Мухаммет Магдеев – Әсәрләр. 9 томда / Собрание сочинений. Том 9 (страница 19)

Әдәби чыганакларның тагын бер төркеме – немец галимнәренең татар халык иҗаты буенча чыгарган китаплары. Шуларның солдат рухын, кеше язмышын сурәтләү җәһәтеннән иң әһәмиятлесе – профессор Г. Вайльнең «Татар текстлары» дигән җыентыгы. Бу җыентыкка материал Беренче бөтендөнья сугышында әсирлеккә төшкән татар солдатлары арасында тупланып, 1930 елда Берлин-Лейпциг нәшриятында китап булып чыга. Китапта һәрбер фольклор әсәренең кемнән кайчан язылып алынуы, ул кешенең һөнәре, туган җире, ата-анасының чыгышы һ. б. мәгълүматлар бирелгән. Вайльгә җыр, әкият һ. б. материаллар яздырган татарларның барысы да «рус һәм татар телләрендә укый-яза беләләр» дип куелган. Вайль язып алган текстлар арасында телдән сөйләнгән Г. Тукай биографиясе, Һ. Салиховның «Тәндә җаным» шигыре (әсирләрдән берәү аны фольклор әсәре дип белеп тәкъдим иткәнме, әллә Вайль ялгышканмы – әйтүе кыен), төрле грамматик күнегүләр бар. Бу факт үзе үк инде революциягә кадәр татарлар тоташтан надан булган дигән уйдырма фикерне юкка чыгара. Әсирләрнең күбесе – егерме өч-утыз ике яшьләр тирәсендәге егетләр. Болар Оренбург, Әстерхан, Бәләбәй, Бөгелмә, Самара, Сембер, Каргалы, Златоуст, Лаеш (Күн, Шәле авылы), Иркутск, Буа, Чиләбе (Кунашак), Кустанай, Орск, Стәрлетамак егетләре булганнар (сүз Вюнсдорф лагере турында гына бара). Бик күп әсирләрнең рус мәктәбен тәмамлаган кешеләр икәнлеге билгеле. Алар Вайльгә бик күп фольклор әсәрләре – җырлар, әкиятләр, мәкальләр яздырганнар, галим исә аларның сөйләшеннән фонограммалар эшләгән. Вайль язып алган җырлардан шул анык мәгълүм: әсирләр Ватаннарын бер генә минутка да исләреннән чыгармыйлар. Ватанны, туганнарын, тыныч хезмәтне сагыну – язылган текстларның төп эчтәлеге менә шулар. Әнә шуңа күрә «Ашказар», «Зиләйлүк», «Кара урман» кебек мәгълүм җырларны яздырганда, алар бу җырларга өстәмә исемнәр биргәннәр. Аларны «Туган илне сагыну», «Чит җирдә сагынып яшәү», «Аерылышу» һ. б. исемнәр белән атаганнар. Аеруча җылылык, халыкка, Ватанга мәхәббәт хисләре белән сугарылганы – татарларның Сабантуй бәйрәмнәре турындагы текстлар.

Әсирләр күңелен җәлеп иткән халык иҗатына күз салыйк. Халык арасында бик популяр «Герман көе» шул чорда – яки фронтта, яки дошман лагеренда туган булуы ихтимал. Вайль аны «Аерылышу» дип атый да җәяләр эчендә «Герман көе» дип күрсәтә.

Моннан тыш, татар солдатлары арасында музыка фольклоры җыючылар да булган. Музыка белгече М. Нигъмәтҗанов шундыйлардан ике чыганакны телгә ала. Берсе – 1917 елда Венада чыккан «Рус әсирләренең көйләре» дигән китап. Бу китапка татар көйләренең дә ноталары кертелгән. Икенчесе – «Казан татарларының җырлары» исемле китап – 1919 елда Бюкебург һәм Лейпциг нәшриятында басылган. М. Нигъмәтҗановның әйтүенә караганда, бу китаплар бары тик шәхси архивларда гына сакланалар.

