Венера Петрова – Эргиччи эрэй (страница 2)

Учуутал оҕотун эрэ иһин көрсүө дэнэр, илибирээн тахсар Испирдиэҥкэ, ол саҕаттан баппат батаҥа Бааска уол. Бу эргин икки Бааска баара. Бэрдинэн биллээччитэ көннөрү Бааска, дьиикэйгэ тиллээччитэ мара диэн сүрэхтэммитэ. Yчүгэйэ наар үчүгэйгэ таласпыт, мөкүтэ аллара сурулуу турбут. Олоҕуҥ укулаата оҕо сааскар ууруллар буоллаҕа. Эҥин дьон эҥэрдэһэн эрииһилэр. Тоҕо да биир кэмҥэ түбэһэ эргиллибит бэйэлэрэй? Туох быатыгар?

-3-

Сайын сайына өтөн син куйааһырда. От-мас өрүһүспүттүү үүнэр аакка барда. Дьиэ таһынааҕы хаптаҕас номнуо кытаран эрэр. Yүлүйэ иһирдьэ-таһырдьа тэпсэҥнээн күнү билбэккэ аһарар. Бүтэ-оһо охсон сир астыан эҥин баҕарар. Биирдэ Бороскуойдуун бу эргин сылдьан дьэдьэннии түспүттэрэ. Оччону амтаһыйан баран сытыа дуо – ыраатыан санаталыыр да, көлөлөөх көстүбэккэ атахтаата.

Чуумпу диэн, дьэ, манна дэлэй. Араадьыйа да айдаарбат, массыына да ааспат. Биирдэ эмит Сандал «норообото» бу уулуссанан өссө ким эрэ сылдьарын биллэрэр. Ол аайы Бороскуойдуу түннүгэр сүүрэн тиийэр. Мас быыһынан оччолоох көстүбэтэр да. Уонна эмээхсин ытырыык дэнээччи ыта хам-түм үрэн моргуйан хас киһи ааспытын, эмээхсиҥҥэ аараабытын үҥсэр.

Күүлэ аана кыыкынаата. «Айалыырынан» сылыктаатахха Бороскуой быһыылаах. Кини кэннэ уонна ким буолуой.

– Былыт ыган эрэр. Эмиэ ардаан эбэрэ буолуо. Дьэ, моһуок.

Эмээхсин итиэннэ чэйдиэн иннинэ тахсан бэрт.

– Моһуок, моһуок диэтэҕиҥ, – тугу эрэ этиэ буолуо эппэт курдук, – Дьэ, дьиэҕэр кэлэн баран тугу түһээтиҥ?

Yүлүйэ бу дойдуну булуоҕуттан утуйан абыранна. Сыллааҕы сылаата тахсар буоллаҕа. Түүллээх бэйэтэ сытта да хараҥаҕа тимирэр, тугу да көрбөт.

– Ии, оттон бэрт дии. Сорох ону-маны түһээн байар. Эчи, киһи онтун тойоннуон да саллар. Тугу биттэнэрим буолла… Дьэ, моһуок, – Бороскуой «моһуогуттан» атыны тугу да быктарбат.

Ол эрээри, хаһан чэй оргуйуор, иһиллиэр диэри иһигэр тута сылдьыбытын син кэпсээтэ.

