Кир Булычев – Выкраданне чарадзея (страница 34)
За дэрвіша адказаў сіпах:
— О шахрыяр, у нас не знойдзецца такога тоўстага бізуна, які мог бы вылечыць вар'ята...
Улугбек знакам прымусіў яго змоўкнуць і ўтаропіў свой позірк у Абдулвахаба. Дэрвіш дзёрзка ўскінуў вочы на султана:
— Маё жыццё належыць Алаху. Магчыма, ён палічыць патрэбным пакараціць яго вашым мячом...
Улугбек з усмешкай адмоўна паківаў галавой:
— Я не крыважэрны... Мой дзед завяшчаў мне: не ўсякая шыя варта таго, каб тупіць аб яе султанаў меч... Завядзі яго за браму, Камарыдзін. Няхай сам Алах пакарае паганца...
Камарыдзін кіўнуў служкам, і яны кінуліся да дэрвіша.
Шамсібек таропка вымавіў:
— Шаноўны, у мяне ёсць просьба да вялікага шаха...
— Што такое?
Малады чалавек дастаў з-за пазухі згорнуты трубачкай ліст. Убачыўшы султанаву пячаць, сіпах адразу ж узяў ліст з Шамсібекавых рук і з пашанай паднёс яго Ўлугбеку.
Султан прабег вачыма некалькі радкоў і ўскінуў погляд на маладога чалавека:
— Дык ты і ёсць Шамсібек, сын Ісмаіла-Хаджы?
Замест адказу юнак яшчэ раз пакланіўся. Улугбек перадаў ліст пісару і, успёршыся на падушку, спытаўся:
— Чаму ты суправаджаеш дэрвіша?
— Мы аднавяскоўцы, валадар. Да таго ж мы разам вучыліся.
— Ну і вывучыліся. — Улугбек з хітрай усмешкай агледзеў людзей вакол. — Адзін падбухторвае да бунту, а другі ашуквае легкаверных...
Вялікія і малыя чалмы важна заківалі.
— Але, магчыма, гэта нечая выдумка, што ты ўмееш ператвараць медзь у золата? — працягваў султан.
— Не, апякун навук... Я сапраўды магу ператвараць медзь у золата...
— Ці вялікія тыя багацці, што ты сабраў, ашукваючы людзей?
— Я ніколі не выкарыстоўваў сваё мастацтва для ўзбагачэння. Калі б вашы словы пра ашуканства былі праўдай, то мае скарбы пераўзыходзілі б казну ўладара сусвету... Але ўсялякі раз, калі я браўся за працу, мой дзед, наставіўшы мяне ў вялікім мастацтве, чытаў наступныя радкі:
На Ўлугбекавых губах мільгнула добрая ўсмешка. Пагладжваючы бараду, ён звярнуўся да аднаго з саноўнікаў, што акружалі яго:
— Ваша праніклівасць, шаноўны, вартая пахвалы. Мы не памыліліся ў гэтым юнаку.
Улугбек дакрануўся да Шамсібекавага пляча і прадставіў маладога чалавека прысутным. Павярнуўшыся да сіпаха, які стаяў у чаканні загадаў, султан сказаў:
— Камарыдзін, ты захапіў майго госця — даручаю яго тваім клопатам. Звадзі Шамсібека ў лазню, дай новую вопратку. І пасля таго, як ён адпачне, прыводзь яго на вечаровую гутарку.
Сіпах і яго падапечны пакланіліся і, не адважваючыся павярнуцца да султана спінаю, доўга адступалі назад.
На гэты раз Камарыдзін павёў Шамсібека не да Чылустуна, а ў глыбіню саду. Мінуўшы вялікі кветнік, яны выйшлі да авальнай пляцоўкі, пасярод якой біў фантан. Касыя промні сонца на заходзе, дробнячыся ў бруях вады, рассыпаліся жамчужнымі пырскамі над кустамі руж. У баку ад фантана на засланай дыванамі сафе сядзеў Улугбек. Ён засяроджана чытаў вялізны фаліянт.
Шамсібек спыніўся наводдаль, не жадаючы перашкаджаць султану. Але Камарыдзін шапнуў:
— Шахрыяр сам распарадзіўся прывесці цябе. Ідзі.
Малады чалавек наблізіўся да сафы і ўкленчыў.
Улугбек узняў галаву. Цяпер ён быў апрануты ў просты жоўты халат і быў падобны больш на настаўніка медрэсэ, чым на ўладара.
Шамсібек пацалаваў край яго халата. Султан моўчкі паказаў юнаку месца каля сябе і жэстам адпусціў Камарыдзіна.
— Сёння ўночы Мірых[16] пачне набліжацца да Зямлі, — сказаў Улугбек. — Я і мае астраномы рыхтуемся да гэтай сустрэчы. Але, пакуль зоркі не ўсеялі неба, у мяне ёсць час для больш блізкага знаёмства з табой.
