Зоя Донгак – Хамның чаяаны. Книга 2 на тувинском языке (страница 11)
Дамбый кончуг аъдын мунупкан, сүзүктерниң мурнунда эстедип орган. Шивээже бурунгаарлааш-ла, аъттыг-даа, чадаг-даа кижи үргүлчү бир аай үн-биле: «Ур-р-ра-а-а-гх!» – деп, кускуннап чоруп орган.
– Эр-хейлер, урянхайлар! Даглыг черниң ирбиштери силер хаалгаларны буза моңнааш, бистерни сорук киирдиңер! Эрес-дидим дайынчылар, ам-даа буруңгаар! – деп, аът кырында Маскыржап шаап келгеш, сүзүктерни сорук киирер.
Холурааштың эрги чактыры Очур бошканың быртаанындан хөй удаа эттинип, бодун-даа көөрге, маажым, бүзүрелдиг буруңгаарлап чоруп орган. Тываларның кавындылаары черле кончуг. Олар хуртун-даа, быртаан-даа боолуг кижилерден дудавас.
– Кегээн боду Шара-Сүме дагның бажындан тос чүстүг аңдара көөр дураны-биле бисти көрүп, баштап орар. Тура дүшпеңер! – деп, Очур-бошка алгырарга-даа, тулчуушкунга Чаганза кегээн көзүлбээн.
Тываларны тулчуушкунга Шара-Сүме кырындан Чаганза кегээнниң удуртуп турганын көрбээн-даа болза, бүдүүлүк кижилер кегээн башкыга ынчаар бүзүрээр турган.
– Эр-хей, Дамбый! – деп, бодунуң шериин баштавышаан, эрес Маскаржап тываларның аразынга чай кадында көстүп кээр, – Эр-хейлер, урянхайлар! Бистиң чуртувус хостуг боор. Манчы-кыдаттарны согуңар-ла! – дээш, кижилерни ынчаар сорук киирип кааш, Маскыржап халдып ыңай боор.
Частыышкыннардан кижилер ужуп, бажыңнар буступ, өрттенип, бурунгаарлаан кижилер дайзынның өлүрткен кижилерин арта халчып эртип тургулаан.
Ажык шөлге дайылдажып өөренген аъттыг чарлык шериг бузундуларга бүргеткен тар кудумчуларга бергедешсе-даа, дайзынны адып-боолаап, буруңгаарлап-ла орган.
Холурааш көөрге, кыпкан оттуң дызыраан чаштанчыларындан хоорай ышка бүргедипкен. Ол дүргектелген ыш аразында баштарында ак пөстерлиг моол, тыва аъттыг шериг халдып эртип турган.
Кудумчу санында өлүрткен кижилер. Теректер, одура кезипкен дег, дызыртырып ушкан. Чыткан тевелерни боолаарга, чүгле буккулаар, чыткан черинге-ле шөйлүп каар.
Карактарын хүнден дуглавышаан, Холурааш хамык ыш-доозун аразында Сойтуну көрүп каан. Соңгу чүктен халдаашкындан камгалазын дээш тургузуп каан Кезер хаанның улуг тураскаалының чанын орта Сойту кээп дүшкен. Соңгу дуюгларын аткаар октавышаан, иштинче балыглаткан, эзерлиг аът ынаар-ла кудумчулар аразынче тепкиленип чоруй барган. Холурааш балыглаткан эжинче халып орда, бир-ле чүве арнынга дегген соонда, черже хан ага берген. Каш базып чорааш, ол кээп дүшкен. Сактырга-ла, кырында кааң дээр хөлбеш диген ышкаш болган. Холурааш миннип келгеш, баштай-ла көк дээрни көрүп каан. Оон бодун суйбаарга, сөөктер бүдүн, сегелинден хан төктүп турар болган. «Чат даштарым кайдал?» дээш чүрээниң дужунда халаңнаан чуңма кежи хапчыгашта даштарын суйбаарга, олары бар боорга, «Олар мени октан камгалаан-дыр, ачай!» деп өөрээн.
Холурааш бир талаже аңдарылгаш, туруп келгеш, сегелинде балыын адыжы-биле дуй тудуп алгаш турарга, аккан хан доктаай берген. Сойтуга чоокшулап кээрге, ол өлген чыткан. Ооң чанында даштарлыг хөм хавы уштунган боорга: «Даштарлыг хап уштунмаан бооругай», – деп, Холурааш хомудаан.
Сойтудан чарлып чадап турда, Дамбый халдып келгеш, айтырган: «Дайынчы балыглаткан-дыр бе?»