– Били, иһээччи Иэлэ баара дии. Ол эрэйдээх аҕыйах сыллааҕыта өлбүтэ. Утуйа сытан баран хаалбытын уола кимиэхэ да эппэтэх. Кэм да иһэн иирэ сылдьыбыта. Мин мэнээк үктэммэт ыалым этэ. Туох эрэ наадаҕа тахсааччы буолан быстарбытым. Сыт баарын үрдүнэн киирэн ааһа турбутум, һыы, саныахпын да саллабын. Ол кэннэ сүрэхпинэн буорайа сыспытым. Балыыһаланан эҥин киһи буолбутум. Оттон Иэлэни нэһиилэ тэрийэн атаарбыттара. Бу диэки ама да киһини харайарыҥ манан дьыала буолбатах. Уола Лааһар сол дьиэтигэр олорбутун курдук олорбута. Тугу аһаан-үссэнэн сылдьаахтаабыта буолла. Хаһан эмит холтууралаан дуомнаатаҕына сонно мэлитэрэ. Ол сордоох дьиэтигэр ыйанан кэбиспитин эмиэ инньэ хойут булбуттара. Силиэстийэ эҥин кэлиэ дуо, ирдэһэр да суоҕа. Ийэтэ да, бэйэтэ да моһуоктук өллөхтөрө дии. Ис дьиҥин ким да билбэт. Дьэ, ол дьон миигин буулаатылар… Быһааскыттан түүлбүттэн арахпаттар. Сылдьыспатарбыт да туох да өспүт суох этэ. Онтон ыла бу уулусса ордук иччитэхсийдэ. Кинилэр дьиэлэриттэн салгыы суол омооно да оһон эрэр.

Иэлэлээх дьиэлэрэ кинилэртэн субу турар. Муннукка.

– Кэпсиэ суохпун кэпсээтим дуу, хайдах. Кэлин аанньа утуйбат буолан хааллым. Санаабыттан да арахпаттар, – Yүлүйэни кучуйуон баҕарар быһыылаах.

Yүлүйэ дьиэтигэр тэһийэр ахан. Эмээхсини аһыннар да, ыалга хонорун уруккуттан ыарырҕатар. Уонна куораттааҕы хоһунааҕар манна киэҥэ-куоҥа, салгыннааҕа – бачча дэлэйтэн тоҕо тахсан биэрдэҕэй.

-4-

Бороскуой борогунуоһа сөп эбит. Былыт ыга сатаан баран бу барыйан кэллэ. Күнү күөйдэ. Онтон отой да сүтэрдэ. Тыалырда. Сандаарыс гынаатын кытары этиҥ этэн лүһүгүрэттэ. Уордайбыт халлааны Yүлүйэ уоран одууласта. Ыар көстүүгэ да кэрэни була сатаата.

Манна кэлэн наҕыла дьикти. Куораттааҕы кэмэлдьитэ кэлсибэтэх дуу, хайдах дуу – киһи сөҕүөн курдук сөрү-сөпкө дьаһанар. Бэл, санаа аны аалбат – бу холкута, чуумпута. Барытын аа-дьуо сылдьан гынар. Кыйыттар диэн тугун умнан да эрэр быһыылаах. Ээҕин этитээри этиҥ эргийэн кэлэ-кэлэ тачыгырыы сатыыр. Биһиги киһибитигэр ол көннөрү тыас эрэ. Ол иһин дуу, сотору буолаат быыһа суох былыт көһөн хаалла. Этиҥ эрэ, ыаҕастаах уунан куппут ардах эрэ – халлаан ырааһынан көрөн кэбистэ.

Киэһэриитэ аны кини Бороскуой диэки хаамта. Онно да Сандал сүгүн аһарыыһы дуо – өрө сүүрэн таҕыста. Бу сырыыга «норообото» суох.

– Эчикийэ, куорат куота, бачча киэһэ ханналаан иһэҕин? Тохтоо эрэ, эйигин кытта кэпсэтэбин дии! Ноо, аны дьүлэй буолан кубулуннуҥ дуо?! Yүлэ, ээ, Yүлүйэ, тохтуу түс эрэ, – баарыҥҥы Сандал ханна да суох.

Атын вандал дьахтары күөйэ сатаата. Итирэринэн иитиллэн киһиҥ саҥарардыын түргэн, хаамардыын сыыдам. Кыл-мүччү Бороскуой соппулуотун ис өттүгэр баар буолан хаалла. Ыт өрө баргыйбытыгар эрэ анарааҥҥыта киһи эрэ буоллар тохтоото. Туох эрэ диэн үөхсэ-үөхсэ тэйэ хаамта.

