18+
реклама
18+
Бургер менюБургер меню

Ибратжон Алиев – Все науки. №11, 2023. Международный научный журнал (страница 5)

18

Агросаноат кластери ишлаб чикариш тизимининг, унинг унсурлари каби бошка тизимлар (унсурлар) билан алокага киришиш объектив хусусияти, хар бир аник холда маълум сонли объектлари булган якуний алокаларни урнатишнинг мутлако маълум имкониятлари билан ифодаланади.

Бундай кобилият тизим валентлиги деб номланади. Валентликни мазкур тизимли унсурнинг кушма тизимда у ёки бу тизим (унсур) билан бирлаша олиш имкониятларни таърифловчи бир катор техник, технологик ва иктисодий курсаткичлар белгилайди1.

Ташкил илишнинг бошкарув сифатидаги вазифаларининг бири – бу комбинацион имкониятларни аниклаш ва ишлаб чикариш тизимининг умуман самарадор фаолият курсатишини таъминловчи окилона алокаларни урнатиш учун тизимлар валентлиги урганишдир.

Бошкарувнинг максадлари ва вазифалари. Максадни фахмлаш; ташкиллашнинг бурчи; компания фалсафаси; бурчни ифода килиш мазмуни.

Ташкил этиш максадлари, максадни ифода килишга куйиладиган талаблар, максадларни тоифалаштириш, вазифа бажарувчи кичик тизимларнинг максадлари; максадлар дарахти.

Максадлар буйича бошкарув концепцияси, унинг мохиятлари, тамойиллари, максадлар буйича бошкарув жараёни боскичлари, афзалликлар ва камчиликлар; бошкарув вазифалари; режалаштириш, ташкил эттириш, манфааатлар ифодаси, мувофиклаштириш, назорат.

Агросаноат кластери кластер бурчи. Бошкарувнинг бош вазифаларидан бири – бу кластернинг яхлит тизим сифатида фаолият курсатиши ва ривожланишига эришиш максадларини урнатиш демакдир.

Агросаноат кластери максадни фахмлаш – ривожланаётган бозор иктисодиёти шароитида тотобора каттарок ахамиятга эга булаётган менежер фаолиятидаги бошлангич пайтдир. Давлат тасарруфидан чикариш ва монополиядан чикариш, мулк эгалиги шакллари хилма хиллигининг конун томонидан мустахкамланиши, иктисодиёт бошкарувининг марказсизлантирилиши ва минтакавийлаштирилиши натижасида янги тузилаётган корхоналар сони йилдан йилга купаймокда. Улар уз хаётий циклини яратилиш боскичидан бошлайдилар, ушбу боскичда энг аввал кластернинг максадлари, вазифалари, унинг ихтисослашуви, улчамлари, ресурслари, махсулот ёки хизмат истеъмолчиларининг бозорлари белгиланади. Худди шу вазифаларни зиммасига натижалар учун тулик масъулият юклатилган мустакил хужалик юритувчи субъектлар хам хар доим хал килишлари лозим.

Агросаноат кластери максадли вазифа корхона фалсафаси ва яшаш мазмунини ифодаловчи корхона бурчининг урнатилишидан бошланади. Унда одатда корхона тасарруфи батафсиллаштирилади, корхона ишлашининг тамойиллари, рахбариятнинг эълонлари ва хакконий ниятлари баён этилади, кластернинг энг мухим тавсифларининг таърифи келтирилади.

Аввалги хужалик юритиш шароитида корхоналар уз бурчини белгиламасди, чунки марказлаштирилган бошкарувда хар бир бошкарилаётан объектнинг максадлари ва вазифалари юкоридан белгиланиб, катъиян буюрилар эди. Одатдагидек, улар режали топшириклар ва марказий органлар томонидан ажратилган ресурслардан фойдаланиш курсаткичлари тизими оркали ифодаланар эди.

Агросаноат кластери хозир бозор иктисодиётининг кучга кираётган конунлари хужалик юритувчи субъектлар хулкининг маълум коидаларга буйсунишини талаб килади. Булар орасида кластернинг яратилиш максади, атроф мухит, ходимлар, умуман жамият учун зарурийлиги ва фойдалилиги тугрисида тасаввур берадиган кластер бурчининг шаклланиши мавжуд. Янада умумийрок тизимнинг кисми булмиш кластер ва кластер бурчи уртасида зиддиятлар булмаслиги лозим.

Агросаноат кластери менежменти фани томонидан бурчнинг шаклланиши вактида кулланадиган кандайдир хартомонлама коидалар ишлаб чикилмаган. Шу боис бурчни ва унинг мазмунини аниклашга нисбатан, биринчи галда карорларни кабул киладиган рахбарлар томонидан кластернинг урни ва ахамиятини акс эттирувчи куплаб энг хилма хил ёндошувлар мавжуд. Бурчнинг марказий пайти – кластернинг бош максади кандай? деган саволга жавоб берилишидир. Биринчи уринда нафакат хозирдаги, балки истикболдаги истеъмолчиларнинг (ишлаб чикариладиган махсулот харидорларининг) манфаатлари, кутаётган самарадорликлари ва кадр-кийматлари туриши лозим. Масалан транспорт, махсулот истеъмолчилари – одамлар деб ифодаланган компания фаолияти ва шунингдек, истеъмолчиларнинг кенг доирасига мулжаллаш.

Бурчнинг мана шундай таърифланиши компания стратегияси ва тактикасига ва шунингдек фаолиятини жамоатчилик томонидан куллаб-кувватланишига хал килувчи таъсир курсатишга кодир.

