Зоя Донгак – Хамның чаяаны. Книга 2 на тувинском языке (страница 12)
Чиңгир көк өңнүг чиңзелиг сорулуг кара киш кежи бөрттү кеткеш, көк торгу додарлыг хой кежи тонун, мөңгүн толдуг курну оттук, бижээ-биле куржангаш, Курлуг-Мээрең моол, тыва шериг баштыңчыларынга, бүгү дайынчыларга курлак чедир мөгейген.
Эң-не шилиндек 128 мөгениң хүрежинге тывалар шыырак болган. Сес шыырак мөгениң аразынга арткан Өпей мөгеге «Бошка» деп адаккы шериг эрге тывыскаш, аңаа немей ланчыы боо-биле көк торгу додарлыг хураган кежи тон берген. Тестиң төлээзи мөге Күдерек 128-ке шүүлгеш, мөңгүн базыткыыштарлыг эзер-чүгенниг аътка төлептиг болган.
Чадаг чарышка бирги черни ээлээн Кыргыс Кызыл-оолга эзер-чүгенниг бора аътты база «Улан-Баадыр» деп хүндүлүг атты тывыскан. Манчыларның үгер-боозун чазылдырган дээш Чааты сумузундан кайгал Кыйаңны чолдак кара боо-биле база Доңгак Хорлууга хөм былгаар кылаң кара кадыг идикти холунга тутсуп сөңнээн. Бээзи кожууннуң сүзүк шерииниң бир кезээн билдилиг удуртканы дээш Түлүштерниң тоолчу Баазаңайны ланчыы боо-биле шаңнаарга, ол өөрээш, ырлаан:
Үш хондур үргүлчүлээн байырлал адакталып келген. Байырлал одаа-даа болза төнчүлүг, адыгуузун мал-даа болза, оъттаар черлиг, адыр даванныг кижи-даа болза аал-чурттуг, оран-савалыг, өг-бүлелиг болгай. Соругдаан сорулга чедип алдынганда, тарап чанар апаар.
Эрес-маадыр Маскыржап бодунуң шерии-биле Синьцзяндан кел чыдар манчы-кыдат шериглерни чер ара согар улус бис дээш ынаар хапкан. Ынчалза-даа оларның аразынга тулчуушкун болбайн барган. Чүл дизе, Моолдун тускай догуннаар чоруун хүлээп көрген хаанныг Орус чуртунуң чазааның идепкейлиг холгаарланыышкынының түңнелинде Бээжинниң чагырыкчылары шериин дедир кыйгыртыр ужурга таварышкан.
Боттарының акы-дуңмалышкы хүлээлгезин күүседип каан тыва шериг-биле кады Холурааш, Комбуй олар моол араттарга алгадып, йөрээдип алгаш, Хомду кодадан чарлып чорупканнар. Ол чоруп оргаш, Хомдунуң барааны читкиже, акы-дуңма хөөрже, Сойтунуң хөөрүнче көрүп чорааннар. Шериг эштериниң чанында Сойту мөңге уйгузун удуп чыдып каарга, Холурааштың сеткил-сагыжы уярап, хилеп чораан.
Төрээн чериниң көк-көк даглары көстүп кээрге, ам кээп харын оожургаан. «Удавас ачам, кырган-авам, кадайым, дөргүл-төрелим, Мөңгүн-Тайгам чону мени уткуп аар. Аъдым-даа, бодум-даа дириг чанып ор мен!..» деп, ооң чүрээ өөрүшкүлүг соп чораан.
Хөөмей-каргыраазын куттулдурбушаан, чанып органнар. Холурааштың сагыш-сеткили дойлуп-хөлзеп, төрээн черинге дүрген чедерин бодап чораан.
4. МӨҢГҮН-ТАЙГАЗЫНЧЕ ЭЭПКЕН
Тываның сүзүк шериин моол шериглер Бора-Шай кавызынга чедир үдеп байырлашкаш, дедир ээпкен. Чер-чуртунче чаныксаан араттар аъттарының дынын сула салыпкаш, ылгыны кончуг челзипкеннер. Чоруп ора, күчүлелге үндезилээн эжелекчи ёзу-чурум быжыг-даа болза, хенертен буурап дүжүп болурун, ону чедип алыр дизе, шиитпирлии-биле аңаа удур демисежир ужурлуун Хомду дайынынга олар медереп билгеннер.
