Сцэна XII
Калігула. Усё гатова?
Цэзонія. Усё. (Вартаўніку.) Прывядзіце паэтаў.
Папарна ўваходзяць і нага ў нагу маршыруюць направа чалавек дванаццаць паэтаў.
Калігула. А астатнія?
Цэзонія. Сцыпіён і Метэл!
Абодва далучаюцца да паэтаў. Калігула з Цэзоніяй і патрыцыямі сядаюць углыбіні, злева. Кароткая паўза.
Калігула. Тэма — смерць. Час — адна хвіліна.
Паэты спешна пачынаюць пісаць у сваіх таблічках.
Стары патрыцый. А хто будзе журы?
Калігула. Я. Што, гэтага мала?
Стары патрыцый. О не. Цалкам дастаткова.
Xэрэя. А ты сам, Гаю, не ўдзельнічаеш у конкурсе?
Калігула. Не мае сэнсу. Я даўно ўжо напісаў сваё сачыненне на гэтую тэму.
Стары патрыцый (паспешліва). I дзе яго можна набыць?
Калігула. Я па-свойму дэкламую яго кожны дзень.
Цэзонія глядзіць на яго з трывогай у вачах.
Калігула (груба). Табе нешта не падабаецца ў маім твары?
Цэзонія (мякка). Прабач.
Калігула. О, калі ласка, без гэтай пакорлівасці. Толькі без гэтай пакорлівасці. Цябе і так ужо трываць цяжка, а яшчэ з тваёю пакорлівасцю!..
Цэзонія паволі падымае голаў.
Калігула (Хэрэю). Дык вось. Гэта ўвогуле адзінае сачыненне, якое я напісаў. Але яно ўжо сведчыць, што я — адзіны мастак за ўсю гісторыю Рыма — чуеш, Хэрэя,— адзіны, чые думкі не разыходзяцца з ягонымі ўчынкамі.
Хэрэя. Тут усё пытанне толькі ва ўладзе.
Калігула. Менавіта. Іншыя сачыняюць з-за нястачы ўлады. А мне сачыняць нічога не трэба: я жыву. (Груба.) Ну, што там у вас — гатовыя?
Метэл. Па-мойму, гатовыя.
Усе. Гатовыя.
Калігула. Добра. Тады слухайце ўважліва. Кожны па чарзе будзе выходзіць наперад. Па маім свістку. Першы пачынае чытаць. Калі свісну зноў, ён спыняецца і пачынае чытаць другі. I гэтак далей. Пераможца будзе, натуральна, той, чыйго сачынення не перапыніць свісток. Падрыхтуйцеся. (Паварочваецца да Хэрэі, як бы па сакрэце.) Ва ўсім патрэбна арганізацыя, нават у мастацтве.
Свісток.
Першы паэт. Калі ты, смерць, з-за чорных берагоў...
Свісток. Паэт адыходзіць налева. Астатнія будуць рабіць тое самае. Сцэна ідзе механічна.
Другі паэт. Тры паркі ў змрочнае пячоры...
Свісток.
Трэці паэт. Цябе я клічу, смерць...
Злы свісток. Чацвёрты паэт выходзіць наперад і прымае паставу дэкламатара. Свісток гучыць раней, чым ён паспявае пачаць.
Пяты паэт. Калі я быў яшчэ дзіцё...
Калігула (крычыць). Не! Пры чым тут дзяцінства нейкага ідыёта і ў чым яго сувязь з гэтаю тэмай? Ты можаш мне растлумачыць?
Пяты паэт. Але, Гаю, я ж не скончыў...
Пранізлівы свісток.
Шосты паэт (выходзіць, прачышчаючы голас). Бязлітасная, вось яна ідзе...
Свісток.
Сёмы паэт (таямнічым голасам). У набажэнстве цьмяным і няясным...
Перарывісты свісток. Наперад выходзіць Сцыпіён, без таблічак.
Калігула. Твая чарга, Сцыпіёне. Дзе ж твае таблічкі?
Сцыпіён. Мне яны не патрэбны.
Калігула. Ну-ну. (Комчыць у роце свісток.)
Сцыпіён (стоячы зусім побач з Калігулам, але не гледзячы на яго, неяк стомлена).
За шчасцем ачышчальным марны бег,
Нябесны купал з недасяжным сонцам,
Бяседы, вольных поўныя уцех,
Маё трызненне без надзей,
ты не бясконца!..
Калігула (мякка). Спыніся, будзь ласкавы. (Сцыпіёну.) Ты надта яшчэ малады, каб зведаць сапраўдныя ўрокі смерці.
Сцыпіён (гледзячы Калігулу ў вочы). Я быў надта малады, каб страціць бацьку.
Калігула (рэзка адварочваецца). Гэй, вы там, ану ўсе станьце ў строй. Ілжывы паэт — надта цяжкае выпрабаванне майму тонкаму густу. Дагэтуль я ў думках бачыў вас сваімі саюзнікамі і часам нават уяўляў, што з вас будзе складацца мая апошняя лінія абароны. Але дарэмна. Цяпер я буду лічыць вас сваімі ворагамі. Паэты супраць мяне, і гэта, ужо можна сказаць,— канец. Трымаць парадак у шэрагах! Праходзячы перада мной, вы зараз будзеце лізаць свае таблічкі, каб на іх не засталося ніводнай вашай гнюснасці. Увага! Наперад — марш!
У такт хадзе гучаць свісткі. Маршыруючы нага ў нагу, паэты выходзяць направа, ліжучы свае неўміручыя таблічкі.
Калігула (вельмі ціха). Ідзіце адсюль — усе.
У дзвярах Хэрэя затрымлівае за плячо першага патрыцыя.
Xэрэя. Час настаў.
Сцыпіён, пачуўшы, нерашуча спыняецца на парозе. Вяртаецца да Калігулы.
Калігула (злосна). Ты не можаш пакінуць мяне ў спакоі, як гэта зрабіў твой бацька?
Сцэна XIII
Сцыпіён. Не трэба, Гаю, нашто ўсё гэта? Я ўжо ведаю — ты зрабіў свой выбар.
Калігула. Пакінь мяне ў спакоі!
Сцыпіён. Я пакіну цябе, безумоўна, бо, па-мойму, я нарэшце цябе зразумеў. У нас выйсця болей няма — ні ў цябе, ні ў мяне, бо я так да цябе падобны. Я з’еду — вельмі далёка, і буду там шукаць усяму гэтаму тлумачэння. (Паўза, глядзіць на Калігулу. Са шчырым пачуццём.) Бывай, дарагі Гаю. Калі ўсё будзе скончана, не забудзь, што я цябе любіў. (Выходзіць.)
Калігула глядзіць яму ўслед, робіць няпэўны рух, але рэзка, схамянуўшыся, бярэ сябе ў рукі і вяртаецца да Цэзоніі.
