мякка.) Ідзі, дружа. I памятай, што Калігулава сэрца з табой.
Трэці патрыцый (з цьмяным хваляваннем). Але куды яны мяне вядуць?
Калігула. На смерць, куды ж яшчэ. Ты аддаў сваё жыццё за маё. Цяпер я адчуваю сябе лепей. У мяне нават знік гэты жудасны прысмак крыві ў роце. Ты мяне вылечыў. Касію, ты шчаслівы, што здолеў аддаць сваё жыццё за іншага чалавека, асабліва калі імя гэтаму іншаму — Калігула? Цяпер я зноў гатовы цешыцца ўсімі радасцямі жыцця.
Вартаўнікі цягнуць трэцяга патрыцыя. Той супраціўляецца і крычыць.
Трэці патрыцый. Я не хачу! Гэта ўсяго толькі жарт?!
Калігула (летуценна, у паўзах паміж крыкамі). Хутка на дарогах, якія вядуць да мора, заквітнее мімоза. Жанчыны надзенуць сукенкі з лёгкай тканіны. Неба — высокае, свежае і чыстае, Касію! Усмешкі жыцця!
Касій ужо ля парога. Цэзонія мякка падштурхвае яго.
Калігула (азірнуўшыся, раптам сур'ёзна). Жыцця, мой дружа. Каб ты напраўду яго любіў, ты не гуляў бы з ім так неасцярожна.
Касія выштурхваюць.
Калігула (вяртаючыся да стала). А калі страчваеш — заўсёды трэба плаціць. (Паўза.) Хадзі сюды, Цэзонія. (Паварочваецца да іншых.) Дарэчы, мне прыйшла адна цудоўная думка, і я хачу з вамі ёю падзяліцца. Маё цараванне было дагэтуль аж занадта бясхмарнае. Ні павальнай чумы, ні жорсткай рэлігіі, ні нават якога перавароту — карацей, нічога такога, што дапамагло б вам застацца ў памяці ў нашчадкаў. I часткова менавіта па гэтай прычыне я, так бы мовіць, стараюся кампенсаваць беражлівасць лёсу. Іначай кажучы... не ведаю, ці вы зразумелі мяне. (З прысмехам.) Увогуле, я сам замяніў чуму. (Мяняючы тон.) А цяпер усе маўчыце. Сюды ідзе Хэрэя. Цэзонія, гэта твая справа. (Выходзіць.)
Уваходзяць Xэрэя і Першы патрыцый.
Сцэна X
Цэзонія жвава падбягае і стае перад Хэрэем.
Цэзонія. Калігула памёр.
Адварочваецца, удаючы, што плача, і пільна глядзіць на астатніх — тыя маўчаць. Ва ўсіх прыгнечаны выгляд, але па іншых прычынах.
Першы патрыцый. Ты... ты ўпэўненая ў гэтым няшчасці? Гэта немагчыма, ён толькі што танцаваў.
Цэзонія. Так-так. Гэтае намаганне яго й даканала.
Хэрэя хутка аднаго за адным абыходзіць прысутных і вяртаецца да Цэзоніі. Ніхто не прамаўляе ні слова.
Цэзонія (паволі). Ты маўчыш, Хэрэя.
Хэрэя (таксама паволі). Гэта вялікае гора, Цэзонія.
Рэзка ўваходзіць Калігула і ідзе да Хэрэі.
Калігула. Выдатна сыграна, Хэрэя. (Крута паварочваецца на месцы і глядзіць на астатніх. У добрым гуморы.) Ну што — не выйшла! (Цэзоніі.) Не забудзь, што я табе сказаў. (Выходзіць.)
Сцэна XI
Цэзонія моўчкі глядзіць яму ўслед.
Стары патрыцый (з усё яшчэ неаслабнай надзеяй). А ён сапраўды хворы, Цэзонія?
Цэзонія (глядзіць на яго з нянавісцю). Не, мая ясачка, але табе вядома далёка не ўсё. Табе невядома, што ён спіць усяго па дзве гадзіны кожную ноч і ўвесь астатні час блукае па галерэях палаца і не знаходзіць спакою. Табе невядома, дый ты не задумваўся ніколі, якія думкі даймаюць гэтага чалавека ў смяротна пакутлівыя гадзіны паміж сярэдзінай ночы і вяртаннем сонца. Хворы? Не, ён не хворы. Хіба што ты сам знойдзеш назву і лекі тым язвам, якімі пакрыта яго душа.
Хэрэя (здаецца, з чуласцю ў голасе). Твая праўда, Цэзонія. Нам вядома, што Гай...
Цэзонія (яшчэ хутчэй). Так, вам гэта вядома. Але як і ўсе, у каго няма ні кроплі душы, вы трываць не можаце тых, у каго яна занадта вялікая. Занадта вялікая душа! Як нязручна, праўда? І тады гэта называюць хваробай, а велемудрыя недавукі могуць заставацца спакойнымі за сваё сумленне і задаволенымі. (Іншым тонам.) Ты калі-небудзь умеў любіць, Хэрэя?
Xэрэя (зноў зрабіўшыся самім сабой). Мы ўжо занадта старыя, каб гэтаму навучыцца, Цэзонія. Дый невядома, зрэшты, ці дасць нам Калігула на гэта час.
Цэзонія (ужо ўзяла сябе ў рукі). I тое праўда. (Сядае.) Я ледзь не забыдася на даручэнне, якое мне даў Калігула. Як вам вядома, сёння — дзень, прысвечаны мастацтву.
Стары патрыцый. Гэта паводле календара?
Цэзонія. Не, гэта паводле Калігулы. Ён паклікаў некалькі паэтаў і збіраецца прапанаваць ім спаборніцтва ў імправізацыі на зададзеную тэму. Але ж і сярод вас ёсць паэты, і Калігула хоча, каб яны таксама абавязкова ўдзельнічалі ў конкурсе. Асабліва ён адзначыў імёны Метэла і Сцыпіёна.
Метэл. Але мы не гатовыя.
Цэзонія (нібы не пачуўшы, голасам без адценняў). Вядома, прадугледжаны ўзнагароды. I пакаранні таксама. (Усе крыху адступаюць.) Па сакрэце магу сказаць, што яны не надта ўжо цяжкія.
Уваходзіць Калігула. Ён змрачнейшы чым звычайна.