Тыва чуртунуң девискээринче кирип келгеш, араттар сөөлгү катап одагланып шайлааш, уурук-сууруктап кожуун, сумулар, арбаннар аайы-биле чер-черлерже тарап чаныпканнар. Манчы эжелел, дарлалдан адырылган бис деп бодалдан сагыш-сеткили хозай берген Комбуй биле Холурааш хайыралыг Мөңгүн-Тайгазынче челзип органнар.
Саглы ховузун эрткеш, Барлык бажы, Тоолайлыгны көрүп кааш, кончуг шуурганда аза бергенин, сугга баар часканын сагынганнар-даа.
Төрээн Мөңгүн-Тайгазы бо-ла болгай. Ооң шаандаккы Мөңге-Деңгер-Хайыракан дээр ады мөңге меңгилиг бо оранның Ээзин оожуктуруп, чассыткан ады ирги бе деп Холурааш бодап чораан.
Аал-чуртунче чоокшулаан тудум, оларның аъттарының ылгыны дам барган. Өгбелери дег, эзер кырынга даңды чораан Комбуй биле Холурааштың чажындан төрээн черинге бот башкарлып өөренгени-даа кончуг.
Ийи талазындан кончуг бедик дагларга бүзээледип алган, дажаң суглуг кызаа кашпал Тоолайлыг хемниң унун дургаар чоруп оргаш, инек даштарлыг хорумнарны оя халдып, хемнерни сүстүрүп кежип чорааш: «Тоолайлыгже кандыг хемнер киир акканыл?», – деп, Комбуй айтырган.
– Тоолайлыгның чыс бажы Хоолааш, Ногаан-Хөлден ужукталган, Чараш-Даш сынындан чаптып баткан Балыктыг, Ак-Кара-Суглар, Алдыы-Үстүү-Теректиглер солагай талазындан, а оң талазындан Дүңзе база Чолалыг хемчигештер алды Мугулдурлар дээр адырларлыг Тоолайлыг хемче киир аккан. Тоолайлыг хем агып баткаш, Улуг Барлык хемде каттыжып кирген, – деп, Холурааш таваар харыылаан.
Ам Тоолайлыгның бир адыры боор Дүңзе хемче чоокшулап келгеннер
– Бо хемни чүге Дүңзе дээнил? – деп, Комбуй салдыкпастаан.
– Аъттарында эңдере таакпы чүдүрген чүъктүг манчы-кыдат садыгжылар Дүңзениң тайгыр кылама дожун эртип чадааш, ол тайгыр дош кырынче дүңзе-таакпызын төп чорааш, арай боорда кешкеш, бо хемни «Дүңзе» деп адаар апарган. «Ң», «ү» үжүктерни тода адай албас кыдаттар аайы-биле оон бээр-ле «Димзе» дижир апарган дээр чораан.
Дүңзе хемде кадыр одуругларны «иткектер» дээр. Оон чамдыкта чүъктүг аът, сарлык шарылары туржук, чадаг кижи безин чайлып турган ондактыг одуруглар боорга, ында камгалал чагыларны кадаан. Кадыр-кашпал, аргыжар оруу берге боорга, шаанда:
Хемчиктен эккелген кашкан келин кыс Дуукайның:
деп ырлап турганы кадыр-кашпал Сүүр-Тайга, Көжечейи база мында, Тоолайлыгда. Кашкан кыстың ады-биле алдаржаан Дуукай одуруу Барлыктың Улуг-Шыңның кашпалында. Холурааш биле Комбуй ам боладып чоруп органнар.
Бойдустуң чайгаар бүткен чараш хайыразы – Арта-Халыыр деп кызаа Дүңзе хемниң ол-бо ийи чалымнарының эң-не чоокшулажып кызаалажы берген чери. Ооң кырындан аңчылар боо-саадаан чымчактай шарааш, кежир октапкаш, терең болгаш шапкын Дүңзе хемниң ол-бо талазынче арта халчып аңнап турган боорга, Арта-Халыыр дээни ол.
Дүңзениң кадыр одуруглары айыылдыг боорга, хирилээштиг15 бир кижи кичээндирерге, Холурааштың аъды бажын силгээш, турупкан.
– Мээң угаанныг аъдым Дас-Кара, эр-хей! Хамыкты мурнай хирилээшти сен эскердиң! – дээш, аъдының челин Холурааш суйбааш, «аът – кижиниң өңнүү, эртежи кижи эзерлиг аътка дужар» деп ачазының мерген сөстерин ол сагынган.
