Ибратжон Алиев – Все науки. №11, 2023. Международный научный журнал (страница 6)
Шу тарзда бир тарафдан баркарорсизлик омилининг тан олиниши бошкарув олдида максадга мувофик урнатиладиган алокаларнинг мустахкамлигини таъминлаш вазифасини белгилайди. Тизим ички алокаларни таъминловчи жараёнларни режалаштириш, меърий чеклаш, назорат килиш ва мувофиклаштириш шунга кумаклашади. Бошка томондан, алока жараёнларини автоматик тарздаги мувофиклашувини таъминлаш максадларида бошкарувчилик таъсирнинг иктисодий методлари, маънавий рагбатлантириш кулланади. Бу максадларнинг умумийлиги асосида бирлаштирилган кишиларни харакатнинг энг окилона усулларининг, тизимни ташкиллаш даражасини юксалтирувчи самарали алокаларнинг ижодий кидирувига даъват килади.
Уз-узини ташкиллаш конуни шундай тарзда намоён булади. Уни инобатга олиш бошкарув вазифаларини марказлаштириш ва марказсизлантириш даражасининг макбул нисбати муаммосини хал килишда гоят ахамиятлидир.
Уз-узини тапшкиллаш жараёнлари шахсий иш жойида хам кузатилади; энг содда ишлаб чикариш тизимида, мехнат жараёнидаги алокаларни дехконнинг узи, уз ихтиёрига кура, узининг мехнат амалларидан ва методларидан фойдаланган холда амалга оширади. Гарчи ташкил этиш назарияси ва амалиёти ривожланишининг хар хил тарихий боскичларида хаттоки мана шу жараённи хам катъиян меъёрий чеклаш буйича уринишлар содир булганида хам, мехнатни шахсий жараёнининг бевосита бошкарувини факат унинг ижрочиси амалга ошириши мумкинлигини тан олиш лозим.
Энг содда ишлаб чикариш тизимига нисбатан бирканча янада юкори бугин учун бошкарувнинг ташкилий вазифалари нимадан иборат экан? Макбул алокалар асосида ташкил этилган мехнатнинг энг самарали амаллари ва методларини урганишдан иборат. Кишлок хужалиги ишларида ишчи-ходимларни мехнатнинг илгор амалларига ва методларига ургатиш, ишчи фазонинг хизмат курсатиш кичик тизимлари билан инфра (ташки) алокларини таъминлаш ва мехнатнинг кулай шароитларини яратиш зарур.
Иктисодий ва ижтимоий алокалар (моддий ва маънавий рагбатлантириш, жамоатчилик таъсирининг турли хил шакллари), шунингдек бошкарувчилик меъёрий чекловчи алокалар (меъёр, режа, ишлаб чикарилган махсулотни руйхатга олиш ва ш.у.) воситасида ишчи-ходимни мехнатнинг янги усулларини ва методларини урганишга рагбатловчи шароитни яратиш мумкин.
Мана шу амалларни ва методларни куллаш жараёнининг узи, яъни инсон, мехнат куроли ва ашёси уртасидаги алокаларни бевосита урнатиш ва уларни таъминлаш шахсий хусусиятга эга эканлигидан ва уз-узини ташкиллаш воситасида амалга ошираётганлигидан келиб чикиш лозим. Айнан шу жихат уз-узини ташкиллаш жараёнида янада самаралирок алокалар, яъни тизимнинг ташкилий ривожланишидаги янги даражасининг бошланиши булаоладиган янги мехнат амаллари ва методлари топилиб амалга оширилишини умид килиш учун асос булади. Бошкарувнинг кластерчилик вазифаси уз-узини ташкиллаш жараёнларининг кулай ривожланиши учун зарурий шароитларни яратишдан иборат. Бу шароитлар мазкур уз-узини ташкилловчи тизимга нисбатан ташки алокаларни урнатиш ва таъминлаш воситасида шакллантирилади.
