Цэзонія. Што ён сказаў?
Калігула. Гэта вышэй за тваё разуменне.
Цэзонія. Пра што ты думаеш, Гаю?
Калігула. Пра яго. I пра цябе. Але ўсё гэта — адно і тое ж.
Цэзонія. Што здарылася?
Калігула (гледзячы на яе). Сцыпіён пайшоў. З дружбаю я пакончыў. Але ты — я пытаюся ў сябе, чаму ты яшчэ тут...
Цэзонія. Таму, што я табе падабаюся.
Калігула. Не. Я зразумеў бы гэта, напэўна, асудзіўшы цябе на смерць.
Цэзонія. Што ж, можа быць, гэта выйсце. Дык асудзі ж. Але ці не можаш ты хоць на адну хвіліну дазволіць сабе проста і свабодна пажыць?
Калігула. Ужо некалькі год я толькі тым і займаюся, што жыву ў поўнай свабодзе.
Цэзонія. Я не тое маю на ўвазе. Зразумей. Проста жыць і любіць чыстай душой — гэта можа быць так цудоўна.
Калігула. Кожны дабіваецца сваёй чысціні, як умее. Я раблю гэта, шукаючы ва ўсім сутнасці. Але, нягледзячы на гэта, я ўсё роўна мог бы асудзіць цябе на смерць. (Смяецца.) Гэта па-сапраўднаму ўвянчала б мой шлях.
Калігула ўстае і паварочвае люстра. Пачынае кружыць вакол, апусціўшы рукі, амаль без ніякіх рухаў, як звер.
Забаўна. Калі я нікога не забіваю, я адчуваю сябе самотна. Аказваецца, жывых мала, каб запоўніць гэты свет і прагнаць з яго сум. Калі вы ўсе — тут, я адчуваю вакол бязмежную пустату, у якую немагчыма глядзець. Мне добра толькі з маімі нябожчыкамі. (Стае тварам да гледачоў, крыху нахіліўшыся наперад. Забыўшыся пра Цэзонію.) Яны ўжо — сапраўдныя. Такія, як я. Яны чакаюць мяне і прыспешваюць. (Трасе галавой.) Я вяду доўгія размовы — з тым ці з другім, што крычаў, просячы ў мяне літасці, і я загадаў адрэзаць яму язык.
Цэзонія. Хадзі. Ляж побач са мною. Пакладзі галаву мне на калені. (Калігула падпарадкуецца.) Вось і добра. Усё ціха.
Калігула. Усё ціха. Ты перабольшваеш. Няўжо ты не чуеш гэтага бразгату зброі? (Чуецца бразгат зброі.) Няўжо не заўважаеш, што адусюль гучаць тысячы няўцямных галасоў, якія выдаюць затоеную нянавісць?
Няўцямныя галасы.
Цэзонія. Ні ў кога не хопіць смеласці...
Калігула. Хопіць — у глупства.
Цэзонія. Але глупства не забівае. Яно робіць людзей асцярожнымі.
Калігула. Яно нясе смерць, Цэзонія. Яно нясе смерць, калі лічыць сябе зняважаным. О, мяне заб’юць не тыя, у каго я забраў бацьку ці сына. Гэтыя — зразумелі. Яны са мной, у іх роце той самы прысмак. Мяне заб’юць іншыя — тыя, з каго я смяяўся і кпіў, і ад іхняе пыхі і фанабэрыі ў мяне няма абароны.
Цэзонія (з імпэтам). Мы абаронім цябе. Нас — тых, хто любіць цябе,— нас яшчэ нямала.
Калігула. Вас застаецца ўсё меней і меней. Дзеля гэтага я зрабіў усё, што трэба. Дый будзем да канца справядлівыя: супраць мяне не адно толькі глупства, але ж і вернасць, і мужнасць тых, хто хоча быць шчаслівым.
Цэзонія (з тым жа імпэтам). Не, яны цябе не заб’юць. А калі і асмеляцца, сілы нябесныя спапяляць іх раней, чым яны да цябе дакрануцца.
Калігула. Сілы нябесныя! Няма нічога нябеснага, няшчасная ты кабета. (Сядае.) I адкуль гэта раптам столькі любові? У нашай дамове гэтага не было.
