Венера Петрова – Эргиччи эрэй (страница 4)

Ардах хайдах саҕаламмытын курдук эмискэ аһынна. Yүлүйэ, дьэ, утуйардыы тэринэн эрэн, түннүк диэки өссө биирдэ кылап гыммыта – кини олбуорунан тирэхтэнэн хайалара эрэ ааһан эрэр. Сүүрэн тиийэн көрөөччү буолбута – баарыҥҥы оҕонньор эбит. Эрэйдээх үүрүллүбүт быһыылаах. Yчүгэй куотааһын эбит – кус сыгынньах, мас атаҕын күндү мал курдук түөһүгэр сыһыары туппут. Па да па! Бу сааты-сууту алҕас көрөн кэбиһэн иэдэйдэҕин.

-6-

Эдэр оҕолор туох буолуохтарай – дөйө түһэн баран, сииги сиик диэбэккэ уулуссаны мээрэйдээн мэнээк хаама сырыттылар. Уонна холуочук да соҕустар. Ардах кэнниттэн бырдах хойдубут. Балай үөннэр Дьаллай бэлэм айаҕар чоп гына түһэллэр. Онтун ыйыстан иһэр, харан суолу быһа сөтөллөртөн ордубат. Кумааҕы буоллаҕына куолута бүппэт.

– Тэлэбииһэр көрөн да диэн. Сайын барыта повтор. Сонуннарга барыта биир. Хаһан эмит терракт оҕото буолар. Террористарыҥ да сайын сынньаналлар.

– Арай манна туох эрэ буоллун, ээ? Мочиловка эҥин? – Дьаллай бэрди ыраланан эрэрдии дьэ сэгэйдэ.

– Ээ, хантан. Доо, били Күтэр Киргиэлэй окко дьону наймылаһар үһү дии. Иһэ-бата сатаан онно оту-маһы сирэйдэнэн сылдьыахха буоллаҕа дии. Харчыга кэпсэтиэххэ. Арыгылааһын бүгүҥҥүнэн эрэ бүппэт, – Кумааҕы Куоста дьаһахтаах муҥутаан.

– Ол Күтэр күтүр, кэрээнэ дэлэ дуо, эйиэхэ дуоннааҕы дук гынан эбиэ диэтэҕиҥ дуу. Аҕыйах күн оттон сордонон көрүөхпүт буоллаҕа. Уонна Yчүгэй Уолу эмиэ кыттыһыннарыахха баара, – туустары-хоруоллары кытары били турсубут, Yүлүйэ сөбүлүү көрбүт уола ааттыын итинник эбит.

– Оннук, оннук. Уонна аҕабыттан аманааттаан массыына ылыам. П… көрүлүөхпүт, – уолаттар өссө син өр Күтэр күүлэйин туһунан сүбэлэспитэ буоллулар.

Эдэрдэргэ бэрт да бэрт. Баттатыы да суох, дөйбүттэрин тыгыллыбыкка холууллар. Оттон Мэнээк Микиитэ бу турар дал дьиэтигэр кыайан тиийиминэ аара, ыал отугар хороон хастан киирэн онно быстарда.

Халдьаайыны хамсатыах халыан күүстэр хантан эрэ халыйан кэллилэр дуу, хайдах дуу… Ол да буоллар, ааһар ааста. Инньэ түүн үөһүгэр бөһүөлэк, дьэ, ньим барда.

-7-

Тыа ыала эрдэ турар. Баай суоҕар баайынан аатырдар Күтэр Киргиэлэйдэрэ ким-хайа иннинэ туран сүөһүтүгэр таҕыста. Хоруоҥка хараҕынан туһаныах айылааҕы таба көрөн, онтун мунньан-тараан, үлүннэрэн баай төрдө гыммытын дьон бырастыы гынымына, Күтэр диэн күлэн ааттаатахтара. Кини баайа диэн ынаҕа, сылгыта эрэ ини. Күтэр «һайдыырыттан» халдьаайылар сарсыардалара саҕаланна. Сандал суоҕар, дьэ, көҥүл айбардыахха сөп. Тоҕо суоҕар – утуйан оҥторо сыттаҕына.

Күтэргэ холоотоххо Момуойга туох түбүгэ кэлиэй – биир ынах баһа биллэр, утуйа да сытыахха баара. Киһиҥ куруук эрдэ турар уонна онтуттан кыйыттан мөҥүттүбүтүнэн барар. Хара сарсыардаттан баһын иһэ бар саҥа.

– Сэттэ да буола илик. Айыы-айа, – тэллэй сэлээппэ олбуор үрдүнэн үүннэҕэ ол. – Күннэнэн кылбайбыт дуу. Төһө өр күннэнэр эбит, самыыр түһэр ини.

Күн ахсын Момуой халлааны кытта аахсар. Тэҥнээҕин курдук көҥүл үөҕэр, арыт муҥатыйар. Арай, көрдөһөрө көстүбэт. Тугу көрдөһүөй – кини баҕарара, сэҥээрэрэ диэн суох иниэ. Баар да буоллаҕына, Момуой хараҕын туох бэйэлээҕинэн толоруоҥуй.