– Суолас, аны ойох көрдүүрэ итээбит дуу, – Бороскуой түннүгүнэн көрө охсубут быһыылаах. – Кини киһи итирэрэ, иирэрэ түргэнэ.

Айыбыын! Мантан түүн өссө хайдах буолуо биллибэт. Сэнээн өссө түүннэри дьаарбайар санаалааҕа. Чуумпу уулуссанан. Куоракка биирдэ эмит түүннэттэххэ куттал. Онно өссө милииссийэ баар. Баҕар, кэлэн өрүһүйүө. Манна саатар оннук саарбах да буоллар хахха суох. Күлүгээнниин күөн көрүстэххинэ үҥсэн туһа суох – хаһан инньэ Хатыҥнаахтан биир эмэ хахаардалаах кэлиэр диэри ырыаҥ ылланар ини. Ыарыйдаххына – биир биэлсэр ыйан-кэрдэн биэрэр дуу, суох дуу. Урукку курдук бөртөлүөтүнэн бырааһы баар гыммаккын. Эрэнэриҥ эрэ эт бэйэҥ уонна эрдэ суруллубут ыйааҕыҥ.

-5-

Сандал эрэ үһү дуо, Бороскуой ааҕыытынан кутталлаах киһи элбэх эбит. Хаайыылаах диэн, бырахтарыылаах диэн, көннөрү содуомнаах диэн – тула куттал. Өссө синньэ киһи иһигэр тугу иитэ сылдьарын билбит суох. Дьахтарга куруук да эргиччи куттал. Ол Бороскуойу бокуойдаабат күлүктэр диэн, аны киһи дьонтон сэрэниэхтээх. Yүлүйэ иилиир кутталы санаатынан куһуоктаталаата. Бытарыттахха баараҕай да баһа биллэр. Боруҥуйунан бүрүөһүннэнэн, холбоһук олбуордарын үрдүнэн курдары ойон ол да буоллар дьиэлээтэ. Көмүскэнэр кыаҕа суохха кутталтан эмп биир – бүтэй иһигэр бүгүү, сэрэҕинэн быыһанан кирийии. Күүлэ аана хатанна, дьиэ халҕана олулунна. Оонньоон кини Бороскуойга баар үһү. Түннүгэр эмиэ ойон тиийдэ, сабыы быыһынан кылатан таһырдьаны манаста.

Дьиҥи-чахчыны бүрүйэн турбут күнүскү чуумпуну табаарыс атамаан саралыы тардаатын кытары ала көстүү арылыс гынна.

Халдьаайы харса суохтара бүгүн Айанньыттар аартыктарыгар мустар киэһэлэрэ үүммүт. Чуо Сандал олбуорун айаҕар. Ол «мунньахха» баар дьону Yүлүйэ өр сыныйан одуулаһан син ким кимин быһаарда. Олору ойоҕостон наардаталаан ыраас илиискэ уурталаан кэбистэххэ, хаарты хараҕынан ханалыта соҕус характарыыстыкалыыр буоллахха маннык.

Сандал – туус суоҕар туус дуома. Бөдөҥ-садаҥ, санаатыгар саар курдук маннааҕы ыччат.

Мара Бааска – субу аҕай босхолонон кэлбит, онто сүүһүгэр сурулла сылдьар хара бэкир киһи. Туох куһаҕан буолла да киниэхэ күтүрүүргэ үөрэнэн хаалбыттар. Туһугар эмиэ тойон туус. Хаайыыга үчүгэйдик олорбута да ону туоһулуур.

Тайах Дармыдыан – аҥаардас көрүҥүнэн да туус. Күүс диэн киниэхэ. Онтун нэһиилэ туттуна сылдьарга дылы. Хаһан эрэ биирдэ дэлби барыах айылаах. Арай, өйбүт мөлтөһүөр соҕус. Хааннааҕынан халыччы көрбүт хаһан да бэттэх кэлиэ суох бэйэлээх киһийдэх. Yүлүйэлэри баҕас биирдэ тэпсэн ааһар ини. Халдьаайылар үөрэнэн хаалан кыһаллыбаттар.

