Зоя Донгак – Хамның чаяаны. Книга 2 на тувинском языке (страница 13)
– Дайын үезинде аштап-суксап, ыяш-даш аразынга кум кыннып, буруңгаар союп-ла чоруур сен. Түреп-даа чорааш, тиилеп алдывыс харын, – деп, Комбуй улашкан.
Оларны уткуп үнүп келген оолак, улуг улус чугаазы дыңнап, бир холун быктынче чыпшыр тудуп алган орар боорга, Холурааш айтырган: «Холуң канчап барды, оолак?»
– Аъттан аңдарылгаш, холум булчудуп алдым.
– Ам малыңны хараачадан харап каап олур сен бе? – деп, Комбуй айтыргаш, кадыр дагда оъттаан өшкү-хойну хараача өттүр көргеш, магадаан.
– Ийе, – дээш, бичии Довук хүлүмзүрээн.
– Оолдуң холун көрүп болур бе? – деп, Холурааш айтырган.
– Көрүңер харын. Мында аңаа дузалаптар кижи бар эвес.
– Мээң бо өңнүүм Хомдуга балыгланган шеригни эмнеп турду, – деп, Комбуй бүзүреткеш, уламчылаан. – Иргиттерниң төрел бөлүүнден бо Холурааш Мөңгүн-Тайганың салгал дамчаан улуг хамының оглу кижи чүве.
Холурааш оолдуң холун тудуп суйбааш: «Довуктуң оң талакы экти кадырылган-дыр, холдуң уштунган кадырыын киирери чугула», – дээн.
Оолдуң кадырылган холунуң колдук адаанга улуг эвес борбак токпакты Холурааш суп каан. Комбуй бир холу-биле оолдуң сегелин, а өске холу-биле чушкуузундан быжыдыр тудуп аарга, Холурааш кадырылган хол уу-биле черде ширтек кырынга олуруп алган. Бодунуң күштүг холдары-биле оолдуң билээн болгаш кадырылган холун чаңгыс деңнелге хамның оглу тудуп алгаш, колдук адаанда токпакка будун дегзип алган. Оон кадырылган эгин чүзүнче таваңгайы-биле «дааш» үнгүже оожум базыпкан. Уштунган кадырык холду эрги орнунче ынчаар кииргеш, холду дурт-сынче чоокшуладыр дыгдындыргаш, Холурааш боксуй шарып каан.
– Катап-ла ийи холдуг апардым! – деп, Довук өөрээн.
– Чүсте балыг, чүс хонгаш экириир, Довук. Холуңну камнаар сен, көрем, – деп, Холурааш чагаан.
Амыраан ада-ие хам-биле ооң эжин шайладып, чемгерип хүндүлээш, Холурааш ынавайн турда-ла, сарыг хураганныг, кара баштыг хой белекке бергеннер.
Холурааш биле Комбуй оруун уламчылап челзипкеннер.
Барлык-Бажы биле Тоолайлыгда өзеннер, каъттар, кадар оъттуг калбак мээстер, кыйыглар, булуңнар, ой-чиктер-ле хөй. Оларны таварып челзип орда, Комбуй сонуургаан:
– Кандыг хемнер Барлык-Бажынче киир акканыл?
– Ак, Кара Чүректен сыстып баткаш, Пөштүг-Белдир, Энчегейлиг, Элдиг-Хем, Арзайты, Оонача, Улуг-Кош-Ой деп хемчигештерниң каттышканын Барлык-Бажы дээр.
Шаандан бээр мында доңгактарның, хомушкуларның, иргиттерниң, салчактарның, ооржактарның, сааяларның, кара-салдарның ада-өгбе ызыгуур салгалдары чурттап чораан, чурттап чоруур-даа.
– Он тоску чүс чылдың төнчүзүнде Хемчиктиң алдан-дургуннары Тываның мурнуу-барыын талазынче бистиң бо чоруп орарывыс Барлык-Бажын, Тоолайлыгны таварты аргыжып турган, – деп, Холурааш солун чугаазын эгелээн. – Бо хемниң бажынга казактарга сүрдүргеш, эки аъдымның кырызы хорумга сынды – деп бир кайгал хомудаарга, өскези алдан дургун атты кажан алганын хөөрээн дээр.
– Ылап ынчаар болган бе? – деп, Комбуй ылавылаан.
