Владимир Короткевич – Каласы пад сярпом тваiм (страница 190)

гэтага веку, супраць духаў злосці паднябёснай.

I

Праз апошнi чуйны сон Рака слухала голас зямлi.

Як тысячы год назад. Як тады, калі нас не было, і як тады, калі не будзе нашых нашчадкаў. Днямі і начамі. У апошнюю замець і першую адлігу.

Уся скутая, уся сонная, з цяжкай ад сну галавою і непаслухмяным, прыціснутым да дна целам – яна маўчала і слухала, нават праз сцены сваёй турмы.

Таму што яна відушчая і вечная. Рака.

Неба над ёю было аднолькавага колеру, што і над занесенай снегам зямлёй. Толькі адбітак лёду. Толькі адбітак снягоў.

Але яна слухала. І, як тысячы год назад, падалі ў яе ўлонне галасы здранцвелай зямлі, і яна хавала і таіла іх, каб потым, з часам, успомніць.

Яна чула асцярожныя крокі ваўкоў і іхняе выццё за весніцамі пахаваных вёсак. Чула, як мякка выходзіць на бераг і глядзіць на яе мядзведзь-бадзяга. Стаіць, як скала, і глядзіць, ці доўга яшчэ яму блукаць. Чула першы плач дзіцяці і смех, праклёны і бажбу, стрэлы і ляск молата. Чула нават нячутнае падзенне апошняй слязы з чалавечых вачэй.

Слухала галасы зямлі і не магла дапамагчы.

У Ракі была свабода. Няхай не тут, няхай ва ўсеагульным моры – яна ўсё ж вырывалася пад чыстае неба. Але Рака не хацела гэтага. Свабода была патрэбная ёй тут, на гэтай зямлі, што нарадзіла і гадавала яе, пад гэтымі вербамі, для гэтых людзей, галасы якіх былі голасам самой зямлі. Яна не ведала, што гэта такое сплывае ў яе. Песні? Расталыя ручаінкі? Слёзы? Яна не ведала, што гэта звініць і плача. Яна не ведала, чые гэта галасы. Але галасы шапацелі мякка і настойліва:

– Ці-ха, ці-ха. І-дзе, і-дзе.

Кроплі збіраліся, зліваліся адна з адной, сцякалі ў трэшчыны, у падмытыя пелькі, у прадушыны, зробленыя выдрамі.

Дняпро браў тое, што давала яму зямля, не адмаўляючыся ні ад крыві чалавечай, ні ад крыві зямной, ні нават ад апошняй слязы. І ўсё гэта поўніла яго. Ён наліваўся, усмоктваў, убіраў.

А потым зразумеў: час.

І ён напяўся, павараціўся і, да апошняга напружыўшы спіну, узняў усё, што сціскала яго. Узняў лёд, пацямнелыя зімнікі, забытую кімсьці ля палонкі рукавіцу, конніка на пераездзе, усцеленым лазой. І ад гарматнага грому, што скалануў берагі, у жаху скочылі ў бакі конь, чалавек і мядзведзь.

З трэскам і грукатам на вёрсты расселася неба і зрабілася цёмнае, бо на яго лёг адбітак вады.

– А-а-а-а! – зараўла пад выбухам урагану зямля.

Ён устаў. З ярасці на доўгі і ганебны палон ён разбіў, разнёс у асколкі сваю турму і пайшоў крышыць, мяць, трушчыць і душыць. І звонкія асколкі, як вясёлыя чайкі, узляталі над ім і адразу ж паміралі, падаючы. Ён уставаў і рос увышыню. Ён ірваўся на свабоду, уздымаючы ўсё вышэй і вышэй.

Будаваў вышэй берагоў, вышэй лазы на іх, вышэй самых высокіх дубоў ледзяныя вежы і замкі з бурага або блакітнага льду, грувасціў іх, уздымаў іх пад неба, каб праз хвіліну з грукатам абурыць іх уніз, разнесці ў дробныя аскалёпкі, у кашу, новымі брыламі наваліцца на іх, патапіць іх у сваёй вадзе. Заліваў берагі, малоў іх крыгамі, як жорнамі, руйнаваў. Выпальваў з вады ў неба замерзлымі пад лёдам бярвеннямі, кавалкамі крыг велічынёй з дом, таплякамі дрэў.

Глытаў зямлю і разліваўся па ёй далей і далей.