– Чок, ол өлүрткен-дир.
– Сен ам моон чорткаш, балыгланган улуска дузаң көргүс. Канчаарга-даа, хам кижи буянныг эмчи болгай.
Дайын шөлүнде балыгланган эштеринче Дамбыйның соондан Холурааш чорупкан. Ол чоруп оргаш, Комбуйга таваржы бергеш: «Сойту өлүрткен, ол Кезер хаанның тураскаалының чанында эвеспе. А мени балыглаткан дайынчыларга дузам көргүзерин Дамбый дужаады», – дээн.
Балыглатканнарны дөженигге эккеп турган. Дөжениг дээрге эзерлиг ийи аъттың суглуктарында, моюн-кудуруунда дээрбектерден халаңнаан ийи чепти авый-шавый тырткан аргамчыга кошкан дажыг-дыр. Дөженигде чыдар балыгланган кижиниң ийи аъдын үшкү аъттыг кижи чедип алгаш, эккеп турган.
Эмнээр дайынчыларын Холурааш баштай-ла өрттеткен артыжы-биле арыглап аар. Чамдык чиик балыгланган дайынчылар артыштың чаагай чыдын киир тынып, хамның хуулгаазын чалбарыгларындан-на сегий бээр…
Дайынчыларның чаа балыын Холурааш сидик, а чамдыкта арага-аржаан13-биле чуггаш, тарбаган үзү-биле чаап эмнеп турган. Күзүн өлүрген семис тарбаган үзү кончуг таарымчалыг.
Бир эвес ине бүрүлүг ыяш бодунуң балыын чугу-биле эмнеп аар болганда, ооң-биле кижилерни Холурааш эмнеп эгелээн. Ыяштарда чаа, суук бүдүмел – чук-тур, а кадып калганы – саат-тыр. Балыглар эмнээринге Холурааш ыяштың унунда картын сойгаш, ооң чугун дүрүп каан тоска чыггаш, балыгга чугаладыр чаггаш, тос-биле шарып каар. Тос даштыкы база иштики ийи карттыг боор. Холурааш тостуң ортузунда чымчак, кылагар иштики картын шарыгга ажыглап турган.
Ханы сыстып келгижеге, балыгны ол бодунуң сидии-биле чуп-чуп, тостан бүткен шарыг кырындан хөм баг-биле азы шагар-оъттан ээрген хендир-биле быжыглап каар. Дыт, пөштүң ылбыраткан дазылдарын база ажыглаар.
Ириңниг балыгда ок барда, окту уштупкаш, ириңниң өөскүүрүн болдурбас чаар эмни14 Холурааш ажыглап турган. Уштуп чадап каанда, октуг балыгны шарывайн, ажыкка эмнээрин кызыдар.
Дөженигге Хапың-оол дээр дайынчыны эккелген. Ол алгыра аарак шаап халдап орда, дайзын чаагынче боолапкан болган
– Хапың-оол, аас-кежиктиг кижи-дир сен, аас иштинде ок чок, оң талаккы чаагыңдан өде халаан-дыр. Чаагыңда балыгны дуй даараарым ол, шыдаш – дээш, шыдамык ол дайынчының чаакта чирик балыын чуп-чуп, Холурааш дуй даарап каан.
Аглаашкындан дескен балыг бөрү оътту тыпкаш, чиптерге, балыы эттине бээрин билир Холурааш бөрү оъдун чайын-на чыггаш, хөлегеге кургадып аар. Кургаг оъттуң бир кезиин алгаш, соок сугга турнуктургаш, соолдурупкаш, оътту изиг сугга шыгын үндүр, митпектелдир тудар. Оон тус-тус ынчаар белеткээш, бир савага даңды былгавышаан, оожум отка хайындырып турда, ышталы бээри билек, савазын көстерден эскеш, соодар.
Ириңниг балыгга кара сээктиң курттарын база ажыглап турган. Курт балыгның өлүгленген эъдин чиптерге, куртту ап октапкаш, бөрү оъдундан, үстен, чуктан бүткен чаар эми-биле балыгны ол шарыптар.
Хол, бут сөөктери сынган дайынчыларга кадырып каан чуңма ханын чылыг сугга эзилдиргеш, бээр турган.
– Мону ижеримге, диштерим чыпшынчып каар кандаай чүвел? – деп, бир дайынчы кортканы сүргей Холурааштан айтырган.
– Чуңма ханын ижерге ынчап баар, оон анаа апаар. Сөөктерни быжыг тудуштурар эм болгаш ындыг, – деп, Холурааш топтуг тайылбырлаарга, дайынчы оожургаан.
