Ольга Ипатова – Перакат (страница 53)

Дасада вывела з лесу каня. Івашку пасадзілі на яго, моцна прывязалі.

Старэйшы дружыннік на развітанне аддаў старому палку, дзе нажом высечаны былі цейкія знакі.

— Гэта пакажаш цівуну ці зборшчыку, — сказаў ён. — Палову я аддам каму трэба, — ен спрытна рассёк палку ўздоўж, так што на абедзвюх палавінках знакі засталіся, адну пакінуў сабе.

— Чакай сына з паходу і рыхтуй подаці,— паспеў ён крыкпуць, і коннікі схаваліся ў лесе гэтак жа імгненна, як і з'явіліся.

Пякло гарачае чэрвеньскае сонца. Ляталі туды і назад патрывожаныя было пчолы, насілі ў соты сваю адвечную даніну. Маўчала ў густой траве Дасада, падкурчыўшы босыя ногі, маўчаў бортнік. Куды было бегчы цяпер?

…Упадзе на сырую зямлю Івашка, пранізаны калёнай стралой ля ракі Нямігі. Вылеціць душа яго праз залатое жарало, пральецца гарачая руда-кроў — скрозь сакавіцкі снег. Узыдуць на ціхай лясной палянцы чырвоныя, як кроплі, буйныя ягады. Уніз-ніц глядзяць яны, нібыта сумуючы аб нечым. Суніцамі завуць іх людзі…

Песні маці…

— Вось пра што пайбольш хацелася б мне расказаць, калі б надумаўся расказваць пра сябе. Але каго цікавіць жыццё старога, змарнелага арганіста, які, кашляючы і задыхаючыся, пляцецца па віленскіх вуліцах, спыняючыся ледзь не на кожным кроку, каб глытнуць паветра. Дамы апошнім часам, здаецца мне, усё шырэй рассоўваюць свае плечы, і я баюся праходзіць міма: а раптам яны сціспуць мяне зусім, раздушаць, каб я не апаганьваў вяльможнуго вуліцу сваім старым, мізэрным целам.

Канешне, я мог бы жыць пры касцёле, як жыў раней, амаль усё жыццё, калі б не здарылася тое… калі б не запаўзло ў душу таямнічае, чаго ніхто не павінен ведаць, аб чым я так старанна маўчаў усе гэтыя гады, зберагаў для сябе так, як берагуць людзі толькі тое, шло даражэйшае за жыццё… Варта было б касцельнаму вартаўніку вызнаць, з-за чаго пакінуў я свой пакойчык і перабраўся на самы канец Вільні — і ён, адчуваючы вострую асалоду ад таго, што можа пацвердзіць сваю добранадзейнасць, перадаў бы мой сакрэт ксяндзу, а той зараз жа выклікаў бы мяне, стаў бы павучаць, хавагочы црыкрасць за сваёй пастаяннай мяккай усмешкай: «Ах, пан Улашчакоўскі, пан Улашчакоўскі!» I я стаяў бы перад ім з апушчанай галавой, адчуваючы сябе малым вісусам, якога павучае дарослы разумны чалавек. I, злуючыся на сябе, згаджаўся б з ксяндзом і нават спрабаваў бы апраўдвацца. Чаго добрага, ён выцягнуў бы з мяне абяцанне больш не займацца падобнымі глупствамі!

О не, не!

Што з таго, што і цяпер ён глядзіць на мяне з нейкім прыхаваным жалем? Абысціся без мяне цяпер яму было б цяжкавата: як-ніяк, лепшага арганіста не знойдзеш у горадзе, ды і хто не ведае, што многіх паноў і паненак (а сярод іх ёсць нават тыя, хто служыць пры двары яго вялікасці караля), зрабіў нашымі мецэнатамі і пастаяннымі прыхаджанамі мой талент? Колькі разоў пасля службы яны са слязьмі на вачах чакалі мяне ля хораў, дзякавалі і адорвалі шчодра, а я аддаваў падарункі служкам?

