Кир Булычев – Выкраданне чарадзея (страница 48)
— Мабыць, ты карыстаўся недасканалым, вучнёўскім эльвентарам, — спакойна прамовіў старшы. — Гэта так?
— Так... Некалькі стадый прамільгнула... Я ведаю — я не павінен быў... Але такі вынік... Выміранне!.. Я гатоў сваю віну...
— Спецыфічныя токі планеты Хі, на якой ты не паспеў яшчэ адаптавацца, выклікаюць парой перабольшанае пачуццё віны.
— Спецыфічныя токі Хі, — нібы рэха, адклікнуўся Другі.
Першы апусціў галаву...
На экране брыў па лясным гушчары калматы чорны мядзведзь; ён быў змрочны і сумны. І раптам паказаліся маляўнічае возера, травяністы беражок, сонечнае неба і на беразе — тры істоты.
Гэта было апоўдні. Істоты сядзелі колам, пілі нешта, любаваліся прыродай і гутарылі. Усе тры — мужчыны.
Адзін піў гарбату з чарнічным сочывам і ўпэўнена казаў, што ўсё на свеце грунтуецца на інстынктах, бо інстынкты непераходныя.
— Адсюлека што выходзіць? — пытаўся ён. — Што і як? А тое выходзіць, што немагчыма пра інсцікт сказаць, што гэны вось, значыцца, добры, а гэны — цьфу. Дык гэныя самыя яны, як адзін, ці, па-вашаму, добрыя ўсе, — нікудышныя.
Другі піў гарбату з мёдам і нізашто не згаджаўся з ім.
— Гэнта твая кансэпцыя няправільная. Як кажуць, ва ўсёй сваёй паўнаце. Тут жа, да прыкладу, калі ж па-тваёму, то акурат выходзіць, што ўсё ўсем можна. Так? Так. А як жа так вось можна? Гэнтыя самыя, як ты кажаш, ісцінты нельга пушчаць на самацёк. Вунь, возьмем, баба ў мяне...
— Іові энд бові! — усклікнуў трэці з прыяцеляў. — Каралі і капуста! Усё так. — Ён быў самы худы і стары і самы нязграбны з трох; ён піў гарбату, падліваючы ў свой кубак нешта з фляжкі, якую вымаў з унутранай кішэні і хаваў назад. — Іові энд бові.
— Бач? — сказаў той, што піў з мёдам. — Падтрымлююць мяне. Калі ж для карысці вобчаства, дык трэбаць гэнтыя ісцінты падзяліць. Каторыя карысныя — туды, — і ён паставіў свой кубак перад худым, — а каторыя некарысныя або, як кажуць, шкадлівыя, гэнтыя пушчай ідуць сюды. — І кубак худога апынуўся перад прамоўцам, і той адразу спорна адпіў.
— А хто ж табе скажаць, які інсцікт карысны, а які храновы? — усміхнулася чарнічнае сочыва.
— Дык трэба ж глядзеці, глядзеці! — загарачыўся мёд. — Глядзеці! А як жа? Добраму — калі ласка, просім. А каторы кепскі — стоп, хэндэ хох. А то адзін гэны толькі хавус выйдзець. Баб вунь распусцілі...
— Аддай мой кубак, — сказаў худы і заплакаў.
Злоўлены пакрыўдзіўся, сказаў, што маніпуляцыя з кубкамі патрэбна была для нагляднасці, адпіў яшчэ крыху, потым аднавіў статус кво і панура працягваў:
— Бабам волю дай, ім дай волю...
— Воля, — усё яшчэ ўсхліпваючы, працягваў худы. — Інсургенты. Іові энд бові.
— Ну а мужыкам яе дай? — спытаўся віноўнік спрэчкі. — Дай ім, і што будзе?
— А нашто яна мне? На які? Куды я пайду? А баба пойдзець — нішто не ўтрымаець...
— Воля! — яшчэ раз паўтарыў худы, супакоіўся, лёг на спіну і дадаў з палёгкай: — Вунь у каго воля! Вунь ён! Арол-бацюхна. Кружыць сабе! Паглядвае! Прасторна наверсе. І ні да чога нашага справы няма. Гэта — воля! — І, скончыўшы, ён адразу заснуў як забіты.