Өртең дайынчыны куш чуургалары-биле эмнеп турган. Кончуг чаа чуургаларны буза шаапкаш, пашче каапкаш, оожум отка даңды былгап-былгап, шуут хөмүржүгештер апаргыже былгап кээр. Оон карара берген хөмүржүгештерден үс ылгалырга, ону чыып алгаш, сооткаш, өрттенген балыгны чаап эмнеп турган.
Чаза таварыышкын адакталган. Беш чүс хире манчы-кыдат шериглер өлүрткен. Амбынны баштадыр алды чүс шаа манчы-кыдаттарны тудуп алган. Оон кыдат амбынны чепсектиг шериглерге сүрдүргеш, Улаастай дамчыштыр Улуг-Хүрээже чорудупкан. Тулчуушкунга хөй эвес моолдар, эвээш тывалар өлүрткен, дайынчыларның колдуу чиик балыглаткан.
Хомду хоорайның үрелгени хөлчок. Улуг шивээниң малгаш-тууйбудан кылган, бедик херимнерин үревес болза, кыдаттар катап келгеш, аңаа быжыгланы бээрин сагындыргаш, моол-тыва баштыңнар ук херимнерни үрээрин дужааган. Дайынчылар херимнерни ужур идип, буза тепсип, аъттарга төрепчилеп чоруп турганнар.
Кыдат бүүзелер, өре-шире дептерлери узуткаттынган. Ынчалза-даа орус садыгжыларга, тайбың чурттакчыларга кым-даа дегбээн. Орус элчин чери Хомдуже дедир ээп келген.
Манчы-кыдаттың дарлалындан хосталганын херечилээн Моолдуң соёмбо демдектиг тугу 1912 чылдың сес ай 7-де Хомду хоорайның кырынга кииский берип, тиилелгениң байыр-наадымы эгелээн.
Моолдуң бүгү каттышкан шериин баштаан дээди чанчыны Кадыг-Маадыр Маскыржапты чон ам анаа-ла Ма сайыт дижир апарган. Дамба Чанзаң Дошкун-Ноян деп атка чединген. Чаганза кегээн тулчуушкун соонда көстүп келген. Аңаа кандыг-даа ат бербээн. Ынчалза-даа ооң ат-алдары ол чокка четчир. Моол шериглерден оон-даа өске хөй-хөй кижилер янзы-бүрү аттар, дужаалдар алгылаан.
Манчы-кыдаттарның уязын чаза тепсип, эжелекчилерни коргуш чокка тиилээни дээш тыва шеригни ыдыктыг торгу тук-биле шаңнап, ха-дуңма тыва сүзүк шеригниң бөдүүн шериглерден эгелээш, ортумак удуртукчуларынга чедир шериг эргелерни тывыскан. Хемчик кожууннардан келген шериглер чаза таварыышкынга маадырлыг чоруун көргүскен дээш, сүзүк шерииниң баштыңчызы Дамбыйга Урянхайның Маадыры ат берген. Элээн хөй дүжүметтер чейзең, чаңгы, хүндү аттар алгылаан. Ол кижилер сүлдеге тейлээш, чогуур өңнүг чиңзелерин ол-ла дораан кадагылапкан. Өлүрткен кижилерниң аалда ада-иези, ажы-төлүнге ызыгуур салгаар тайжы деп аттар тывыскаш, оларга чедирип бээри-биле шокар чиңзелер берген. Шак ындыг Сойтунуң шокар чиңзе-дошказын ада-иезинге апарып бээри-биле Холураашка берген, арат Комбуй бошка атка төлептиг болган.
Манчы-кыдаттарны базып тиилээнинге тураскааткан байыр-найырны онзагай шинчилии-биле тыва сүзүк шериг база моол шериглер деңге эрттиргеннер.
Ыракшылдыг ча-согун адар мөөрейге урянхайларның ча-согуну-биле чепсегленген часпас адар Курлуг-Аңчы аң дүрзүзү кара аткаш, хөй шеригни кайгаткан.
– Хомду шивээзин долгандыр айыылдыг частыр доңгаларны часпайн, чазылдыр аткаш, манчы-кыдаттарның хөй камгалалын чок кылып, тыва биле моол шериглерниң шивээже эртер оруун эптиг болдурганың дээш, база бодуңнуң чаңгыс сумудан келген шериглериңни төлептиг баштааның дээш Курлуг-Аңчыга «мээрең» деп шериг эрге-дужаалды тывыстым, – деп, чанчын Маскыржап хөй шериг мурнунга чарлаан.