Цэзонія (устала, ходзячы сюды-туды). Значыць, мала мне бачыць, як ты пасылаеш на смерць другіх,— я павінна ведаць, што і цябе таксама заб’юць? Мала, што ты кожны раз да мяне прыходзіш жорсткі і змучаны і што ў маім ложку ад цябе тхне забойствам! Я кожны дзень гляджу, як у табе ўсё больш памірае ўсё чалавечае. (Паварочваецца да яго.) Я старая і хутка зраблюся брыдкая, я гэта ведаю. Але цяпер душа ў мяне настолькі поўная клопату пра цябе, што мне ўжо не важна, кахаеш ты мяне ці не. Мне хацелася б толькі аднаго — каб ты акрыяў, ты ж яшчэ дзіцё. Усё жыццё ў цябе наперадзе! Чаго ж табе хацець большага, чым усё жыццё?
Калігула (устае і глядзіць на яе). Ты ўжо вельмі даўно са мной.
Цэзонія. Даўно. Але ж ты мяне не прагоніш, праўда?
Калігула. Не ведаю. Я ведаю толькі — чаму ты са мной: таму што былі ўсе гэтыя ночы, што дарылі мне такую вострую і бязрадасную асалоду, і таму што ты столькі ведаеш пра мяне. (Абдымае яе і адною рукой крыху закідвае ёй галаву назад.) Мне дваццаць дзевяць гадоў. Нямнога. Але цяпер, калі маё жыццё здаецца мне, нягледзячы ні на што, такім доўгім, такім перагружаным рэшткамі мінуўшчыны і такім, нарэшце, завершаным, ты — застаешся астатняй сведкай. I я бяссільны перад гэтай сарамлівай пяшчотнасцю да той старое кабеты, якою ты хутка будзеш.
Цэзонія. Скажы, што ты мяне не прагоніш!
Калігула. Не ведаю. Я ўсведамляю толькі, і гэта самае страшнае, што гэта сарамлівая пяшчотнасць — адзінае чыстае пачуццё, падоранае мне дагэтуль жыццём. (Цэзонія вызваляецца з ягоных абдымкаў, Калігула зноў ідзе да яе. Яна прыпадае да яго спінай, і ён абвівае яе рукамі.) Ці не было б лепей, каб астатні сведка таксама знік?
Цэзонія. Гэта не мае значэння. Я шчаслівая тым, што ты мне сказаў. Чаму ж мне нельга падзяліцца гэтым шчасцем з табой?
Калігула. А хто табе сказаў, што я нешчаслівы?
Цэзонія. Шчасце — велікадушнае. Каб жыць, яму не трэба нічога знішчаць.
Калігула. Значыць, бываюць два розныя шчасці. I я выбраў тое, што нясе смерць. Бо я — шчаслівы. Быў час, калі мне здавалася, што я ўжо дайшоў да астатняй мяжы пакуты. Аж не! Можна ісці і ісці далей. I толькі за берагамі гэтай краіны болю — пачынаецца сапраўднае шчасце, велічнае і бясплённае. Глядзі ж на мяне. (Цэзонія паварочваецца да яго.) Мне смешна, Цэзонія, калі я думаю, што некалькі год увесь Рым баяўся прамовіць імя Друзілы. Усе гэтыя гады Рым памыляўся. Мне мала любові — вось што я тады зразумеў. I што разумею цяпер, калі гляджу на цябе. Любіць ці кахаць — гэта значыць пагадзіцца старэць разам з чалавекам, якога ты любіш. Я няздольны на такое каханне. Старая Друзіла — намнога горай, чым Друзіла нежывая. Людзі думаюць, што чалавек пакутуе ад таго, што другі ці другая, каго ён кахаў,— аднойчы і раптам памірае. Але ж сапраўдная прычына пакуты — не ў гэтай лухце: пакута прыходзіць тады, калі заўважаеш, што і гора — таксама мінае. Што нават боль — і той пазбаўлены сэнсу.
Вось бачыш, у мяне ў жыцці няма ніякага апраўдання — ні ценю кахання, ні горкае скрухі. Ніякага алібі. Але сёння я адчуваю сябе яшчэ свабаднейшым, чым колісь — я вызваліўся нарэшце ад успамінаў і ўсякіх ілюзій. (Смяецца, як ашалелы.) Цяпер я ведаю: усё мінае ў гэтым свеце! Нішто не вечна! За ўсю гісторыю нас было ўсяго двое-трое, хто па-сапраўднаму адчуў гэта на сабе, хто перажыў гэта шалёнае шчасце. Цэзонія, даволі забаўная трагедыя, гледачом якой ты была, скончылася. Настаў час апусціць перад табой заслону.