Хирилээштиг элээди оол эскертинмес орукту оларга айтып берген.
Холурааш биле Комбуй хирилээш барын билбезе-даа, кажан каарган, хөөрүк, сааскан, тарбаган алгырза, аңчыга орук олчазы – хүлбүс, бөрү азы адыг таваржырын билирлер. Бир катап Холурааш аңнап чорда, каарган ону дээскинипкеш, буруңгаар ушкаш-ла, катап ону тегериирге, ол куштуң соондан чорупкаш, аргар-кошкарга таварышкан.
Ол ышкаш хүннүң дал дүъштен дүнеге чедир чылдып каан агаары адаанда шынаалардан дагларже көдүрлү бээрин ол билир.
Кежээ дүшкен. Хүн ажып бар чорда, дээрниң өңү кыза бергенин көргеш, Холурааш: «Ам «чыт адаанче»16 бадып тур. Бир эвес кежээ хүн ажып бар чорда, дээрниң өңү кыза берзе, эртен аяс хүн болур. Мен кырган-авамдан, ачамдан чыл, ай, хонукта агаар кандыг боорун билир апарган мен.
Ажып бар чыткан хүннүң херелдери дагларга чайынналырга, челээш сагындырган. Даг ужунда өшкүлер, хойлар, а оларның ындында кодан сарлык оъттап чораан. Оъттаан малче кадарчы шаап бар чыткан. Даг эдээнде сырый үнген пөштер чанында өг көзүлген.
– Кайнаар далажыр бис. Өгже кирээлем, – деп, Комбуй саналдаан.
Ооңуу шын. Манчы-кыдаттарны тиилеп алган улус кайнаар далажыр боор. Комбуй черле бүгү чүвени деңзилей бодаар кижи. Ындыгларны улус «угаанныг бөрү» дижир.
Ээрип халчып орган ыттарны өгден үнген бичии оол соксадып, аъттыг кижилерни топтай берген.
– Ында кым келди? – дээн херээжен үн өг иштинден дыңналган. – Оларны өгже чала, Довук.
Аъттарындан дүшкеш, баглаашка баглап кааш, ийи эр өгже кирип келген.
– Амыр менди! – деп, олар мөгейбишаан, мендилешкеннер.
– Амыр менди! – деп, өгнүң ээлери чазык мендилээннер. – Чорууңар чогуп келдиңер бе?
– Чоруувус чогуп чору. Мал-маган хүр бе? Чут чок бе? Ыт-куш сол бе? Кандыг онзагай чаа болуушкуннар болду? – ыяап сагыыр ындыг ужур соонда ам-на чугаа шуудаан.
– Барыын Моолда Хомдудан манчы-кыдаттарны үндүр сывырар дайынга киржип чорааш, тиилеп алгаш, дедир чанып орарывыс бо.
– Тиилелгелиг келгениңерге байыр чедирип тур бис!
– Дайын дээрге эң-не коргунчуг, сүрээденчиг, чүгле октар сыылаар, дайзын боолап эгелээрге, кижи чамдыкта девидээш, кырызы-биле бажын чажырыпкаш, чыда дүжер чүве чорду, – деп, Комбуй таакпызын тыртпышаан, хөөреп орган.
– Мал-маганывыс хүр, ыт-куш сол шымбай тур бис. Дайын-чаа көрген эвес, ооң дугайын харын чугаалап көрүңерем.
– Артынга чаштып чыдыптар арга-ыяш, чаглак чок чадагай черге чыткаш, Мөңгүн-Тайганың даглары, инек даштары карактарга көстүп кээр, дайын-чаада кижи чүнү бодавас дээр, – деп, Холурааш немеп каан.
– Балыглаткан, өлүрткен улус хөй болду бе?
– Мөңгүн-Тайгадан үш кижи дайылдажып чордувус. Харалаан бир эживис дайзынның огундан барды, Хомдуда ажаап кагдывыс, – деп, Холурааш харыылаан.
– Ада-иезинге-ле берге-дир, олар оглун манап орар болгай.
– Кажыыдалдыг ада-иеге дыка берге харын.
– Бис-ле мында дайын-чаа билбес орувуста чүү-даа болуп турар чүве-дир көрем.