Правы бераг быў недасяжны яму. Дняпро толькі бурыў на ім вёрстамі адхоны, глытаў жалезняковыя скалы, злізваў і каўтаў гаі, бурчэў. Але бераг левы, з паплавамі, быў аддадзены яму. І ён заліваў яго шырэй і шырэй, гонячы перад сабою крыгі і бурую пену.

Трымцелі пад напорам страшнай плыні стогадовыя дубы. Як водарасці, звіваліся пад каламутнай вадой старыя вербы.

З агідаю скінуўшы з сябе лёд, Дняпро глытаў вярсту за вярстой, разліваючыся, змываючы з зямлі бруд, змываючы шматкі сена на месцы былых, звезеных узімку стагоў, парыжэлыя восеньскія буданы і ўсе сляды былых крыўдаў – і мінулагодніх, і тых, што былі сто год таму – колькі б іх ні было на гэтай зямлі.

– А-а-а-а! – раўлі плыні, вербы, берагі, сама зямля.

Шалёны рык Ракі, якая ўстала, заглушыў чалавечыя галасы і чалавечыя стогны. І тады Волат устаў, разліўшыся на пятнаццаць – дваццаць вёрст.

У гэты пахмурны красавіцкі дзень да берага Ракі ішоў чалавек. Нізкае неба бараздзілі буравата-чорныя нізкія хмары. Рэзкі нізавы вецер гнаў іх так хутка, што цяжка было за імі прасачыць. Неба варочалася над зямлёй. З-пад далёкага яшчэ берага даляталі роўныя шумлівыя ўдары хваль: шырокая плынь Дняпра змагалася з упартым, як сцяна, ветрам, што стаяў на яе дарозе.

Вецер быў такі, што нямела правае плячо і халадзела шчака. Але што ён мог зрабіць з ракой? Глыбіні яе па-ранейшаму імкнуліся наперад. І ад злосці вецер здзіраў з Дняпра яго бясконцае пакрывала, цягнуў яго назад да вытокаў, моршчыў – і ніяк не мог здзерці.

Магутныя валы шумелi на ўсiм абшары Дняпра. Такiя, што човен з ветразем бясследна схаваўся б мiж iмi. Высокiя берагi былi пустыя. Змрочна ляжалi на iх, чакаючы сваёй чаргi, амаль белыя пад гэтым небам камянi. А мiж iмi, як вока сягае, сцялiлася бурая, нiбы мамантава поўсць, леташняя трава. Яна была мокрая наскрозь, гэтая трава, а зямля пад ёй была прасякнута вадой, як губка, i чмякала пад нагамi.

Ні душы.

Дзікі абшар. Першабытнай шырыні рака. Старажытнае неба над ёй.

…Прыйшоў на берагі першы чалавек. Стаў і азірнуўся. Кінуліся ў бакі тарпаны са стаячай грывай і чорным рэменем уздоўж хрыбта. Рака каціла свае хвалі. Як рухомыя гарбы, плылі на даляглядзе маманты. І калацілася зямля ад бегу дзесяткаў тысяч зуброў.

…А рака, поўная да краёў, плыла і плыла. Да гарызонту, як тады. І зямля, як тады, уся сачылася вадой, а праз вечныя хмары глядзела бурае сонца.

І зноў, як тады, ішоў да берага чалавек і слухаў, як шалёна таўчэцца ў берагі вада. Толькі сабака ў чалавека быў не той, што ў Першага. У таго быў жоўты пёс са стаячымі вушамі (такія, блізкія да першасабакі, псы яшчэ і цяпер сустракаюцца ў палескіх вёсках). У гэтага – чорна-белы спаніэль з кучаравымі, нібы падплоенымі вушамі, кафейнымі вачыма і ў "мексіканскіх нагавіцах з махрамі" на задніх лапах. Ашалелы ад першай вылазкі на волю, ён гойсаў туды і сюды, увесь калоцячыся ад прыхаванай страсці, і толькі часам неўразумела аглядаўся на гаспадара: чаму ён ідзе спакойна, чаму стрэльба ў яго за плячыма, а патранташа няма.

Таму што ў чалавека не было ні лука, ні доўбні. Замест іх была бельгійская дубальтоўка, зараджаная жаканамі. І не ў шкурах ён быў, а ў пацёртай паляўнічай куртцы і ў ботах.

– Алма! – крыкнуў чалавек, збочваючы направа, да недалёкага мыса.

Сабака паправіўся не адразу і засаромлена падціснуў кармачык хваста, які варта было б, вядома, называць не хвастом, а "кветкай", як у зайца.