Шулай итеп, төрек милләтчеләренең саташулы ниятләре тормышка ашмый: Төркия мәнфәгатен яклап, «хәлифәлек өчен» көрәшергә бер генә солдат та кызыкмый. ТАССРның халык артисты X. Уразиковның сөйләвенә караганда, төрек милләтчеләре татар әсирләрен китап, газета ярдәмендә генә үз якларына аудара алмагач, көч кулланып карыйлар: немец офицерлары белән берлектә, алар татар әсирләрен каты режимга күчерәләр, ач тоталар. Исән калу өчен бер генә юл күрсәтелә: төрек армиясенә күчү. Төрек милләтчеләре өлешчә моңа ирешәләр дә: мең кешелек бер батальонны төрек офицерлары җитәкчелегендә әзерләп, Англия-Төркия фронтына җибәрәләр. Ләкин «дин кардәшлеге» дигән миф күккә оча: юлда барганда солдатлар баш күтәрәләр, командирларын аталар һ. б., һ. б. Татар солдатларында «төрек диндәшләренә» карата мәхәббәт түгел, нәфрәт кенә үсә. (X. Уразиков белән мин аның фатирында очраштым. Үләренә берничә айлар калган иде… Әсирлектә үткәргән көннәре, Г. Идриси, Р. Ибраһимов, М. Сөбхи һ. б. белән очрашуы, Англия-Төркия фронтына Вюнсдорфтан җибәрелүе, татар солдатларының Төркиядәге восстаниесе, шуннан Севастопольгә кайтып төшүләре, аклар армиясенә мобилизовать ителү һәм шуннан кызылларга күчүләре турында трилогия язарлык хәлләр сөйләде. Болар – минем блокнотта. Ләкин бу турыда яза алмамдыр. Моның өчен Австриягә барып, Вюнсдорфны, Анатолия ярымутравына барып, Англия-Төркия фронты (Гыйрак) линиясен күрергә кирәк. Севастополь, Истанбул портларында булганым бар, ләкин мин ул вакытта мәрхүм X. Уразиков сөйләгәннәрне әле ишетмәгән идем. Бу темага кем дә булса язарга теләсә, үземнең бөтен мәгълүматларымны бирер идем.)

1919 елның башында Совнарком утырышларының берсендә хәрби әсирләр мәсьәләсе карала. Хәрби әсирләрнең гаиләләренә ярдәм оештыру буенча карар кабул ителә. Әсирләр язмышын хәл итү өчен М. Литвиновны Копенгагенга җибәргәндә, В. Ленин аңа болай ди: «Әсирләрне һичшиксез йолып алырга кирәк, һичшиксез! Бу – безнең тышкы һәм эчке җиңүебез булыр!»

Әсирләрне Ватанга кайтару өчен дипломатик көрәш ун айга сузыла. Гомумән, хәрби әсирләрнең язмышын кайгырту, аларны кайтару турыдан-туры В. Ленин җитәкчелегендә алып барыла. Германия тылында ятып, Ватандагы хәлләр турында хакыйкый мәгълүмат ала алмаган әсирләргә Ватанга кайткач та игътибар зур була. Тарихчы Р. Хәйретдинов, мәсәлән, шундый бер фактны китерә: «1919 елның 5 январенда Мәскәүдәге Саламонский циркында хәрби әсирләр өчен концерт-митинг оештырыла. Әсирләрнең яртысыннан күбрәге Германиядән әсирлектән кайткан мөселман солдатлары була. Алар алдында Коммунистлар партиясенең күренекле эшлеклесе Емельян Ярославский һәм Үзәк татар-башкорт комиссариаты рәисе урынбасары Галимҗан Ибраһимов чыгыш ясыйлар. Ораторларның сүзләре тыңлаучыларга көчле тәэсир ясый. Ватаннарын сагынган хәрби әсирләр, илдә хөкүмәт башында хезмәт ияләре торганын аңлагач, барлык көчләрен эшчеләр хөкүмәтен сакларга бирәчәкләрен белдерәләр».

Тарих ишек шакый…60

I

Газета, радио, телевидение хәбәрләрен укыгач-ишеткәч, тын кысылып куя: бу кышны ничек чыгар шәһәр халкы? Өлкәннәргә бик таныш, котчыккыч бер халәт бар: ачлык. Николай Некрасов «Тимер юл» дигән поэмасында болай ди:

Дөньяда бер патша бар: Ул патша – рәхимсез, Исеме аның – Ачлык…

Безнең буынга ачлык утыз өченче елларда ук кулын сузды. «Казаннан ипи ташу» дигән авыр сүз әле дә хәтердә. Колхозчы дигән авыл халкы ул елларда (1933–1936) Казан шәһәренә сатарга миләш, куак чикләвеге, мунча мунчаласы, пасхага ылыс, шалкан күтәреп бара һәм шуны саткан акчасына, төне-көне чират торып, ала алса, берничә кирпеч ипи алып кайта иде. Ул елларда ачтан шешенеп балалар үлде, күмәкләштерелгән атлар кырылып бетте. Мәктәп балаларының барысы да авыру була иде. Ул еллардагы афәттән азмы-күпме котылган идек, сугыш еллары ачлыгы китереп бәрде. Сугыш беткәнне көттек. Әмма 1946–1947 еллардагы ачлык тагы да рәхимсезрәк булды, Сталин режимы колхоз амбарларында бөртек ашлык та калдырмый иде.

Ачлык мине егерме еллар чамасы изде.

Но я голодал, и тысяч лучше я знаю проклятое слово – «голодные!».

