Надежда Егорова – Тайҕа таайыллыбатах таптала (страница 1)
Надежда Парфеньевна Егорова-Намылы, Иннокентий Попов-Оҕуруоттаах
Тайҕа таайыллыбатах таптала
Быйыл ардахтаах дьыл. Кэмигэр куйааран от да үүннэ, сир аhа да силигилии ситтэ. Сайын үтүөтэ ааста, үөн-көйүүр хаптайда, арай кыымаайылар, биhиги кэммит кэллэ диэбиттии, иилистиһэ оонньууллар.
Күн илин саҕахтан тэмтэйэ ойон, өрүс нөҥүө баар хайаны араас өҥүнэн киэргэттэ, түүҥҥү сиик көтөн, хатыҥынан тулаламмыт ньолбуhах күөл үрдүнэн туман буолан, намылыйа тэлгэннэ. Чыычаах күргүөм саҥата, тыраадыйа көтөр тыыраахы аймалҕана, күөлгэ үөрдүспүт кустар аhаан чомполоhоллоро, балык оонньоон уу ньуурун ии оҥорон төкүнүтэрэ – бу барыта киhини уоскутар, сүрэҕи манньытар.
Алаас куула өттүгэр хара мастаах тыа быыhыгар дьон хараҕыттан дьалты тутуллубут үүтээнтэн сүгэ кыбыныылаах, харабыын сүгэhэрдээх, саас ортолоох киhи соруктаах аҕайдык тахсан куруҥ тыаҕа кэтит көхсө аҕыйахтык көстөн хаалла. Кэнниттэн ыта саппай уобуста.
Бу түҥкэтэх сири иччилээн олорор Борокуоп сылдьар. Сайдыылаах олохтон, дьонтон-сэргэттэн тэйэн, хара тыаны дьиэ оҥостон, олоҕун үтүөтүн бараата. Дойду олоҕо кинини долгуппат, соҕотохпун диэн тутахсыппат. Айылҕалыын биир ситим буолан, күннүүн тэҥҥэ турар, күн киирдэҕинэ үүтээнигэр бүгэр. Дэбигис киhи өйдөөбөт олохтоох.
Оҕо сааhа аҕыс кылаастаах оскуолалаах, кыракый уhуйааннаах, дьоҕус кулууптаах сэлиэнньэҕэ ааспыта. Ол кулуупка бибилэтиэкэ, эмтиир пуун, холкуос хонтуората, буоста олохсуйан үлэлиир буоланнар, дьон тоҕуоруhар сирэ этэ.
Борокуоп төрөппүттэрэ пиэрмэ үлэhиттэрэ буолан, Ыкынаачайдааҕы кытта биир дьиэҕэ дьукаахтаhан олорбуттара. Ийэтэ ыанньыксыттаабыта, түргэн-тарҕан туттуулаах, саҥарбыт-иҥэрбит, киириилээх-тахсыылаах дьахтар этэ. Аҕата, төттөрүтүн, мөдөөт, аҕыйах саҥалаах, үлэттэн атыны билбэт бүгүрү киhи этэ. Кыhын холкуос сүөhүлэригэр уонча атынан от тиэйэрэ. Борокуоп аҕата хараҥаттан хараҥаҕа сылдьар буолан, кыһын кинини бэрт сэдэхтик көрөрө. Сайын окко солбуллубат кыдамаhыт буолан, ааттыын Кыдама Сэмэн дэннэҕэ. Уол Кээтии диэн бэйэтиттэн үс сыл аҕа эдьиийдээҕэ, ол эдьиийэ атын оройуоҥҥа эргэ барбытын эрэ билэр.
Уол уон биир саастааҕар аҕата акка быарын быhа тэптэрэн өлбүтэ. Дьэ ити кэмтэн ыла тиийиммэт-түгэммэт олох саҕаламмыта. Барыта наар аанньа буолбута, Борокуоп биир саастыылаахтарыттан ордук хачаайылара этэ. Эбиитин үөрэҕэр мөлтөҕүнэн, хотон сыттааҕынан сирэй-харах анньыллара, кинини куруук туораталлара, түгэн көhүннэр эрэ охсо, тэбэ сылдьаллара.
Арай сайын сайылыкка таҕыстахтарына уол көҥүл-босхо сылдьара. Манна кинини ким да тыыппата. Пиэрмэ эмдэй-сэмдэй оҕолорунаан үрэххэ сөтүөлээн, тыаҕа моҕотойдоон, ынах эмтэрэн, ньирэй аһатан хайҕаналлара. Борокуоп биирдии кылааска иккилии сыл чиҥэтэн үөрэнэ сатаан баран, алтыһынан бүтэн, хотоҥҥо саах таһааччынан үлэлээбитэ.
Уол уон аҕыһыгар сокуоннай сааһын ситэн, аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Үөрэҕэ суох буолан, стройбакка түбэспитэ. Атаҕастабыл амырыынын манна билбитэ. Бары «баппаттар» мустубут чаастара буолан, «дедтэрбит» дэнээччилэр арыгы истилэр да, эдэрдэри араастаан эрэйдээн саатыыллара. Борокуоп ити үлүгэр кырбаныыттан хайдах дойдутугар тыыннаах эргиллибитин билигин сөҕөр эрэ.