— Ты яво беражы, — сказала чарнічнае сочыва. — Высокага палёту быў.
— Быў ды сплыў, — помсліва ўсміхнуўся мёд.
— Ты за ім як за каменнай сцяной.
— А ты?
— Я маўчу.
— Каторыя маўчаць, ваны не падзуджваюць.
— Хто ж падзуджаіць?
— А пра ісцінты хто пачаўшы? Думаеш, я не паняўшы? Ісцінты! Ваны вось яво і даканаўшы. А за ім і нас з табою.
— А ты мяне з сабою не раўняй!
— Ах-ах, цаца!
— Гэта паскудства, калега! — пакрыўджана змянілася чарнічнае сочыва. — Я ж знарок пачаў зусім пабочную гаворку, каб адцягнуць
— Ад паскуды чую, калега, — не застаўся ў даўгу мёд. — Вы не стаміліся аплакваць сябе, я ведаю. І вам не церпіцца каго-небудзь абвінаваціць у сваіх няўдачах.
— Гэта вы няўдачнік, а ў мяне вынаходніцтвы ёсць!
— Якая ж цана вашым талентам, калі вы трымаліся толькі дзякуючы
— Я папрасіў бы вас заткнуцца, бездар вы і зайздроснік жаўтушны!
— А вы — паразітуючы неўрастэнік!
— А вы — жабрак і лёкай!
— Іові энд бові, — пралепятаў спячы. — Арол-бацюхна... Лунае сабе... Воля...
— Божа! — журботна вымавіла чарнічнае сочыва. — Як агідна завяршаецца так удала пачаты эксперымент...
За кустамі сядзеў мядзведзь і назіраў. Ён, вядома, мог бы іх адразу ўсіх задраць — гэта ў яго на пысе напісана, — але быў сыты. Ён проста выйшаў са сховішча і зароў, і прыяцеляў як ветрам здзьмухнула. Мядзведзь даеў мёд і сочыва, а запаветную біклажку так і не знайшоў: гаспадар яе, відаць, не пажадаў з ёю разлучыцца, нават рызыкуючы жыццём.
Экран працягваў мігцець. Мядзведзь сунуўся берагам.
— Што гэта? — здзіўлена спытаўся Першы. — Хто яны?
— Гэта філосафы, — сказаў Настаўнік.
12
Над вольнай раўнінай, над шырокім стэпам плыў Магутны Арол. Ён ляцеў так высока, што там не адчувалася гарачыні нават самай спякотнай парой; паветра — свежае і мяккае, як пярына, і рухі Магутнага Арла былі плаўныя. Ён то хіліўся на крыло і планіраваў, робячы кругі і млява прыплюшчваючы вочы, то складваў крылы і падаў, маючы асалоду ад ветру і хуткасці, а потым зноў узносіўся і зноў лунаў, пазіраючы на сонца.
Ніжэй — дыстанцыя была раз і назаўсёды вызначана — ляцеў ад'ютант і целаахоўнік Старэйшы Сокал, а яшчэ ніжэй кружылі чароды шулёнкаў — гэта была ахова. Шулёнкі не маглі намнога адарвацца ад зямлі (ды гэта і не дазвалялася) і знемагалі ад спякоты і смагі. Дзякуючы востраму зроку яны бачылі, што робіцца на зямлі: кішачых мышэй, разнастайных птушак, сінія ручаіны і даўганогіх кулікоў, на мелізне нават бачылі рыбак, якія абгрызалі сцяблінкі трысця або проста раскашаваліся ў ціхіх затоках каля самай паверхні. Усё гэта было як на далоні, але ні адзін з шулёнкаў не меў права нават падумаць пажывіцца — Старэйшы Сокал надзвычай зоркі і пільны. Ахоўваць бяспеку і спакой Магутнага Арла — вось такі іх абавязак, і нічога іншага на свеце не павінна было для іх існаваць. Яны то згуртоўваліся ў непрыступнае карэ, то перастройваліся ў імклівы клін, то размяшчаліся кругам, ні на секунду не выпускаючы з-пад увагі ні ад'ютанта, ні самога ўладара, ні вельмі мізэрных змяненняў вакол іх — у паветры або ўнізе. Яны не ведалі, ад якіх ворагаў трэба ахоўваць Магутнага Арла, яны толькі ведалі, што трэба ахоўваць, і ахоўваць пільна. Час ад часу камандзір шулёнкаў, самы дужы і натрэніраваны з іх, адрываўся ад чарады і прабіваўся ўверх, да Старэйшага Сокала. Зразумела, ён не мог дасягнуць вышыні целаахоўніка, не кажучы ўжо пра вышыню Магутнага Арла; ён падымаўся ўсяго настолькі, каб быць пачутым, і, задыхаючыся, крычаў:
— Ваша сцярвятніцтва! На захадзе навальнічная хмара!
