Венера Петрова – Эргиччи эрэй (страница 5)

– Аны туран, Испирдиэҥкэ диэн били үөрэхтээх оҕо кэлбит дии. Учуонай буолан эрэр үһү дии, сураҕа. Сирэйэ-хараҕа сытыыта дьикти – эмиэ биир урдус быһыылаах. Бүгүн арай хоспор иистэннэҕэ буола олордум. Ис ааммын тоҥсуйан тобугураттылар. «Саахардааххын дуо?» – диэн Испирдиэҥкэм субу адаарыйан турар. Түүлээх уллуҥах курдук үөмэн киирдэҕэ үһү. Yрүгэн ыппын тугунан куттаабыта буолла – ньим курдук. Хайдах да бэйэлээҕи сүгүн аһарбат этэ ээ. Киһим дьиэ иһин эргиччи көрүтэлиир. Хайдах эрэ – эмээхсин эрэ буоламмын быыһанным дуу дии санаатым, – Бороскуой санаатыгар бары маньыйаак буоллахтарай.

-10-

Күнүскү чэй кэнниттэн дьон эмискэ окко барар буоллулар. Хаһан тупсар халлааны кэтэһэн диэтэхтэрэ. Сандал дьиэтин таһыгар бүтүн колхуос мунньаҕа. Бэбиэскэҕэ үлэ үһүө, ыһык айдаана ини. Аһынааҕар арыгыта үгүрүө. Yрүксээктэммит диэн, куулламмыт диэн, бэл, Момуой котуомкалаах.

– Ээ, оттоон да диэн. Бу үлүгэр ардахха, – Момуой сатамматынан салыннара сатаабытын сапсыйан кэбистилэр.

Маҥнайгы хотуур малааһыныттан матарыахтара диэн биирдэстэрэ да салгыы саҥара барбата.

Бары бааллар. Арай, Мэнээк Микиитэ көстүбэт. Дьиэтэ таһыттан хатыылаах үһү. Күүтэ сатаатылар, оҕолору ыытан көрдөттүлэр – киһилэрэ суоҕун курдук суох. Дьэ, дьиибэ. Мэнээк мэнээк да буоллар, маннык сугулааннары бу тухары көтүтэ илигэ. Ыксал киһи Күтэр Киргиэлэй наймылаһа охсубут уолаттарын илдьэ урут бара турда. Уолаттар баҕарбаталлар да батыстылар. Сибилиҥҥэттэн сүрэҕэлдьээбит көрүҥнээхтэр – үлэлээн да тугу эбэр үһүлэр. Оттон Момуой кэм да тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу аа-дьуо хоҥунна. Ырыган ыта кутуруга купчуйбутунан саппай уопсан истэ.

-11-

Yчүгэй уол быйыл лаппа уһаабыт, буутун этэ буспут, сиһин этэ сиппит көрүҥнэммит. Ойох көрдүүрэ эрэ итээбит. Сыыска хаалбат Yчүгэй буолуохтаах. Куоракка кыыс бөҕөнү аймаан эрдэҕэ. Сүгүн үөрэнэр эрэ, суох эрэ. Эбэтэр үчүгэй үчүгэйэ өтөн кыпчыйан баран сылдьара дуу. Итинтиҥ мэнээк саҥата суох эрээри үөҥҥэ тиллээччи. Yчүгэйдэрэ от мустаҕа буолар. Күтэр түүннэри охсон, ардаҕы ардах диэбэккэ аччаҥалаан бөрүөт кэм да кини түспүт. Кумааҕы икки, Дьаллай икки оту-маһы сирэйдэнэн сылдьаллар. Киргиэлэйдэрэ ыраах өтөххө бүөмнээн мунньа барбыт. Кумааҕы кымырдаҕас уйатын үөрэтэр. Дьаллай ханнааҕы хараҕынан кымырдаҕас саарыстыбатын одуулаһыай – сыта сатыыр, дьоннорун хаадьылыыр. Итии, кумаара бэрт диэн сүбэлэнэн от мунньалларын аастылар. Yчүгэй соҕотоҕун төһөнү өнүйүөй, барбах эрэ даллаҥныыр.