Эдэр киһи майгыта уларыйбыта. Дьонтон куттана сылдьар, тэйэ туттар буолбута. Аармыйа олоҕо кинини ханан да сайыннарбатаҕа, өссө муҥкук оҥорбута. Дэлби дьөлүтэ сынньыллан, хайа охсор аҥаара эргиллээхтээбитэ.
Эдьиийэ Кээтии бэтэринээр үөрэҕин бүтэрэн барбыт этэ. Ийэтэ ыарахан үлэттэн ыарыһах буолан, суккуруур тыына эрэ хаалан, уолун илиитигэр өлөөхтөөбүтэ. Барар сирэ баҕана үүтэ буолбут Борокуобу хата Тыаһыт диэн кырдьаҕас таба тайанан, тыаҕа, булка илдьэ тахсыбыта. Дьэ, онтон ыла отучча сыл хара тыаны «кэтэ» сырыттаҕа.
Айылҕа киэҥ дуола уолу хам кууспута. Борокуоп куттуун-сүрдүүн булт абылаҥар ылларбыта. Тыа хас тоҕойо, мындаата кинини араҥаччылыырын, арчылыырын этинэн-хаанынан билбитэ.
Тыаһыт кырдьаҕас бастаан тыаҕа тахсарыгар бу, билиҥҥи Борокуоп, саастыыта этэ. Кыра, хачаайы бэйэтэ Баай барыылаах Байанайтан бэриһиннэрбит дьоро киэһэлэригэр курданарыгар диэри сыгынньахтанан, үүтээн муҥур тойоно буолан күлэ-үөрэ, кэпсии-ипсии олороро үчүгэй да этэ.
Чороҥ соҕотох, айылҕа дьиҥнээх оҕото Тыаһыт Борокуобу булт кистэлэҥэр, өбүгэ сиэрин-туомун тутуһарга үөрэппитэ уһуйбута. Эдэр уол киһи киһиэхэ истиҥ сыһыанын Тыаһыттан билбитэ. Барахсан майгыта үчүгэйэ, аһыныгаһа, киһи кэрэмэһэ этэ. Тайҕа ыарахан олоҕун иккиэ буолан эрдээхтик тулуйаллара. Сыллааҕы түүлээхтэрин былаанын энчирэппэккэ толороллоро.
Борокуоп сиһин этэ ситэн, буутун этэ буһан, баараҕадыйан, киһи толло көрөр киһитигэр кубулуйбута. Сүүһүн аннынан сургуччу көрөр, үрдүк уҥуохтаах, тыаһа суох хаамар, аҕыйах эрээри, сөҥ куоластаах уола хаан бэрдэ буолбута. Тыаһыттыын Саҥа дьылга түүлээхтэрин туттара киирдэхтэринэ оннооҕор оччотооҕу бардам тойоттор Борокуоптан куттарын-сүрдэрин баттаталлара. Суохтан атыны билбэт кыладыапсык Уйбаан уолу көрдө да, өрө татахайдана түһэрэ, тугу көрдүүллэрин биэрэрэ. Кэлин дьоҥҥо:
– Ити, Тыатааҕы баҕайы улахан хомуһуннаах ойуун быһыылаах! Кини хараҕын көрдүм эрэ, этим сааһа аһыллан, ханна да кэлиэх-барыах сирбин булбаппын, – диэн кэпсиирэ.
Борокуобу «Тыатааҕы» диэн Тыаһыт ааттаабыта. Уол күөгэйэр күнүгэр сырыттаҕына кыстык хаар түспүтүн кэннэ иккиэн муус аннынан илимнии сылдьыбыттара. Кыһайбыт курдук ыттарын үүтээҥҥэ баайан хаалларан кэбиспиттэрэ.
Арай Борокуоп муус аллара турдаҕына, кэннигэр «һөх-һөх» дии-дии, ким эрэ бэрт ыардык сүүрэрэ, муус тыаһаан чачыгырыыра иһиллибитэ. Эргиллэн көрбүтэ, доҕоор, дьонтон уонча эрэ хаамыылаах сиргэ арҕахтаабатах эһэ арҕаһын түүтүн туруоран, сыраанынан саккырыы сылдьар саһархай аһыыларын килэппитинэн, харахтара сиэрэ уотунуу сириэдиһэн, суос бэринэн часкыйа-часкыйа, хаҥас баппаҕайынан мууһу сырбаталыы турара. Ол аайы көһөҥө муустар сэнэрээт оскуолкатыныы ыраахха тиийэ көтөллөрө көрөргө дьулаан этэ. Дьон туохха түбэспиттэрин өйдөөбөккө турдахтарына, иккитэ-үстэ ойон кэлээт, Борокуоп иннигэр хололообута, салахайынан тибиирээт, киһини хам баттыырдыы, бу барыс гыммыта. Киэҥ көҕүстээх Борокуоп анньыытын угун бэрт хапсаҕайдык ойбон мууһугар тирэннэрээт, аҥаар атаҕар тобуктуу түспүтэ. Ону эрэ күүппүттүү, эһэ киһи үрдүгэр саба түһээт, сытыы анньыыга үөлүллүбүтэ. Ыстаммыт күүһүгэр тэптэрэн, киһи үрдүнэн элээрбитэ. Мууска тас уорҕатынан түһээт, ыардык иһин түгэҕиттэн бүтэһик кыланыытын таһаарбыта. Дьон, туох буолбутун дьэ өйдөөн, буолар буолбутун кэннэ куттаммыттара. Саҥата суох бэйэ-бэйэлэрин көрсөн кэбиспиттэрэ.