Старэйшы Сокал у сваю чаргу таксама ўзлятаў, наколькі мог, і перасцярога перадавалася галоўнаму адрасату.
Магутны Арол даўно ўжо бачыў хмару, якая не была не толькі навальнічнай, а нават і дажджавой і да таго ж праходзіла бокам. Ён пагардліва пакасіўся ўніз і адказаў:
— Бачу. Ты — вольны.
І Старэйшы Сокал імкліва зніжаўся, і гэтак жа імкліва ныраў уніз камандзір шулёнкаў і, з палёгкай расслабіўшыся, займаў месца ў чарговым пастраенні.
Бывалі — праўда, дужа рэдка — выпадкі, калі хто-небудзь з ахоўнікаў, заўважыўшы сусліка, які разлёгся на санцапёку, забываўся (спакуса брала сваё) і стрымгалоў кідаўся на ахвяру. Але ён не паспяваў нават адчуць смаку свежага мяса — сабрацці адразу разрывалі сусліка на кавалкі. Пасля гэтага парушаны строй аднаўляўся і служба працягвалася.
А Магутны Арол ціхамірна лунаў у вышыні. Вядома, ён часам заўважаў хвіліннае замяшанне ў шэрагах ахоўнікаў, але не надаваў гэтаму значэння.
«Няхай, — усміхаючыся, думаў ён. — У іх там свас клопаты». Было светла на душы, думкі цяклі спакойна, як ціхая рака або як гэты вецер, халаднаваты і плаўны.
Час, калі ён хваляваўся, аглядваўся, выпрабоўваў моц крылаў і прызвычайваўся да вышыні, даўно мінуў. Так, калісьці новае сваё становішча ён прымаў яшчэ як дар лёсу. Ён ацэньваў сябе збоку, каб пазбавіцца шмат якіх звычак, што ішлі ад мінулага, прыслухоўваўся да шматлікіх галасоў у сабе і ўважліва аглядваў кожнага, хто трапляўся на вока. Усё гэта даўно мінула. Ён убачыў, што больш магутнага за яго няма, і яму ўжо не трызнілася пра «дар лёсу», ён паверыў, што заўсёды быў такі, як цяпер, і што лёс да гэтага не мае дачынення. Ён цяпер не залежаў ні ад чога і ні ад кога; наадварот — усё жывое, з яго клопатамі, намерамі і інтарэсамі, з яго сённяшнім і будучым, падуладна толькі яму, Магутнаму Арлу, і цалкам залежыць толькі ад яго аднаго. Ён ужо не ўпіваўся сваёй магутнасцю, як спачатку, не даказваў яе на кожным кроку — яна ўжо і так была відавочная і непахісная. «Усталяваны парадак, — горда думаў Магутны Арол, — адзіна магчымы. Ён справядлівы. І калі б я нават сам нешта хацеў змяніць, дык не змог бы, бо гэта немажліва».
Кожнай раніцай ён вылятаў прагуляцца: прымаў паветраныя ванны, рабіў размінку, каб не здранцвелі мускулы і не аслаблі крылы, аглядаў свае ўладанні і думаў. Ён думаў пра сваё птушынае царства, але часцей за ўсё — аб прыгажосці свету. Яго, само сабой, не цікавілі дробязі — з вялізарнай арлінай вышыні ён акідваў зямлю пільным позіркам, і яна была блакітная і зялёная. Яна заўсёды была блакітная і зялёная, і гэта яшчэ раз пацвярджала нязменнасць і непарушнасць сутнасці. Часам — вядома, вельмі рэдка — у блакітнасці і зеляніне ўзнікалі нейкія пабочныя плямы, але іх існаванне было кароткачасовае.