– Ылап шын. Ол чугааның дириг херечизи бар. Аъды кемдээн бир кайгал кадыр хаядан аргамчызын коштунуп чорааш, дүжүп баткаш, Тоолайлыгга кээп чаштып, чаглактангаш, алдырбайн барганын көрген кижи бар. Алдан-дургуннарның өөрү каш кижи Шың хемни куду баткаш, Кара-Дытта доңгактарның Кара-Чейзеңниң аалынга идик-хевин, эзер-чонаан кургаттынып, хондур аштанып-чемненип, хүндүледип турганын Шугул деп шолалыг Донгак Балчымай көрген.
Ол бүгүнүң база бир бадыткалы – алдан дургуннарның баштыңнарын Улаастайга тос эрээ онаап шаажылап турда, канчап-ла алдырбайн хосталчык, бир караан кулузун карты-биле деже шавылаткан, аскак, холдарының салаалары дугур, алдан дургуннарның бирээзи Ээрен-Хөө дээрзи Арзайтының Алдыы-Кара-Сугга чадыр тудуп алгаш, хоргадап, чоок-кавы аалдардан аъш-чем дилеп чип, элээн каш ай чурттап турда, Кара-Сугнуң чоогу-биле, Каргы, Саглының аргышкан чону:
– Ийе, бо удаада бис аштырзывысса-даа, алдан дургуннарның өжээнин салгалдары негеп аар. Манчы кыдаттарны Урянхайдан үндүр сывырыптар! – деп чугааланып чыда, бир-ле хүн Ээрен-Хөө хая баарында чадырынга, хараганның доорзунга кызыл-дустай берген.
«Хана баарынга төрүттүнер, хая баарынга өлүр» дижири дег, Мөңгүн-Тайгада ол черни Ээрен-Хөөлүг-Кара-Суг деп адаан ужуру ол. Кемдеп-кергезе-даа, коргуш чок Ээрен-Хөө дарлакчыларга удур демисежиринче чонну хей-аът киирген.
Ынаар даг ужунда ак, бора өглер дистинчи бергилээн. Эжишкилер дыш ап доктаай бээрге, Холурааш көгээржиин уштуп эккелгеш: «Бо көгээржиим Хомдуга мээң-биле кады дайылдашты. Ону шары кежинден бышкаш, сиир-биле тииниң дашты-иштинден ийи кырлап кырган-авам даараан. Тиг иштинге кырлар аразынга хөм чыдывазын дээш ыштаан чүң суп каан кижи. Ынчангаш чоон тиг дүрген кургаар. Оон көгээржиктиң иштинге элезин ургаш, салгынныг чылыг хөлегеге кургадыр тургузупкаш, аксынга боп-борбак кылдыр чазаан хадың бөөшкүн суп каан. Чараш-даа, ажыктыг-даа эт бо!»
Комбуй бодунуң хойлаарагын мактаан: «Мээң Хомдудан бээр хойлап чоруур, суксун кудуп аар, бичии көгээржиим бо-дур. Ачам шала кевиг көгээржикти шиш хүлбүс мыйызы-биле угулзалап каастаптар. Көгээржик мырыңай кургай бээрге, элезинни төккеш, иштинге кургаг хоюг аът мыяа дыгааш, ыштыкка бир-ийи хүн азыптар. Ынчаар көгээржиктиң болганы ол дээр кижи. Көшкүн арат аъттыг чоруурда, суксун кудуп аар хойлаарак-даа, көгээржик-даа магалыг-ла болдур ийин!»
Ырак эвесте хойлар, өшкүлер, сарлыктар, чылгы оъттап чораан. Сыдымнарын чайган чылгычылар кулунчактыг белерже аскырларны чагдатпайн, алгы-кышкылыг халдып турганнар.
Холурааш биле Комбуйга аныяк арат халдып келгеш, өөнче чалаан: «Кожавыстың оглунуң холу уштунганда, ооң кадырыын силерни киирипкен дээрге, силерни сүрүп келдим. Чаа божаан кадайымга дузалап көрүңер!» – деп, арат дилээн.
Өгге кирип кээрге, ааттынган кавайда чаш уруг эриннерин эмдинип каап, удуп чыткан. Иези-биле хин тудуш чорааш-ла, ооң иштинге чайганып чораанын сагындырар кавайга чайгадып өскен чаш ыглаган эвес, хала чок өзер.
– Кавайга чайгадып өскен төл оожум боорундан аңгыда, кадык болур, – дээш, Холурааш хүлүмзүрээн.
– Ындыг харын. Чүгле багай чүве оглумну хүнзедир эмзирип чадап тур мен, – деп, чаа божаан ие хомудаан.