Шуның өстенә безнең буынга 1921–1922 елгы ачлык авазы гел ишетелеп торды. Әни сөйли иде: күп балалы Шәфыйк абзый безнекеләргә килеп бер кушуч он сораган, балаларым ачка шешенә, дигән. Безнекеләрнең әле бер генә баласы булган, юнәтеп, бер умачлык он биреп чыгарганнар. Тәрәзәдән караганнар – Шәфыйк абзый капкага таба узмаган. Байтак торгач чыгып карасалар, лапаста тавыкларга куйган «әче»не (Арча ягында шулай диләр) ашап утыра икән бичара карт. Күрше Сикертән авылында бер ир белән хатын берәүләрнең кыз баласын суеп ашаганнар. Теге бәхетсезләрнең соңрак – егерме җиденче елда туган кызлары белән без бер чорда мәктәптә укып йөрдек – балалар гел искә алалар иде: «Моның апасын ачлык елында фәлән абзыйлар ашаган…»

Г. Ибраһимовның «Адәмнәр» повестенда сурәтләнгән бала ашау вакыйгасы – тормышта очраган хәлләрнең берсе. «Татарстан» газетасында ул чорда шундый кара хәбәрләр басылган: Спас өязендә, Мамадыш өязендә һ. б. урыннарда шундый фаҗигаләр булуы турында бу газетада хәбәрләр очратып була.

Әйе, «Ачлык» исемле патша – рәхимсез…

II

1922 ел, «Эшче» газетасының 25 нче санында «Юлчы» имзасы белән берәү «Ачлар җырлый» дигән бер мәкалә бастыра. Ул ачлыктан качып күчеп китүчеләр арасыннан өч баланың «трио» булып вагоннан вагонга җырлап йөргәннәрен яза һәм җырларын да китерә. Бәхетсез сабыйлар менә болай җырлаганнар:

Без үзебез Казанныкы, Казанда тормасак та, Тамак туйса үкенмибез, Казанга кайтмасак та. Казан диләр, Казан диләр, урамнары тыртуар, Без бәхетсез балаларга кайчан рәхәт көн туар. Аның аты тимеркүк, моның да аты тимеркүк, Читтә йөргән егетләрнең тилмергән көннәре күп. Ак Идел күпере – күпереннән үтүе, Җан чыгудан авыр икән өйдән чыгып китүе. Январь, февраль, март, апрель – безнең ачыккан айлар, Ачыкмагай, тончыксын да һаман гүләйттә байлар.

Татар телендә чыккан башка газеталарда «ачлар хәле» турындагы информацияне бик еш бирәләр. Дәүләт эшлеклесе Исхак Казаков (1876–1939), мәсәлән, ач балаларга ярдәм күрсәтү комиссиясенең президиум әгъзасы сыйфатында ачлык фаҗигаләре турында мәкаләләр бастыра.

Ул мәкаләләрнең берсенә Г. Ибраһимов игътибар итә. Ләкин Г. Ибраһимовның бу еллардагы игелекле эше турында аерым сөйләргә кирәктер…

III

Ә аңарчы В. И. Ленин эшчәнлеге турында. Аннан да элегрәк – АРА оешмасы турында. Нәрсә ул АРА? Бүгенге укучының аны белмәве бик мөмкин, һәм бу аңлашыла да. Без бит башта «Кыскача курс», аннан инде «КПСС тарихы» укып «тарих өйрәнгән» кешеләр. Бу дәреслекләрдә исә дөреслек – фәлән бөтен фәлән… генә иде. Без бит, берәр белешмә-информация кирәк булса, Зур Совет Энциклопедиясенә тотынабыз, ә анда ялган бик күп. Аның өченче басмасы торгынлык елларында чыккан иде, ялган буенча икенче басмадан бер дә калышмый. Өченче басмада АРА турында болай әйтелгән: АРА – ярдәм күрсәтү буенча Америка администрациясе, ул 1919–1923 елларда эшли. Аның җитәкчесе Герберт Гувер (1874–1964) була (Гувер – 1929–1933 елларда АКШның президенты). АКШ республика партиясе әгъзасы Гувер – белеме буенча тау инженеры, эре промышленник. Ул күп илләрдә, шул исәптән Россиядә дә кайбер предприятиеләрнең пайщигы булып тора. Ул оештырган АРАның максаты – империалистик сугышта җәфа күргән илләргә азык-төлек һ. б. нәрсәләр белән ярдәм күрсәтү. 1921 елгы ачлыкта Совет хөкүмәте АРАның ярдәмен РСФСРга кертә. (Энциклопедиядә «беркадәр ярдәм», «ярдәм кертергә рөхсәт итә» дигән сүзләр бар, әйтерсең ачларга ярдәм күрсәтер өчен рөхсәт кирәк.) Безнең белешмә әдәбият АРАны мактарга җыенмый: шул ук вакытта моны, империалистик даирәләр шпионлык максатларында файдаланалар, дип тә язалар бездә. Бу ни дәрәҗәдә дөреслеккә туры килә торгандыр, белмим, әмма 1921 елның 6 августында «Правда» газетасында В. И. Ленинның «Халыкара пролетариатка мөрәҗәгате» басылып чыга, анда исә хәлнең җитдилегенә басым ясала. Ленин әйтүенчә, бу 1891 елгы ачлыктан аз калыша. Без ышанабыз, ди Ленин, бөтен илләрнең эшчеләре, үз хезмәтләре белән көн күрүче җир эшкәртүчеләр бөтен илләрнең эшчеләре белән бергә ярдәмгә килерләр.