Төрдүс тууска бакаансыйа баар. Онуоха-маныаха диэри онно оҥос буоллун.

Хоруол эрэ илэ мэнээк. Баар-суох үөрэхтээхтэрэ, элбэҕи күүтэр эрэллэрэ Илибиэтэ сиэнэ Испирдиэҥкэ да буоллун. Кини эрэ көтөх буутун көрдөрө сатаан суортугунан кэлэн турар. Бакаа сүпсүлгэнтэн тэйэ туттар да, көрүү-истии баһаам. Көмүс ачыкыта килэҥнээн олорор. Лааһар эрэйдээх өллөр да хоруол ахсааныгар сылдьара буолуо. Бу диэки олорорунан уопсай көртөн маппатах иннэ-кэннэ биллибэт Мэнээк Микиитэ эмиэ киирдин. Сирэйэ балларыттан, онон-манан көрөн киһи утары көрүө суох бэйэлээҕин да иһин. Киһиҥ иһэрин иһин итинтэ аахсыллыбат. Хоруоната суох хоруол дал курдук дьиэтигэр өрө мөҥүрээн соҕотоҕун олорор. Туустарбыт да, хоруолларбыт да үтүктүспүт курдук холостуой эбиттэр. Ойох бакаансыйата бу эргин буолунай да, баҕалаах көстөн биэрбэт. Уонна бүтэһик хоруол – үкчү бөтүүк курдук кыһыл нуучча буоллун. Улуу омугу солоттон хайдах матарыаҥый. Төһөтүн да иһин Халдьаайыга биир эрэ рашен баар. Эмп курдук. Иһэр иһэр итирбэт баар үһү. Ол кини – акыйа сытыйбыт Акулов. Yүлүйэ үлүһүйэн көрө сылдьыбыт «Большой брат» диэн реалити-шоутугар Евсиков Сергей диэн ыччат баара. Кыһыл ымыы курдук буола сытыйан. Маннааҕы Акуловы кини иһигэр «Евсиков в худшем варианте» диэн сүрэхтээтэ.

Уоннааҕы харахтар сыыйа-баайа көстөн иһиэхтэрэ. Сорохторо өр күүттэрбэтилэр. Биэс ыттаах Бааттаах Баһылай идэтинэн быраканьыардаан баран ааһан иһэн бачча дьону көрөн аараата. Ыттара мөлбөччү уойан сүрдэрэ да бэрт. Бэйэтэ буоллаҕына чөкчөччү туттан чөкө баҕайы. Кыратын көрүмэ, кытыгыраһа дьикти. Айылҕа оҕотугар адаҕа суох. Талбытынан бултаан айаҕын ииттэр, өссө ордорунар быһыылаах. Табахтаатаҕа буолан таалан турда. Хаһан да буолбатах хамсааһыҥҥа кыттыспыт киһи дуу диэтэҕэ. Олор быыстарыгар биир үчүгэй баҕайы уолчаан көстөр. Кини эрэ кимин кыайан быһаарбата. Оҕото да бэрт. Хайаларын айымньыта буоларын хантан билиэй.

Баар дьон баранна диэри туран өйдөөн көрбүтэ, сэргэстэһэ олбуор үрдүнэн төбө быгар. Төбө күрэҥсийбит баттахтаах, онон-манан бытык дуомнаах, сирбит курдук силлэччи туттубут, сабыччы үүммүт хааһын быыһынан нэһиилэ кылатан уоран көрөр. Төбөҥ өссө Көөлөөн уолунуу былыр үйэҕэ кубарыйан хаалбыт саах тэллэйин курдук сэлээппэтин сэксэччи кэппит. Биирмэннэй бэлиэтэ Бириимэ табаҕы хара ат төбөтө мосуоннаах хамсатыгар чороччу уурунан баран сөп-сөп соппойор. Онтун буруотун «пууш» гынан үрэн баарын биллэрэн кэбистэ быһыылаах – турар дьон төбөлөрө кини диэки буола түстүлэр.