Өгнүң эр ээзи чөпшээрээн соонда, Холурааш иениң изиг, кыза берген эмиин суйбап шинчилээш, таалыңындан үргүлчү ап чоруур адыг дыргаа уштуп алгаш: «Бо мажаалай дыргаа-биле эмииңерни аяар суйбаар мен. Аарышкылыг болбас. Кортпаңар!» – дээш, чаа божаан иениң эмиин адыг дыргаа-биле хам аяар суйбап эгелээн.
Ол бүгүнү кылып тургаш, Холурааш чараазын чаштадыр чалбарып, домнап турган. Канчаар аараан чылдагаанын билип алгаш, хуулгаазын сөстер-биле тарбыдап, ышкан эмигни адыг дыргаа-биле суйбавышаан… Хамның чараазы эмиинче чаштаарга, ие кайгап орган: чараа-биле база домнаарын бир дугаар көргени ол. Ынчалза-даа хам «иеже дүкпүрбээн», аксынга хоюдуп алган ооң чараазы эмигниң ыжыын эвээжедип, аарыырын соксадып, аарыгга удур туржур камгалакчы күштерни оттур соп турары ол. Ооң адазы Коңгур отка изиткен демир кыскашты азы бижекти дылы-биле шоюладыр сорупкаш, чараазын чыргалыг черже дүкпүрүптер чораан. Ону кылып тургаш, ол корткан улустуң оожум боорун сагындырып аар кижи.
Чараа дээрге, хам кижиде ала чайгаар бар болганындан ажыглаттынгыр. Ындыг арга аарыг кижини бодунга бүзүрээр кылдыр база аарыгдан эттине бээрин сагыш алындырар.
– «Сезик-биле аарыыр, сүзүк-биле экириир» деп чоннуң мерген сөзүнге ылап бүзүреңер, – деп, байырлажып тура, Холурааш немеп каан, – Сегий бээриңге ынаныңар, черле ажырбас, кадык апаар силер.
Өг-бүле-биле байырлашкаш, узун орукче аъттаныпканнар.
Холурааш эжин ам база чагып чораан, чүге дизе Тоолайлыгда дег, Барлык-Бажында кижи кырладыр кылаштаар арга чок бизеңнер, сүүрлер, чаңгыс тайзы базар болза, дөвүн хемнер дүвүнге кээп дүшкү дег, эзир безин элээн куду шүүргедеп ужуп эртер эңгимелер, өрү көөрге чүгле көк дээр көстүр ханы кашпалдарлыг, өшкү безин туруглай бээр куржааңгыларлыг, өй-өйде сөктүп чыдар көшкелерлиг черлер мында хөй.
– Кыжын күштүг шуурганнай бергенде, даглар, арга-эзим коогайнып, аң-мең ыжыкталып, хемнерже киргилеп кээр Барлык-Бажы ондактыг-ла! – деп, Холурааш эжин сагындырып чораан.
– Ылап ондактыг черлер бар-дыр, – деп, Комбуй чөпшээрешкен.
Өзеннерден сыстып баткан кара сугларны, шулурткайндыр ырлап чыдар шуралгактарны олар чарашсынып, саарыгларны аъттары-биле ажа халдып чорааннар.
Хемчигештерде, өзеннерде теректер, пөштер ховар-даа бол, мында дыттарның үнгени хөлчок сырый. Одар-белчиир девискээри делгем, оът-сигенниң үнүжү бедик. Кадар, агы колдаан, артыш, шаанак, көк-кат, согуна, честек-кат, янзы-бүрү айыраңнаан чечектер болгаш оон-даа өске үнүш аймаа элбек.
– Чүгле мында эвес, а Биче-Мөңгүн-Тайгада эм оъттар эңдерик. Бир каттырынчыг таварылга болган чоор, Комбуй. Үңгүлчек Иргиттер аалы Үстүү-Ыймаатыга турда, оларга Алтайдан таныыры лама келген. Өгден үнгеш, чиигеп аар чер тыппайн, ол Үңгүлчекти кыйгырган: «Ээй, өңнүк! Кайда-даа дендии ажыктыг, ховар эм оъттар бар, ыңай-бээр базарындан безин коргуп тур мен. Каяа чиигеп аар чоор?». Ону дыңнаан Үңгүлчек өгден ыракта элезинниг черде инек-даш чанынга ламаны эккелген. Оът-үнүш чок ол черни көрүп кааш, эмчи-лама хүлүмзүрүпкен: «Че, Иргит, ам өөңче чорувут».