— Маё жыццё належыць вам, валадар.
— Калі мне данеслі пра цябе, то сказалі, між іншым, што ты аблудны бязбожнік... Чым выкліканы гэтыя словы?
Шамсібек маўчаў пэўны час. Потым, нясмела гледзячы на султана, сказаў:
— Я прачытаў «Штукі прарокаў» і «Хітрыкі лжэпрарокаў» і растлумачыў сэнс гэтых кніг некаторым сябрам.
— Ты апаганіў святыя імёны прарокаў?
— Я па-свойму вытлумачыў думкі настаўніка, і толькі.
— Ты сказаў: настаўніка... Мінула чатыры сотні гадоў, як Абу-Бакір Мухамед ар-Разій перасяліўся ў сялібы праведных. Абу-Райхан Беруні вырак пра яго нямала каштоўных слоў... Так, гэта варты пашаны настаўнік.
Шамсібек кінуў міжвольны позірк на кнігу, што ляжала перад султанам. Улугбек заўважыў яго цікаўнасць і, усміхнуўшыся, сказаў:
— Гэта «Канон Масудзі» Абу-Райхана. А вось тут, — ён паказаў на невысокі васьмігранны столік, завалены кнігамі і пергаментнымі скруткамі, — тут ты бачыш «Аль-Мажысты» Батлімуса[17]...
— Ар-Разій — вучоны, варты пазмагацца на полі ведаў з Батлімусам, Афлатутонам і Аклідусам![18] — пад наплывам пачуццяў усклікнуў Шамсібек.
— Ты сказаў праўду! — пахваліў Улугбек, не звярнуўшы ўвагі на тое, што малады чалавек перабіў яго. — Пахвальна, што ты назваў ар-Разія сваім настаўнікам. Сам вялікі Ібн-Сіна схіляўся перад гэтым слаўным імем... Але мала, на жаль, засталося тых, хто ідзе па слядах мудрага...
— Затое нямала тых, хто дбайна служыць астраноміі...
Султан уважліва паглядзеў на юнака. Шамсібек вырашыў, што ён прамовіў нешта недарэчнае, падняўся са свайго месца і папрасіў прабачэння за дзёрзкасць. Улуг-бек жэстам загадаў яму сесці.
— Па-твойму, астраномія ніжэйшая за матэматыку, хімію альбо медыцыну? — спытаўся султан і, бачачы, што Шамсібек зноў парываецца ўстаць, дадаў: — Дык вось, зоркі і планеты не рассыпаны па небе проста так. У іх размяшчэнні ёсць нейкі парадак. Нейкія сілы дзейнічаюць паміж імі, гэтыя сілы — Любоў і Варожасць... Змены ў становішчы зорак могуць сказаць нам, якая сіла ў цяперашні час пануе ў свеце... Варожасць нясе разбурэнне, сваркі паміж людзьмі. Любоў прыносіць мір чалавецтву.
Памаўчаўшы, ён працягваў:
— Ці думаеш ты, што медыцына здольная падоўжыць чалавечае жыццё?
— Не, валадар.
— Дык ты лічыш, што вучэнне Ібн-Сіны памылковае?
— Наадварот! Вучэнне наймудрага з лекараў — адзіны шлях да даўгалецця. Толькі... толькі ніхто не стане садзейнічаць увасабленню ягоных думак на справе. І потым — трэба перамагчы старэнне цела. А мы нават не ведаем, з якога боку падступіцца да гэтага.
— Значыцца, усё-такі думкі вучонага — не прыгожы паветраны замак?
— Калі казаць пра магчымасць іх ажыццяўлення сёння ж, то праўда мовіць вуснамі апекуна мудрых... Я думаю, што даўгалецця можна дасягнуць, адно атрымаўшы ключ да чалавечай душы. Калі мы зможам лячыць душу, то цела будзе жыць вечна...
— Але ключ гэты ў руцэ Ўсявышняга! — узняўшы бровы, заўважыў Улугбек.
— Мажліва, Алах будзе мець ласку ўручыць яго вам — хай спрыяе ў тым сам прарок Мухамед...
— Слушныя словы! — ухваліў султан. — Твае сілы выяўляюцца ў тваіх думках... Скажы цяпер, якім чынам ты ператварыў медзь у золата?
— Я дасканальна вывучыў кнігу «Таямніца таямніц», напісаную настаўнікам ар-Разіем. Але галоўнае раскрыў мне мой дзед...
Ён на імгненне змоўк. Улугбек, падбадзёрваючы яго, кіўнуў, і юнак працягваў:
— Для таго, каб атрымаць сапраўднае золата, неабходна кроў чалавека.