Эрдэ туран тугу эрэ гынан туругуруон оннугар ити таах турар. Кини киһи бэйэтэ бэйэтиттэн хал буолбат. Дьон суоҕар бэйэтигэр бэйэтэ муҥатыйар.

– Ээ, от үлэтин дьурхаана аны саҕаланыа. Эрэйэ бөҕөнү көрүллүө эмиэ. Бу ырааҕа, суола куһаҕана. Эбиитин ардах букатын алдьаттаҕа. Өлүөххэ диэри үлэлэнэрэ буолуо. Yлэлээтэ диэхтэрэ суоҕа.

Момуой киһи буолан ыттаах ээ. Ыппыт да ыттан ураты ыт. Кими да үрэн энчирээбэт. Кыра оҕолорго эрэ кыырт курдук түһэр. Өссө кууһан туран үчүгэй аҕайдык кимиҥнээн кыһытар. Мурукуну көрөр эрэ. Мас аттыгар уһун күнү быһа онтун манаан баран олорор. Ырыгана диибин диэн – уҥуох да тирии. Эрдэһит иччитин эргэлээх хараҕынан эйэҕэс баҕайытык көрөн баран олордо. Аһаабатаҕа хас да хонно. Момуойуҥ бэйэлээх бэйэтиттэн тугу ордорон ыты аһатыай. Ыта өлүө дуо, иччитин хойуутунан үссэнэр. Бэрт минньигэстик лабыйар. Убуорунай эҥин диэн биһиги киһибитигэр мэлигир. Дьиэ күлүгэр хастыбыт дьааматын дуомугар тахсан киирэр. Онто тута туһаҕа барар. Киһитэ инньэ гымматаҕа хас да хонон ыта иэдэйдэ.

– Букатын тот курдукпун, – дьиэтигэр киирэн аһыы олорон.

Аһыыр оттон тотор ини.

Тахсан ат баһа хамсатын соппойбохтоот:

– Аат сүөһүтүгэр оттон тахсыллара буолуо. Б… саатар уолан да хаалбат. Yүт иһэн үллүөх суох, – букатын сиҥнэн эрэр хотонун диэки аа-дьуо хаамта.

Ыаҕайатын тоҥонохтоммут буола-буола. Бары-барыта ынахтанан – бэйэтин үчүгэй аҕайдык мөҥүттэн биэриэххэ баара. Хаһан ыар, ынаҕын үүрүөр диэри күн ыраатта. Оттоох күрүөҕэ киирэн өр букунайда.

– Оту эмиэ ыһан кэбиспиттэр. Били ыт буолуо, бука. Дьэ, бэйикэй уус, – ытыгар саанарын ухханыгар маҕыйа-маҕыйа атырдьаҕынан отугар түстэ.

– Киирбэт, киирбэт, дьаат ото, – хаһа-хаһа атырдьаҕынан батары анньа сатаата.

Нэһиилэ киллэрэн бүтүн бугул оту окко холбоото.

– Эчи, ыараабытын, инчэҕэйэ бэрт буо, дь… Айуу-айа, хара сарсыардаттан от айдаана. Мин оту сиирбэр дылы, – эмиэ мөҥүттэ-мөҥүттэ куолутунан олбуорун диэки аа-дьуо айаннаата.

-8-

Эн итинник буоллаххына мин манныкпын диэбиккэ дылы, Момуойга холоонноох манна үгүс. Момуой төһө да мөҥүтүннэр, тылын дьаатынан баппатар, син сүрэх дуомнаах. Онто тэбэ түстэҕинэ тыллыргаатар даҕаны дьиэ ис-тас үлэтин толорор. Сыраан Бүөккэ баар улуу сүрэҕэ суох диэн. Сытан тахсар. Итиннэ сытар, онно сытар, нэһиилэ оронон олоппоско олорон көрөр, түннүк аттыгар турдаҕа буолан туругура түһэр. Итинтиҥ да сааһа ыраатан эрэр. Ойох, оҕо кэлииһи дуо – ханнааҕы сүрэҕинэн. Сытыганныырын да сүрэҕэлдьиир сурахтаах. Сытар да сылаалаах буоллаҕа. Утуйартан ордук киниэхэ суох. Букатын утуйарын улуу дьолго холуо этэ. Ону баара өлөрүҥ да манан дьыала буолбатах. Ханнааҕы сүрэҕинэн өлө оонньуой? Сыраанын да сотторун улахан сах гынар – ол иһин ааттыын Сыраан.

Момуойга холоонноох үгүс. Момуойга утары эмиэ баар. Бөппүрүөк Момуойу бүөлэтээри, бэлиэ бэссимииһи най ыытымаары таҥара аатырбыт аптымыыһы эмиэ айбыт. Сэргэх Сэргэй бу сиргэ сэргээбэтэ диэн суох. Бары-барыта бэрт, бэлиэ, сонун. Туох барыта туһалаах. Халлааны хайдаҕын да иһин хайҕыыр, хайа баҕарар киһини халлааҥҥа тиийэ арбыыр. Санаатын туох да бэйэлээхтэн түһэрбэт. Бэл, эмээхсинэ өлбүтүгэр: «Эрэйдээҕим, оттон сынньанан абыранаахтыыр инигин», – диэн мүөттээх тылынан тыыннааҕар сөп буолбут кэргэнин тиһэҕэр кытары онтунан хадаҕалыы сатаабыт. Оҥоһуллан хаалбыт олохпут эн аптымыыскыттан-бэссимиискиттэн кыраам да уларыйбатаҕа ини.

