Кир Булычев – Выкраданне чарадзея (страница 33)
— Шамсібек!
Малады чалавек са здзіўленнем пазнаў у схуднелым пачарнелым абадранцу Абдулвахаба. Скура на скулах, што выпіралі з твару, лупілася, вочы глыбока запалі і ліхаманкава блішчалі...
Абняўшыся, землякі пакрочылі ў бліжэйшую чайхану. Абдулвахаб пажвавеў: не кожны дзень удаецца сустрэць аднавяскоўца! Шамсібек жа быў засмучаны: у гэтым ссохлым дэрвішу амаль нічога не нагадвала пра жыццярадаснага і квітучага хлопца, які шэсць гадоў назад пакінуў родны кішлак. Усеўшыся каля хауза[7], сябры пэўны час маўчалі. Нарэшце Шамсібек спытаўся:
— Ты кінуў медрэсэ?
— Я выракся блюзнерскага мудравання, якое пашыралі служкі пекла! — усклікнуў Абдулвахаб. — Але вера ў замагільную аддзяку прывяла мяне да піра[8]. Блажэнны той, хто вымольвае ва Ўсявышняга міласці для людзей, — няма справы больш пачэснай, як штодзённае, штогадзіннае служэнне Алаху!
Ледзь заўважна ўсміхнуўшыся, Шамсібек адпіў глыток зялёнай гарбаты з піялы. Потым, гледзячы проста ў вочы дэрвішу, прачытаў:
Піяла заскакала ў Абдулвахабавай руцэ. У вачах яго ўспыхнуў змрочны агонь.
— Пабойся Алаха! — гучна прамовіў ён. — Малі яго: няхай ён даруе табе гэты грэх!
Людзі, што сядзелі на суседняй суфе[9], з цікавасцю паглядзелі ў іхні бок.
— Пра што ты гаворыш? — спакойна адказаў Шамсібек. — Гэта словы Амара Хаяма. Паэт кажа: усё, што ні ёсць на свеце, усё ад Бога. У тым ліку і нашыя грахі, і нашыя добрыя справы. Якая карысць у тым, каб, аддаўшыся багамоллю, адрачыся назаўжды ад весялосці? Хіба не грэх дарма губіць сваё жыццё?
— Прыкусі язык! Не слухайся падбухторвання служак пекла!
— Хай гэта словы д'яблапаклонніка, а праведны шлях — гэта шлях духоўнага ўдасканалення Хаджы Ахрора. Але як жа быць з тваімі ранейшымі заняткамі? Няўжо здабыццё ведаў — грэх?
Абдулвахаб непрыязна зірнуў на земляка, але змаўчаў. Размова іх перарвалася. Шамсібек паглядваў на прысутных у чайхане, а дэрвіш, утаропіўшыся ў зямлю, перабіраў ружанец.
Чайханшчык прынёс свежай гарбаты. Абдулвахаб узняў вочы на земляка:
— Навошта завітаў у Самарканд?
— Па загаду яго вялікасці султана... А прычыны гэтага мне і самому невядомыя.
— Давядзецца табе адправіцца ў Кухек.
— Што гэта такое?
— Султан амаль заўсёды там. Па начах ён гутарыць з чарцямі...
— Не разумею.
— Ён лічыць зоркі.
— І далёка гэты Кухек?
— Побач.
— Правядзеш мяне туды?
— Добра. Пойдзем рана.
Уранні яны сустрэліся каля мячэці. Павіталіся даволі холадна. У Абдулвахаба не было каня, таму Шамсібек ішоў з ім побач, ведучы свайго карабаіра на павадку. Па дарозе дэрвішу раз-пораз падавалі — хто кавалак ляпёшкі, хто манету. Шамсібек, трошкі адстаўшы, ішоў услед за Абдулвахабам, пакуль не выйшлі з горада. Апынуўшыся каля невялікай рэчкі, землякі збочылі ў прыдарожную чайхану. Памыўшыся халоднай вадой з арыка, яны ўселіся на суфе пад засенню вярбы. Курносы кульгавы хлопчык у выцвілай цюбецейцы прынёс гарбату і ляпёшкі.
Адзін са старых, што сядзелі на суфе каля арыка, узяў у рукі тамбур[10]. Загучала працяжная журботная мелодыя. Мужчына з круглявым тварам прысеў побач і, паклаўшы на калена цюбецейку, нягучна заспяваў:
Шамсібек заслухаўся... Але Абдулвахаб тут жа парушыў яго засяроджанасць:
— Божа праведны! Мусульмане весяляцца, не памятаючы пра будучую кару!
Дэрвіш забубніў штосьці незразумелае, перабіраючы ружанец. Раптам ён пранізліва зірнуў на Шамсібека:
— Дух уладарнага Кусама[11] пракляў нашага султана!
— Змоўкні!
— Не! Усякі валадар абавязаны штогод наведваць магілу святога. А наш султан парушыў сёлета свяшчэнны звычай. Ён палічыў прыніжэннем для сябе ўкленчыць перад вялікаснымі астанкамі...
— Адкуль ты гэта ўзяў?