– Кымырдаҕастарыҥ идеальнай уопсастыбалар. Кулут хаһан да өрөбөлүүссүйэлээри тииспэт, сэрииһит өлөртөн чаҕыйбат. Дьэ, үлэһит норуот, – Кумааҕы эмиэ өйдөөҕүмсүйдэ.

– Аныгы төрүүргэ кымырдаҕас эрэ буолбатах киһи, – Дьаллай дьааһыйан аллаҕар айаҕын эбии аппатар.

Сонно тута үөн-көйүүр бөҕө онно мустар. Дьаллай бэлэһигэр кумаар киирэн сөтөллөр. Кумааҕы кымырдаҕас уйатын ойо тутан ылан атын уйаҕа быраҕар. Кымырдаҕастар түрүлүөннэрин балайда өр одуулаан турар.

– Доо, эн биир мөлүйүөн дуоллары биэрэбит диэтэллэр бэйэҥ сааххын сиэҥ этэ дуо, – Дьаллай Кумааҕыны үөйбэтэҕинэн үтэн-анньан көрөр.

Yчүгэй кэлэйэн сиргэ силлиир. Кумааҕыҥ хардата, хата, бэлэм:

– Хас да миискэни сиэм этэ. Ол харчыны реально илиибэр тутан туран, – киһиҥ өссө хайдах сиэҕин көрдөрөр.

– Өссө миискэлээх ээ, һа-һа, – Yчүгэй күллэҕэ буолар.

Итиэннэ кэпсэтэн да диэн, таах сэниэни эһэн. Yһүөн мунньардыы туруннулар. Кумааҕы сонно тута кыраабылын баһын тоһутан кэбиһэр.

– Б.., Күтэр сиирэ буолуо. Сатахха киһибит көстөр буолбут. Мунньара тоҕо түргэнэй.

– Бэйэ киэнигэр сүрэҕириминэ, – Дьаллай быһааран кэбиһэр.

Кумааҕы Күтэр кинилэр диэки хайыстаҕын ахсын кыраабылын угун күөрэҥэлэтэр, мустаҕа буолан дайбаммахтыыр. Ыраахтан кини эрэ үлэлиир курдук көстөр. Устунан Дьаллайдыын кыраабылларынан дайбаһан бараллар. Сотору Дьааска кыраабылын уга аны тостор тыаһа иһиллэр. Дьэ, отчут да бөҕөлөрө.

-12-

Кинилэртэн чугас биир өтөх оҕотугар Момуой аалан оттуур. Урут кыттыһан оттуур буолара. Тыла бэрт, үлэни атахтыыр диэн дьоно үүрбүттэр этэ. Быыччыга, бытаана бэйэтин киэнэ. Барыы буолла да: «Барыы дьурхаана буолла да, барыта ыксал», – диэн хара ааныттан кыыһырбытынан барара үһү. Yөхсэ-үөхсэ үлэлээн өнүйбэккин. Чэй өрөөччүлэрэ кини. Чэйэ оргуйан иһиэ баара дуу – ол кэтэһиитэ кыайбыт. Биир субурҕаны устар күнү быһа чөмчөппүтүн улахан сах гынан олорунан кэбиһэрэ үһү. Дьон үлэлии бөҕө сылдьар. Көрдөхтөрүнэ – саах тэллэйэ итиннэ—манна үүнэн олорор үһү. Билигин туспа баран абыраннаҕа. Ким да ыксаппат-хайаабат, барытын аа-дьуо сылдьан бүтэрэр.