Тайҕа олоҕор буспут-хаппыт, өлөр өлүүнү элбэхтик көрсүбүт Тыаһыт бэйэ бодотун тардынан, «алакыы» дии-дии, бэрт сүөргүтүк илиитинэн даллахтыы-даллахтыы чохчороҥнообута, үрдүк айыыларга үрүҥ тыыннарын араҥаччылаабыттарыгар махтаммыта, сүгүрүйбүтэ. Оттон Борокуоп эдэр буолан, уйулҕата көтөн, уолуйбута бэрт уһуннук ааспатаҕа. Дьэ ити түгэнтэн киниэхэ Тыатааҕы диэн аат иҥмитэ. Билигин дьиҥнээх аатын умна быһыытыйда. Хайа уонна кимниин сэлэһэн, кинини ким аатынан ыҥырыай?
…Быйыл Тыаһытыгар уҥуох тутта. Оҕонньор кэриэһин толорон, «эбэтин» халдьаайытыгар кистээбитэ. Оҕонньорун көмөн баран, уйа-кэйэ суох ытаан төлө барбыта. Онтукайа эмиэ да улуйуу, эмиэ да хаһыы курдук тыа баһынан сатараабыта. Ити ыар аһыы, дьулаан кыланыыттан бэл айылҕа иһийбитэ.
Оҕонньоро суох буолуоҕуттан Тыатааҕы биллэ соҕотохсуйда. Ону ааһан бэйэтин кытта кэпсэтэр буолан барда, сыта-тура ону-маны саныыра элбээтэ. Бара сатаан, «оҕонньор киһилээх буолан, буор кута буорга кистэннэҕэ» диэн Тыаһытын ордугургуу саныыр. Тайҕа олоҕо таайыллыбат таабырын буоллаҕа. Кини дэҥҥэ-оһолго түбэһэн сиргэ оҕуннаҕына, суор-тураах аһылыга буолуом диэн хараастар, соҕотохсуйан муунтуйар.
Виктория – куорат мааны дьахтара. Оскуоланы бүтэрээт, үрдүк үөрэх кыһатыгар киирэн, сөбүлүүр идэтигэр үөрэммитэ. Оччолорго, экэнэмиис, юрист курдук идэлэр муодаҕа киирэ иликтэринэ, үбү-харчыны ааҕар буҕаалтыр идэтин баһылаабытынан иһигэр кыратык киһиргэнэ саныыра. Биир саастыылаахтара үгүстэрэ учуутал, быраас үөрэҕэр үөрэммиттэрэ. Олортон санааларын хоту табыллан олорооччу аҕыйах. Наар тиийбэт тирии, таппат тараһа буолан биэрээхтииллэр…
Оттон Виктория олоҕо арыый атын. Кини таптыыр кэргэннээх, игирэ оҕолордоох. Кыыһа куорат биир сис ыалын оҕотугар кэргэн тахсан, этэҥҥэ олорор. Уоллара ытык иэһин толороору, тылланан туран, аармыйаҕа сулууспалыы барбыта. Онон, кэргэннии Соловьевтар иккиэйэх эрэ хаалан олороллор.
– Хоойго сытар холоонноох доҕорбунаан уҥа- таала таптаһар, ырайга көтөн ылар кэммит дьэ кэллэ быһыылаах дии, – Герман сиэри таһынан улахан оронноруттан кэргэнин «булан» ылан, бэйэтин диэки ыксары тарта.
– Ээ, ким билэр! Хайдах эрэ таптаһа оонньуур настырыанньа суох. Оҕолорбутун улаатыннаран көҥүлгэ көтүттүбүт эрээри, тоҕо эрэ курус санаа кууһар. Үлэлиэхпин да баҕарбат буоллум. Урут кэм оҕолорбут тустарыгар тугу эрэ ситиһэ сатаан, күнү-дьылы билбэккэ хааларбыт. Билигин көрөн үөрэр, истэн сэргиир туох да суох курдук.
– Кэбис, инньэ диэмэ. Киһи хаһан эрэ бэйэтин туһугар эмиэ олоруохтаах. Оҕолорбутун дьон сиэринэн улаатыннардыбыт. Аны бэйэбит туспутугар олорон көрүөх ээ. Өйдүүгүн, Васек кыра эрдэҕинэ били икки этээстээх оронноох этибит дии. Кини үөһэ, биһиги аллара сытарбыт. Биирдэ түүн ортото таптаһа сытан, уубутугар-хаарбытыгар киирэн эрдэхпитинэ, соһуйан олоро түспүтүн уонна…