— Наш мухтасіб[12] Саід Ашык маліўся ў мячэці, як раптам сярод яснага неба прагрымеў гром, а над палацам бліснула маланка. З магілы праведнага Кусама ўзняўся ягоны цень і, зірнуўшы на мухтасіба, сказаў: «Султан Улугбек пагарджае святымі магіламі — ён выпрабоўвае волю Алаха. Паведамі пра гэта мусульманам. Да той пары, пакуль самаркандцы не змыюць крывёю гэты грэх, іх будзе праследаваць лёс!..»
У гэты міг нечая магутная рука апусцілася на Абдулвахабава плячо. Павярнуўшыся, дэрвіш убачыў перад сабой скрыўлены гневам сіпахаў[13] твар.
— Хадзем са мною! Хай султан пачуе твае навіны, — плячысты воін добра трасянуў Абдулвахаба і паказаў яму на дарогу. Потым зірнуў на Шамсібека. — Ты таксама пойдзеш.
Абдулвахаб адразу прыкусіў язык і, уцягнуўшы галаву ў плечы, рушыў побач з сіпахам. Людзі, якія сядзелі ў чайхане, спрабавалі былі заступіцца: «Грэх чапаць дэрвіша!», «Адпусці слугу Алаха!» Але асілак адказваў на гэта: «Калі ён сапраўдны дэрвіш, то хай моліцца за людскі род, а не пэцкае свяшчэннае імя».
Варта ля брамы палаца бесперашкодна прапусціла іх — сіпах меў, відаць, права вольнага ўваходу і выхаду. Яны прайшлі цераз раскошны сад і ўбачылі дзівоснае збудаванне. Яно мела ўнушальныя памеры, было акружана каланадай, што падтрымлівала пляскаты дах тэрасы. Трошкі далей пераліваўся на сонцы празрысты купал Крыштальнага палаца. Шамсібек на хвіліну замёр перад каланадай гэтак жа, як напярэдадні перад Улугбекавым медрэсэ. Штурхнуўшы яго плячом, сіпах сказаў:
— Гэта Чылустун[14]. Варушыся.
Сіпах яшчэ трохі паглыбіўся ў сад і перадаў дэрвіша і Шамсібека нейкаму чыноўніку ў залацістым халаце і на некалькі хвілін знік. Вярнуўшыся, ён павёў сваіх арыштантаў назад да Чылустуна.
Цяпер тут было шмат народу. Уся тэраса была запоўнена багата апранутымі саноўнікамі, пасярод якіх уссеў на дыван пажылы чалавек у блакітным халаце і з невялікай белай чалмой на галаве. Шамсібек адчуў моцны штурхель у спіну і схіліўся перад тэрасай.
Калі юнак зноў узняў галаву, ён сустрэўся вачыма з праніклівым позіркам някідка апранутага чалавека і ўгадаў, што перад ім сам султан.
— Навошта ты прывёў гэтых людзей, Камарыдзін? — спытаўся гарбаносы сівабароды стары, які сядзеў бліжэй за ўсіх да Ўлугбека.
Сіпах пакланіўся, адступіўшы на крок, і вымавіў:
— Найшаноўны, гэтыя сабакі знеслаўлялі імя вялікага султана...
Улугбек уважліва паглядзеў на дэрвіша і ўсміхнуўся:
— Ты прывёў старога знаёмага. Толькі раней ён хадзіў у вопратцы слухача медрэсэ... Ну што ж, ён знайшоў, магчыма, сваё прызванне... Дык пра што ён казаў?
— Ён прагне крыві... — Сіпах не адважыўся гаварыць далей. Але Ўлугбек і так усё зразумеў — гэта было відаць па ягоным кплівым позірку, скіраваным на дэрвіша.
У Шамсібека пахаладзела ўсярэдзіне. Ён чакаў, што султан вось-вось выбухне гневам, і нават зажмурыўся ад страху. Ды, на сваё здзіўленне, пачуў нягучны смех Улугбека.
— Усяго толькі? Выходзіць, ты дарэмна патурбаваў божага чалавека. — Султан весела паглядзеў на сіпаха. — Давай, раскажы нам, Абдулвахаб, з якой мэтай надзеў ты гэтую касматую шапку і рыззё.
— Дзеля таго, каб маліцца за прававерных і падрыхтавацца да вечнага жыцця...
— Святая мэта! Але ты забыўся, што кожнае дэрвішава слова тут жа дасягае прастола Ўсявышняга. А значыцца, за слоўны грэх цябе спасцігне цяжкая кара...
— Хай Алах захавае мяне ад усякага слова хлусні. Клапоцячыся пра спакой мусульман, я паведамляў ім жаданні ўладарнага духу...
— Пакінь мне клопат пра падданых Алаха. І скажы, як табе сталі вядомыя наказы святога? Ты сам бачыў яго?
— Яго бачыў мой пір.
— Ах, ён абраў у суразмоўнікі твайго піра! Іду ў заклад, што больш ніхто не бачыў ценю святога... Сам Усявышні сведка — у той дзень я маліўся ля магілы Шахі-Зінда[15]... Можаш сам выбраць сабе пакаранне...