Зноў стае ў Цэзоніі за спінай і абхоплівае яе шыю рукой.
Цэзонія (у страху). Няўжо гэтая страшная свабода і ёсць шчасце?
Калігула (усё мацней сціскаючы руку вакол яе горла). Гэта яно і ёсць, Цэзонія. Без гэтай свабоды я быў бы ўсім задаволены чалавек. Але дзякуючы ёй — набыў богападобную празорлівасць адзінотніка. (Усё больш распаляецца, паволі душачы Цэзонію, якая не супраціўляецца, толькі крыху выставіла наперад рукі. Ён кажа, схіляючыся ёй да вуха.) Я жыву, забіваю і валодаю той шалёнай, усёразбуральнаю ўладай, побач з якой улада багоў здаецца намаганнямі мураша. Гэта і ёсць — быць шчаслівым. Гэта і ёсць шчасце — нясцерпнае вызваленне, пагарда да ўсяго і ўсіх у гэтым свеце, і кроў, і нянавісць вакол, і гэтая ні З чым не параўнальная адасобленасць чалавека, які акідвае вокам усё сваё жыццё, і бязмежная радасць непакаранага забойцы, і гэтая няўхільная логіка, што перамолвае чалавечыя жыцці. (Смяецца.) I тваё, Цэзонія,— таксама, каб нарэшце настала так доўгачаканая мною і вечная адзінота.
Цэзонія (слаба адбіваючыся). Гаю!
Калігула (яшчэ больш распаляючыся). Не, ніякай пяшчотнасці! Пара з усім гэтым канчаць, час не церпіць. Час не церпіць, дарагая Цэзонія!
Цэзонія хрыпіць. Калігула цягне яе да ложка і кідае на яго.
Калігула (гледзячы на яе, разгублена, хрыплым голасам). I ты таксама, ты таксама была вінаватая. Але забіваць — не выйсце.
Сцэна XIV
Калігула (рэзка паварочваецца, ідзе, як наманы, да люстра). Калігула! I ты, і ты таксама вінаваты. Што скажаш, га, трошкі больш, трошкі менш! Але хто адважыцца вынесці мне прысуд у гэтым свеце, дзе няма ні суддзі, ні бязвіннасці! (У поўнай роспачы, прыпаўшы да люстра.) Вось бачыш, Гелікон не прыйшоў. Цяпер у мяне ніколі не будзе поўні. Але як гэта горка — мець рацыю і быць абавязаным ісці да канца. Я баюся канца. Бразгат зброі! Бязвіннасць рыхтуе свой пераможны трыумф. Чаму не я на іх месцы?! Мне страшна. Як брыдка, так пагарджаўшы іншымі, адчуць самому гэтую баязлівасць у душы. Але нічога, нічога. Страх таксама не вечны. I ўжо хутка вакол будзе зноў тая вялікая пустата, што прыносіць сэрцу спачынак. (Крыху адступае ад люстра і вяртаецца да яго зноў. Гаворыць, здаецца, крыху супакоіўшыся, болей ціхім, стрыманым голасам.) Усё здаецца такім складаным. Але на справе — усё так проста. Каб у мяне была поўня, каб мне было даволі кахання, усё змянілася б і было б іначай. Але дзе мне спатоліць гэтую прагу? Чыё сэрца, чый бог маглі б стаць для мяне тым бяздонным возерам? (Апускаецца на калені і плача.) Нішто — ні ў гэтым свеце, ні ў тым — мяне не спатоліць. Але ж я ведаю,— і ты ведаеш таксама (плачучы, працягвае руку да люстра), што мне досыць толькі аднаго — немагчымага. Немагчымага! Я шукаў яго па ўсіх краях гэтага свету, у самых далёкіх закутках маёй душы. Я цягнуўся рукамі (крычыць), я цягну свае рукі цяпер — паўсюль сустракаю цябе, ты адзін заўсёды перада мною, і я ненавіджу цябе. Я пайшоў не па той дарозе і прыйшоў у нікуды. I свабода ў мяне — не тая свабода. Гелікон! Геліконе! Не, зноў нікога! О, якая цяжкая ноч! Гелікон не прыйдзе: мы застанемся вінаватыя назаўжды! Якая ноч — яна цяжкая, як сама чалавечая пакута.