Аҕыйах хонуктааҕыта Момуой ачыкытын сүтэрэн иэдэйдэ. Аанньа көрбөтөр да хотуурунан иннин хоту харса суох дайбаан истэ. Туох баар талаҕы, маһы барытын таарыйа солоото. Кымырдаҕастар бирэмиидэлэрэ салгыҥҥа биирдэ баар буолан хаалар. Мөлүйүөнүнэн кымырдаҕас кумаар аармыйатыгар кыттыһан ылар.

Саҥа дайбаан иһэн чэй өрө тахсар. Мас көстөн быстыыһы дуу, көһүннэҕинэ да инчэҕэй, уу буоллаҕына сытыйбыт – айа да айа. Чэйэ кэм да аа-дьуо оргуйар. Элбэҕэ да бэрт – бүтүн солуурга өрүнэр. Сири аһатар, уокка ас кээһэр кэлииһи дуо, бэйэттэн ордорон. Ыта эрэммэтэр да ээр-сэмээр иччитин маныыр. Киһитэ киниэхэ көхсүнэн буолан олорон аһаан лабыйар. Тот бэйэтэ эбии тотор. Итиччэ симнибит киһи хайаан үлэлиэй. Ас иҥиэхтээх, сыта түһүллүөхтээх. Уонна дьэ киэһэ тугу лахсыйыан өйүгэр сааһылыыр. Онтун ыас гынан ыстыы сытан утуйан хаалар. Кини уһуктуор диэри күн арҕаалаата. Иччитин оннугар ыта долгуччу үүммүт от быыһынан бэркэ сүрэҕирэн сүүрэкэлээтэ. Киһитин хотуурун суолун салгыы орох оҥоро сатаата.

Отой да утуйардыы утуйуоҕун тыал түһэн оту-маһы аймаан уһугуннарда. Момуой үөхсүбүтүнэн ойон турда. Хантан эрэ эмискэ баар буолан хаалбыт холорук охсубут отун өрө ытыйан таһааран эрэр эбит. Момуойуҥ холоругу кытары хокуосканан киирсэр киһи буолла. Онтун быыһыгар мэлииппэлииргэ дылы, эмиэ да маатыралаан субурутар:

– Уочча наас, Иза өссө… Б..! Дь..! Бар, киэр буол! Наа немеси…

Холорук кэлэйбиттии кэхтэн хаалла, атын сир диэки халбарыйан биэрдэ.

– Уу хара накаас! Абам да эбит, оппун сөрөөн илдьэ барда дуу, хайа сах дуу? Дь.., бу ыт онно эбии-сабыы буолан оту үлтү тэпсэн кэбиспит. Дьэ, бэйикэй уус, эйиэхэ саахтаан эбэн бэрт, – ытыгар туттар саамай улахан накаастабыла ити.

Хайдаҕын да иһин от үлэтин «дьурхаана» саҕаланнаҕа. Yөхсэрэ үөхсэр, иһигэр үөрэр. Окко киирии сүпсүлгэнэ, отуу чэйин дыргыл сыта, ыһык алаадьытын минньигэһэ. Бу кэми кэтэһиинэн эрэ олорор курдуккун.

Саха сахата өтөн Момуойуҥ да иһигэр үөрэр быһыылаах – барбах киҥинэйэн киһиҥ өссө ыллыыр. Кумаар дыыгынааһына, күлүмэн саҥата, Момуой ырыата сайыҥҥы дьикти мөлүөдьүйэ буолан иһилиннэ. Хонноҕо аһыллан киһибит син үлэлээмэхтээтэ. Күн киэһэрдэ. Дьиэҕэ барыы «дьурхаана» бу кэллэ.

Сайын Халдьаайыга үчүгэй даҕаны.

-13-

Күн буоллар киирдин, дьон баҕар утуйдун – Сандал таһыгар сабараанньа. Бэҕэһээҥҥилэртэн бары кэриэтэ бааллар. Бааттаах кэм да быраканьыардыы сырыттаҕа. Уонна Мэнээктэрэ сол да суох.