А пасля, сустракаючы мяне ў горадзе, гэтыя важныя паны ніколі не маглі пазнаць мяне сярод чэрні, на якую яны не ўзнімалі вачэй. I калі я кланяўся карэце, у якой сядзела пышная, велічная пані Пшыбыльская, альбо тонкая, уся ў брыльянтах пані Вольская, альбо маленькая, падобная да кучаравай балонкі пані Юзафовіч — яны няўцямна глядзелі скрозь мяне, як быццам я нейкі прывід ці туман, на які такі шчодры наш горад…

Так, велічныя гэтыя пані, стоячы на каленях перад статуяй дзевы Марыі ці Езуса, гатовыя, здаецца, на той час ахвяраваць нават жыццямі сваімі, абы трапіць у царства божае, але варта ім узняцца з кален, і яны пачынаюць думаць пра тое, што ў суседкі ўбор даражэйшы, што муж не атрымаў прыбыльную пасаду, на якую спадзяваўся, ці аб тым, што ў ксяндза надта ружовы твар і ён залішне прыгожы для касцёла. Мужы ў гэтых пані такія ж — толькі думаюць яны пра каралеўскія міласці, сваіх каханак і сваіх коней… Я чытаю цяпер іх думкі гэтак жа лёгка, як датыкаюся пальцамі да белых, крыху з жаўцізной, клавішаў. Апошнім часам мне ўвогуле здаецца, што з мяне садралі скуру і менавіта таму так балюча раніць кожная дробязь, на якую раней і ўвагі ніякай я не звярнуў бы.

Божа, якім адзінокім, спустошаныы і разбітым стомай адчуваю сябе, калі заціхае апошні акорд, калі толькі ў высокіх вітражах быццам застраюць маленечкія аскабалкі мелодыі, якія ледзь чутна звіняць нават тады, калі я набліжаюся да выхаду!

Думаю аб тым — а ці трэба ўвогуле, хаця на імгненне, абуджаць у гэтых вяльможах шчымлівае адчуванне вечнасці? Як бы яны аднесліся да таго смельчака, які паспрабаваў бы ўтрымліваць іх душы на тым узнясенні крыху болей, чым яны здольныя вынесці? Магчыма, яны проста распялі б смельчака на тым самым крыжы, перад якім укленчваюці.?

Адзіная істота, якая можа слухаць мяне без канца, гэта Мацэліус. Гадзінамі ляжыць ён у нагах, гледзячы разумнымі зеленаватымі вачыма, у якіх не-не ды і мільгане нейкая іскрынка. Аб чым думае ён, калі слухае ўрачыстыя гукі фісгармоніі? Якія відовішчы ўзнікаюць у калматай, з вострымі вушамі галаве? Іскры якога вогнішча я бачу ў ягоных вачах — ці не таго, што ўдзень і ўночы палае нябачна пад нашымі нагамі? Калі я паліваю ў ягонуго місу палову сваёй беднай трапезы, ён глядзіць на мяне не міргаючы, нібыта ўзважвае нешта, а пасля асцярожна пачынае хлябтаць, а наеўшыся, насмешліва махае хвастом і скача ўбок, нібыта болей не хоча ні бачыць, ні чуць нічога ў бедным пакойчыку. А ён жа ўсім абавязаны мне — і жыццём, і сваім пераўтварэннем з абшарпанага, нікчэмнага кацяняці ў прыгожага, з шаўковай мяккай поўсцю вялізнага ката! Не мог я прайсці міма яго, калі ён паміраў у падваротні і толькі слаба мяўкаў. Мяне ж самога падабралі якраз гэтак жа — калі скачанеў і скарчанеў ад голаду і холаду на вуліцах Вільні і скурчыўся ў нейкім цёмным кутку двара, добра ведаючы, што болей не выйду адтуль.

Быццам не прайшло паўстагоддзя — так яскрава помню той час. Помню жах, які ахапіў, калі маці ўпершыню глянула на мяне дзікімі, вар'яцкімі вачыма і ўчапілася ў маё горла! Як хапіла сіл, каб разняць моцныя кастлявыя рукі, якія раней помніліся мне ласкавымі, мяккімі, добрымі!