Шундай килиб, ишлаб чикариш тизимларини уз-узининг ташкилланиши бир томондан окилона алокаларни, меъёрий чеклаш (режалаштириш, меъёрларни белгилаш, назорат килиш ва мувофиклаштириш) воситасида урнатиш ва таъминлаш жараёнларини бошкариш, бошка томондан эса ишлаб чикариш тизимида уз-узини бошкариш жараёнларининг ижобий ривожланишини таъминловчи ташкилий-техник ва ижтимоий-иктисодий шароитларни яратиш заруриятини тахмин килади.
Уз-узини ташкиллаш ишчи-ходим томонидан урнатилган алокаларнинг меъёрига онгли равишда амал килиш шаклида ва шу билан бир вактда максадга мувофик, меъёрланмаган жойларда, лекин зарурий алокаларни ташаббускорона таъминланиши куринишида намоён булади.
Демак, ташкилий фаолият самарадорлигини ошириш учун бошкарув вазифаларини бажаришда хам, уз-узини ташкиллаш жараёнларида хам ходим-ларнинг ижодий салохиятидан фойдаланиш мухим ахамиятга эга булади.
Ишчи-ходимларга хукук ваколатларни бериш, уларнинг ташаббусларини ташкилий фаолиятда намоён булишига тускинликларни бартараф киладиган шароитни таъминлаш зарур.
Юкорида баён этилганлардан келиб чиккан холда бошкарувнинг асосий ташкилий вазифаларини санаб утамиз, чунончи:
1) тизим унсурлари уртасидаги энг окилона алокаларни, уларни фазода мувофик жойлаштириш йули билан урнатиш хамда вакт ичида узаро харакатланишни таъминлаш, яъни ташкилий лойихалаш;
2) алокарлар узлуксизлигини таъминлаш – яъни уларнинг меъёрий чекланиши, назорати ва мувофиклаштирилишининг окилона усулларини куллаш;
3) ишлаб чикариш тизимида кишининг манфаатли фикрлашини урганиш ва мазкур асосда унинг шахсий манфаатларини фермер хужалиги мехнат жамоасининг манфаатлари билан мувофикловчи иктисодий ва ижтимоий алокаларни урганиш;
4) ишлаб чикириш тизими унсурларининг ижобий тарзда уз-узини бошкариши учун зарурий шароитни яратиш;
5) ишлаб чикариш тизимини унинг самарадорлигини ошириш максадида узлуксиз ташкилий такомиллаштирилиши.
XIII – Халкаро узбек пахтачилик ва тукимачилик ярмаркаси билан бир каторда пойтахтда Ипакчилик илмий-тадкикот институти томонидан ташкил этилган «Юкори сифатли ва ракобатбардош пиллани етиштирилишининг долзарб муаммолари» мазусида илмий-техник анжумани булиб утди.
Анжуман Президентимизнинг 2009 йил 29-мартдаги « «Узбекипаксаноат» Иттифокининг фаолиятини ташкил килиш чоралари тугрисида»ги Карори микёсида ташкил килинди ва ипак курти, тут кучатларининг генетик сифатини, уларнинг селекцияси методларини, ипак курти пиллласини ишлаб чикаришни ва чукур кайта ишловини, илмий-технологик жараёнлар самарадорлигини яхшилаш ва шунингдек чикиндисиз махсулотнинг янги турларини яратиш буйича комплекс ёндошувни ишлаб чикиш учун илмий доиралар билан ишлаб чикарувчилар уртасидаги узаро алокаларни янада чамбарчас боглашга каратилган.