– Бу от саҕана аны киһи көрдөөһүнүн дьурхаана буолуо, – Момуой саҥарыахха эрэ диэн саҥарар.

Халдьаайыга ким ханна сылдьара, тугу гыммыта тута биллээччи. Ол иһин бэҕэһээ бииргэ арыгыласпыт киһилэрэ ууга тааһы бырахпыт курдук сүппүтүттэн дьиксиннилэр.

– Һаа! Сарсын эмиэ оттуу барыллар, – Момуой кини эрэ отчут курдук биири хатылыы турда.

Эдиинистибэннэй рашеннара туох да буолбатаҕын курдук исиһэ турда.

– Ну, что, Мамай, много накосил? – төбөттөн туоһулаһар.

– Сэпсиэм сэниэ эстээрискэй, – төбө ырдьах гынар.

Киһитэ өйдөөтө эрэ, суох эрэ – күлэн сыһыгыратар.

– Наливай, – Момуой биир тылы сөпкө нууччалаата.

Онтун соболоҥор устуопкатыгар толору кутан биэрдилэр. Маҥнайгы хотуур малааһына итинник саҕаланна. Yчүгэй чалбараҥтан ким да маппата.

– Юлия, оо, Юлия! – Сандал сонун дьахтар түннүгүн анныгар сэрэнээдэлээн киирэн бараары гынна.

– Бу да киһи, хас дьахтар аайы, – Тайах хаһан да атыырҕаабатахха дылы, буойдаҕа буолла.

– Сэнэх эрдэхтэринэ сири-сибиири кэрийэн тахсаллар, атын дойду ааттаахтарыгар тиксэллэр. Уонна дьэ биһигинниктэргэ эргиллэллэр, – Мара Бааска өссө дьахтар сирэрдээх.

– Эт сиэбэтэх ыраатта. Харанан сылдьан биирин үксүн иһим моһуогурда, – Момуой өйө онно эрэ үлэлиир.

– А Юлька-то ничего, – Акулов аны дьахтарбытыгар иҥсэрэн эрэр диэн номнуо ылбыттыы санаммыт Халдьаайы холостуойдара рашеннарын диэки сөбүлээбэтэхтии көрдүлэр.

Ымсыырар икки ылар икки атын ини. Бакаа тылынан оонньоотулар эрэ. Эдэр өттө биһиги Yүлүйэбитигэр эрэ наадыйбата. Испирдиэҥкэ истэн эрэ турда. Дьахтарга иирэн киһи сүппүтүн «дьурхаанын» салгыы сайыннарбакка тарҕастылар. Испиттэрин испиккэ да холооботулар.

Холостуойдар түүллэрэ бу түүн биири тула эргийдэ. Былдьаһыктаах Yүлүйэ ону эрэ сэрэйбэккэ утуйа сытар. Yспүйүөн буола оонньообута охсон бу киэһэ эрдэ охтубута. Халдьаайылар аралдьыйаллара аччаан бары да эрдэ хаптайдылар. Арай иһэр өттө илэ хаама сырытта. Суол алдьаммытыгар, уот барбытыгар кинилэр кыһаллан эрэллэр. Маннааҕы лааппы атыыта эрэ арыгы, ол бараныа ыраах ини.

-14-

Ааны тоҥсуйан тобугураттылар. Уоппускалаах аата уутун да ханара ахсааннаах. Бороскуой эбит. Киирэрэ эрдэкэтин. Туох бэйэлээҕи тиһэн кэллэҕэй.

– Хатыый, дьэ, моһуок үөһэ моһуок. Ытым өлөн хаалбыт. Өлөрбүттэр. Сиэхситтэр аны миигин сииллэрэ хааллаҕа, – эмээхсин ытамньыйан ылла.

– Һуой, ол хайдах? – Yүлүйэ ыт аайы ытыах быһыыта суох да буоллар.