Мы ішлі з ёй па пустэльнай дарозе, галодныя, спадзеючыся толькі на цуда. Я ведаў ужо, што гэта божы гнеў прайшоў над нашай вёскай Азяродамі, што страшная Мара-чума забрала ўсіх блізкіх — бацьку, сястрычак, дзядзьку… Усе, хто ўцалеў пасля чумы, разбрыліся хто куды, таму што пан, наш гаспадар, нікому не дазволіў ні заставацца ў Азяродах, ні блізка падыходзіць да ягонага двара. Божы гнеў не мінуў і нас з матуляй: яна, страціўшы розум, не ачуняла болей і памерла па дарозе ў Вільню, куды мы накіраваліся. Я не ведаў, куды ісці; і так крочыў і крочыў наперад, пакуль не апынуўся ў горадзе. Пасля прасіў міласціну на віленскіх вуліцах, пакуль і сам не зваліўся без памяці каля сцен касцёла святой Ганны. Помпіцца, што ў той вечар ішоў моцны дождж, вада ручаямі цякла па бруку, падала аднекуль зверху, і мяне абдавала хвалямі то холаду, то нясцерпнай гарачыні. Мроілася мне, што побач матуля, вясёлая, прыгожая, як у Азяродах. Гладзіць мяне шурпатай даланёй на галаве, спявае нейкую песню, і ад таго шурпатая каменная сцяна, за якую я хапаўся, здавалася мне цёплай і ўтульнай сцяной нашай хаты, дзе добра пахла смалой і мохам…

I так паміраў я і пасля ўжо не адчуваў ні гарачыні, ні холаду. Паміраў — але не памёр. Бо міма якраз праходзіў той, хто падабраў мяне, вылечыў сваімі малітвамі, бо наўрад ці памагаў мне застацца на гэтым свеце лекар, які моршчыўся і адварочваў нос ад хама, якім мяне называлі яшчэ доўга. Спачатку гучна, пасля ўпотай, бо мой выратавальнік не толькі загадаў, каб лячыў мяне лекар, але і прывёў пасля да ісціннай веры, перахрысціў і новае імя даў. Стаў я Франэкам — а спачатку быў Лаўрынам. Быў жабраком — а стаў вучнем арганіста пры касцёле святой Ганны, бо так хацелася яго міласці. А хто мог пярэчыць у чым каралеўскаму прапаведніку, рэктару духоўнай акадэміі, славутаму Пятру Скарзе!

Пасля яго міласць накіраваў мяне да вядомага Джэраніма, рэгента хору Вісліцкага касцёла — касцёла самога вялікага караля Сігізмунда, бо адкрыліся ў мяне, божай літасцю, вялікія здольнасці. Там навучыўся я законам складання музыкі, спазнаў, як утаймоўваць гукі, што, здавалася, кіпелі ўва мне!

О, я да скону буду ганарыцца тым, што музыку маю слухаў і сам кароль! Але гэта было пасля; а да таго не раз наведваўся ў касцёл яго міласць, пан рэктар, пытаўся пра мае поспехі і ласкава гаварыў, што адчуваю я бажэсцвенныя сферы музыкі, многае мне падуладна, але прарываецца ў маіх тварэннях нешта халопскае, мірское. Я і сам разумеў, што вінаваты, але ж адчуваў, што яны таксама ўдзень і ўначы гучаць ува мне, плачуць і лашчаць… Яны, песні маёй маці…

А днём сядзеш за арган — скрозь магутныя гукі гімна, харала, фугі нячутна прарастаюць, як першае жыта скрозь цвёрдую скарынку зямлі, падслуханыя ў сне «Ой рана на Йвана», «На лузе каліна чырвононькая…». Сам не разумеў, калі пальцы пачыналі слухацца не нотных значкоў, а гукаў тых далёкіх, і вось ужо несліся яны па ўсяму касцёлу, і быццам душа мая таксама ўзнімалася ўвысь.

Можа, ад таго я і не стаў панам, не паддаўся празе багацця і раскошы, не пераўвасобіўся ў аднаго з тых, хто прыходзіць слухаць маю ігру. Меў бы, калі б хацеў, многа грошай — але навошта мне яны? Не так і многа трэба чалавеку для шчасця, голым прыйшоў ён у гэты свет — такім і вернецца назад, ва ўлонне зямлі.