-9-

Ким эрэ бу Халдьаайыга тэһийбэккэ тэһэ кэйдэрэр, тыына-быара хаайтарар. Бөөлүүн эдэр итириктэр уот баҕанатын түҥнэри көтөн кэбиспиттэр. Аны итирдилэр да массыына үөһэ түһэллэр. Киһини-сүөһүнү да дэҥнииллэр, баары барытын барчалыыллар. Онон, уот да суох, төлөпүөн да, араадьыйа да, тэлэбииһэр да суох. Барыта биирдэ ньим баран хаалла. Иҥэ-бата сатаан халдьаайылар хайдах-туох буолаллар, тугунан аны саатыыллар? Эбиитин Хатыҥнааҕы кытары ситимниир баар-суох хорук тымырдарын – суолларын уу быһа охсон кэбиспит. Бэҕэһээҥҥи ардах дьайан аастаҕа. Ардах аайы суураллар суоллаах нэһилиэккэ сотору-сотору аан дойдуттан арахсан арыыланан хаалар. Оччоҕо халдьаайыларга бэйэни салайыныы, дьэ, дьиҥнээхтик кэлэ түһэр. Баһылыктара диэн балыыҥка киһи. Итириктииртэн ордубат ыына-мээнэ киһи хайа сирэйинэн кимтэн тугу ирдиэй.

Бороскуой бөлүүҥҥүнү кытары уруккуну-хойуккуну барытын холбуу сыбаан биир тыынынан кэпсии оҕуста. Бачча эрдэ ким киниэхэ тиһэх сонуну тиһэн биллэрэ охсубута буолла. Бэйэтэ ирдээн булара дуу. Кини киһи истибитин иилэ хабан ылан кимиэхэ эмит кэпсии охсоору ыксала диибин диэн. Кэпсии тиийбит киһитэ хотоҥҥо сылдьар буоллаҕына, хотоҥҥо кытта сүүрэн тиийэн иһитиннэрэр идэлээх.

– Халлааммыт, дьэ, оҥоруутун оҥордо. Сай ортото буолла да быар куустан олорорбутугар тиийэбит, – Бороскуой куолутунан ыраахтан саҕалыыр. – Бэрт дьон арыгылаан аралдьыйыахтара.

Yүлүйэ бөлүүҥҥүнү саныы биэрдэ. Эдэрчи киһи итинник дьаабыламмыта буоллар өссө син этэ. Эмэх бэйэтиттэн саатымына кус сыгынньаҕын, атаҕын кыбыммытынан Маппый олбуорунан тирэхтэнэн ааһан иһэрин ама умнар үһүө.

– Бэйэбит бэртэрбит сүгүн-дьүгээр сылдьыбаттар. Атыттар аны буулууллара итээбит, – эмээхсин ону таайтаран эттэҕэ дуу.

– Тайах Дармыдыан бу Сандалтан аны арахпат. Өйдөнөрүн ааспыт ааргы. Уһун Ууланы билэҕин дии, манна төттөрү көһөн кэлбитэ. Дыраадыйан бэйэтэ эр киһи курдук дьахтар. Дьэ, ол кыыһынан кырдьан эрэр дьахтары Дармыдыаныҥ бу сайын буулаабыт. Биириҥ кинини киһи дииһи дуо, чугаһаппатах. Тайаҕыҥ ньоҕойо диэн бэйэтин киэнэ. Кэлэ турар үһү. Уонна атастара обургулар тэптэрэн биэрэллэрэ буолуо. Киһилэрэ киһиргээн биир үтүө күн дьахтары соһо сатаабыт. Дьиэтигэр илдьэн дьаабылаары. Уулаҥ күүһэ дэлэ дуо – тутуһуу буолбут. Иирээки аҥардаах Тайах дьахтары боруоста илдьи кырбаан кэбиспит. Итиччэ бөдөҥ киһи тулутууһу дуо – охторо сытан тэбиэлээбит эҥин үһү. Ол да сытан Уулаҥ үөхсэрэ үһү. Yлүгэр хаһыыга-ыһыыга ким да тахсан биэрбэтэх. Салгыы хайдах-туох буолтарын ким билиэй. Дьахтар билигин Хатыҥнаахха балыыһаҕа сытар. Хатыай, ити сүүлүргээбит күтүрдэртэн сэрэнэ сырыт эрэ, – Yүлүйэни куттаан да бүтэрииһилэр.

Маппый туһунан ыйытыан баҕарда да, эмээхсин аны өһүргэниэ диэн туттунна. Эмээхсин да буоллахха сүгүннүөхтэрэ суох дии. Соҕотох буолар ночоото диэн итиннэ.