«Узбекипаксаноат» Иттифокининг раиси Б. Шарипов, Узбекистон кишлок хужалик илмий-ишлаб чикариш марказининг бош директори Ш. Тешаев, Ипакчилик Илмий-тадкикот институтининг директори Ш. Умаров ва бошка катнашчилар Мустакилликка эришилган пайтдан бошлаб бугунги кунгача мамлакатимизда ипакчилик сохасидаги иктисодий ислохотларнинг кейинги чукурлаштирилишига, янги ишлаб чикариш кувватларни ишга туширишга ва харакатдагиларни модернизациялаштиришга, хорижий сармояларнинг жалб килинишига кулай ишчан мухитни яратишга, жахон бозори учун ракобатбардош тайёр махсулотнинг ва уни турларининг ишлаб чикаришни кенгайтиришга каратилган таркибий узгаришлар амалга оширилганлигини таъкидладилар. Тут дарахтининг 20дан ортик истикболли навлари яратилган булиб, улардан туккизта тури экишга тавсия килинган Кишлок хужалиги экинзорларининг Давлат реестрига киритилди. «Жарарик 6», «Жарарик 7», «Жарарик 8», «Узбек», «Октябрь», «Сурх-тут» навлари – шулар жумласидан. «Топкросс-2», «Топкросс-3» ва «Узбекистон» дурагайлаштирилган юкори хосилдор навлари махаллийлаштирилди. Селекционер-олимларнинг илмий изланишлари туфайли тут ипак куртининг 18та саеноат дурагайлари яратилди. Институтда тут ипак куртининг 120та зотлари ва дурагайларининг хамда тут дарахтининг 239 навларидан иборат ноёб жахон коллекцияси сакланмокда. Илмий тадкикот институти ипакчиликнинг турли хил йуналишлари буйича Хитой, Япония, Корея Республикаси, Вьетнам, Болгария, Россия, Украина, Озарбайжон ва бошка мамлакатлар билан хамкорлик килмокда.
Мамлакат рахбарининг март ойида кабулкилинган ихтисослашган Карори сохани ривожлантириш учун янги имкониятларни очиб берди. Мазкур хужжатга мувофик холда Ипакчилик илмий тадкикот институти тут ипак куртининг навлари ва дурагайлари сонини купайтириш, фермер хужаликларининг ипак курти уругларига ва тут кучатларига мавжуд эхтиёжларини келажакда тулик кондириш буйича тадбирлар курмокда.
– Институтда партеногенетик клон яратилди. У иссикликнинг оталанмаган ипак курти тухумларига курсатилган таъсири натижасида пайдо булиб, окибатда тухумлардан факат ургочи куртлар пайдо була бошлади. Клонлар билан ишимиз анчадан бери ва жуда муваффакиятли олиб борилмокда, технология эса нихоятда содда – бунинг учун атиги 46-градус хароратдаги иссик сув билан 18 дакика вакт талаб килинади холос – деб хикоя килади Ипакчилик илмий тадкикот институтининг катта илмий ходими ва етакчи мутахассиси Елена Ларкина. – Шунингдек, ген инженерияси ёрдамида биз жинс буйича белгиланган ипак курти зотларини яратдик, – эркаклар ва ургочилар бир-бирларидан ранги буйича фаркланадиган булди, бу эса мутахассисларнинг ишини жиддий тарзда енгиллаштирди. Мамлакатимизда етиштиралаётган ипак курти дурагайларининг деярли 60 фоизи институтимизда яратилган, замонавий технологиялар эса жойлардаги станцияларда ва зотдорлик корхоналарида ипак куртининг супер элита, элита ва саноат дурагай зотларини яратиш имконини беради.
Ипак куртларини такрорий бокиб етиштириш технологиясининг янги комплекси Фаргона, Самарканд ва Навоий вилоятларида муваффакиятли синовлардан утди. Бу технология 150 минг грена кутиларини бокиш ва 6—7,5 минг тонна пиллани олиш, 150 мингдан куп кишиларни иш билан таъминлаш имконини беради. 100-фоизли дурагай гренани тайёрлаш буйича мехнизациялаштирилган технология ва гренани тирилтириш, ипак куртларини, тут кучатларини етиштириш, пилланинг бирламчи кайта ишланиши, тутнинг бутасимон экинзорларини ташкил килишнинг техник воситалари ва технологик карталари ишлаб чикилган. Ипак куртини марказлаштирилган бокиб етиштиришнинг интенсив технологияси яратилди. Кишлок хужалиги шароитида шохчалардан пилла куртига пилла уриш мосламаларининг икки варианти яратилди.