Чалавек глыбока, да самага дна лёгкіх, дыхаў вільготным і цяжкім ветрам, мяў нагамі рудую траву і імхі, з насалодай адчуваў за плячыма цяжар стрэльбы і паступова п'янеў ад абшару, ветру, хмар і недазволенай, украдзенай на гэты дзень волі.

…Ужо месяц з лішнім Алесь Загорскі сядзеў у доме, пад хатнім арыштам. Выходзіць яму было забаронена. За ўвесь месяц ён толькі двойчы, познім вечарам, выбраўся ў парк і хвілін дзесяць пахадзіў, увесь час разумеючы, што ён робіць злачынства супроць Ісленьева.

Таму што ў час следства выходзіць было небяспечна.

Следства ішло ўвесь час. У Магілёў звезлі ледзь не палову гарыпяціцкіх сялян. На вазах або скутых папарна, этапам. Арыштаванымі былі перапоўнены турма і гаўптвахта. Днямі і начамі ішлі допыты. Узялі таксама па некалькі чалавек з Браніборшчыны, Крутога і Вязынічаў. Стары Ісленьеў быў у адчаі. У наваколле прыгналі на дапамогу яшчэ тры палкі. Па ўсіх лясах ішла аблава на Корчака. Грунтоўная, з допытамі палясоўшчыкаў і мужыкоў з лясных вёсак. Аблава, аднак, нічога не дала. Корчак са сваёй "арміяй" бы ў палонку юкнуў. Хадзілі няпэўныя чуткі, што ён кінуў губерню і падаўся кудысьці на Палессе. Хто казаў – на Хойнікі, а хто называў яшчэ больш далёкія месцы – Мазырскія балаты і нават Лельчыцкія лясы. І гэты ягоны ўчынак быў дарам Божым для наваколля, на якое Мусатаў, што прагнуў ахвяр, быў гатовы спіхнуць усю правіну за гарыпяціцкі інцыдэнт. Наваколле баранілася. Арыштаваныя жыхары Гарыпяцічаў валілі ўсё на Корчака, і толькі на яго, казалі, што іх сілком, пад пагрозай падпалу, выгналі з хат, што нічога яны не ведаюць. Арыштаваныя людзі з астатніх вёсак спасылаліся на алібі, хаця і не ведалі, што гэта такое.

Мужыччо ўсё самкнулася ў кругавой паруцы:

– Ведаць не ведаем. Корчак. Шукайце Корчака.

Гарыпяціцкія, вядома, пазналі многіх у твар. Але ім не выпадала праславіцца як здраднікам. Са свету зжывуць. Спраў не захочуць мець. Колькі свет будзе стаяць – дзеўкі гарыпяціцкай у другую вёску не возьмуць: "Людзей прадалі, а ўжо мужа – як чыхнуць… Такія ўжо людцы, племя іхняе подлае". Акрамя таго, у кожнага, каго агаворыш, ёсць сваякі, і амаль у кожнага сваяка стрэльба на сцяне, а калі няма, то нядоўга пазычыць і ў суседа. І, ведаючы ўсё гэта, а таксама моц сваяцкіх сувязяў і кароткасць прыдняпроўцаў на расправу, калі ўжо зачэпяць за сярэдзіну, – Гарыпяцічы казалі адно:

– Корчак. Яго людзі. Ніводнага ў твар не ведаем.

Ісленьеву гэтая версія падыходзіла. Па чутках ён, параіўшыся з Беклемішавым, загадаў зняць з арыштаваных ланцугі, паколькі ўжо яны не мяцежнікі, а проста падследныя. Абы ціха было.

Мусатаў выйшаў з сябе. Становішча яго было хісткае. Паводзіны, калі б не ўдалося давесці ўдзел у бунце мясцовых людзей, адразу рабіліся злачынныя. Больш чым ганебна трымаў сябе капітан. Падазрона, баязліва, няпэўна, заганна. Маглі і разжалаваць. І таму жандар біўся як мог. Крычаў аб кругавой паруцы, аб тым, што хамам вераць, а яму, двараніну, не. І ўрэшце запатрабаваў для арыштаваных допыту пад катаваннем. Беклемішаў ніколі не задумаўся б над тым, каб іх ужыць. Але Мусатаў напісаў на яго данос. Ён быў асабіста непрыемны губернатару. Ганебная няўдача капітана давала магчымасць пазбавіцца ад чалавека, які паўсюль торкае нос.