Бурчнинг кластер фалсафасидек таърифланишига нисбатан бошкача ёндошув мисоллари 1-жадвалида келтирилади. Биринчисида сифат, яъни энг хилма хил томонлардан очилаётган компания, махсулот, рахбарлик килиш ва Агросаноат кластери менежменти услуби, иш ва кишиларнинг узаро муносабатларининг хусусияти тугрисида тушунча берадиган тасаввур диккат марказидадир.

1-жадвал

Агросаноат кластери фалсафаси

Бурч кластернинг жорий холатига, иш шаклларига ва услубларига боглик булмаслиги лозим, чунки кластер умуман келажакка интилиши, бунда устиворликларни курсатиши даркор. Шу сабабдан бурчда бош максад сифатида фойда олинишини курсатмаслик кабул килинган, гарчи фойда келтирадиган иш тижорат кластери хаётий фаолиятининг энг мухим омили булса хам.

Лекин фойда бурч сифатида кластер томонидан куриб чикиладиган ривожланиш йуллари ва йуналишлари куламини жиддий равишда чеклаб куйиши ва окибатда самарасиз ишга олиб келиши мумкин. Бурч, кластер максадларини белгилаш ва амалга ошириш йули билан уни хаётга татбик килиш ва амалга ошириш учун масъул булган олий рахбарият томонидан шакллантирилади.

Менежмент бошкарув функцияси сифатида

Менежментнинг куп асрли ривожланиши бошкарув буйича фаолиятни алохида функцияга айланишини олдиндан белгилади, мазкупр функция узининг максади ва бажариладиган ишларнинг мазмуни буйича ишлаб чикариш функциясидан батамом фарк килади. Айни узгариш XVII – XVIII асрлар давомида содир булди ва капитализмнинг пайдо булиши хамда Европа цивилизациясининг саноат тараккиёти билан боглик. Айни даврнинг менежменти сохасидаги бош революцион узгариши – унинг мулкчиликдан ажратилиши ва касбий менежментининг шаклланиши булди.

Фаолият сифатида бошкарув – бошкарув вазифалари номини олган бир катор бошкарувчилик харакатларини бажариш оркали амалга оширилади. Биринчи маротаба уларнинг таркиби А. Файоль томонидан шакллантирилган булиб, мазкур олим бошкарувнинг бешта бошлангич вазифаларини, яъни режалаштиришни, ташкил этилишни, фармойиш берилишини, мувофиклаштиришни ва назоратни ажратган эди.

Кейинчалик бошкарув вазифаларининг таркиби, жумладан бошкарувчиликнинг у ёки бу иш турлари хисобига тулдириб борилди.

Шу сабабдан бир катор ишларда бошкарув вазифалари таркибига максадлаштириш, бошкариш, коммуникациялар (богланишлар), тадкикотлар, бахоланишлар, карорларни кабул килиш, ходимларни танлаш, ваколатлаш, музокараларни олиб бориш ва битимларни имзолаш каби фаолият турлари киритилади. Бошкарувни вазифа сифатида куриб чикиш бошкарувчилик фаолияти барча турларининг таркибини, ва шунингдек уларнинг самодаги хамда вактдаги узаро алокасини ишлаб чикиш билан боглик.

Агросаноат кластери бошкарув жараёни кластерларни шакллантирадиган ва максадларни урнатиш хамда эришиш усулларини ишлаб чикиш йули билан уларни бошкариш сохасида касбий тайёрланган мутахассислар томонидан таъминланади. Максадларни ва ишланмаларни урнатиш, уларни амалга ошириш – бу санъатдир ва мана шу санъатни менежерлар деб аталмиш маълум тоифа кишилар эгаллашлари лозим, менежерлар ишининг мазмуни ташкил этиш ва максадларни эришиш учун бутун жамоа харакатлари устидан рахбарлик килишдан иборат. Улар кластерда банд булган ходимларнинг унумли ва самарали мехнати хамда максадларга мувофик натижаларни олиш учун шароит таъминлайдилар. Шу боис бошкарув – бу, шунингдек, фермер хужалигида ишлаётган кишиларнинг мехнатини, хулк максадларини йуналтириб, куйилган максадларга эришиш махорати хамдир.

Бошкарувга жараёнли ёндошув Агросаноат кластери менежменти назариячиларининг ва амалиётчиларининг бошкарувчилик муаммоларини хал килувчи барча фаолият турларини вазифали ёндошувга «ортикча берилиб кетиш» натижасида (шунда хар бир вазифа бошкалардан алокасиз холатда куриб чикилади) ягона занжирга бирлаштириш максадидаги интилишларини акс эттиради. Бунда хар бир алохида харакатнинг узи жараён булиши шартида, диккат шундай харакатларнинг узаро богликлигида жамланади.

Агросаноат кластери ишлаб чикаришнинг интенсивлаштирилиши, ихтисослашувнинг чукурлашиши ва кучайтирилиши шароитида, якуний натижа сарфланган мехнатга ва хужалик максадларига хамда стратегиясига мувофик холда ходимлар бошкарувининг таъминланишига хам боглик булади.

Агросаноат кластери хозирги вактда нафакат зиммага олинган ишлаб чикариш мажбуриятларга эришишгина эмас, балки фермер хужалиги ишчи-ходимларининг ижодий фаоллигини рагбатлантириш хам мухим. Бугун ходимлар фермер хужалигининг энг мухим инсоний ресурсини ташкил килишига хеч кандай шак-шубха йук.

1-расм. Бошкарув вазифаларининг узаро богликлиги

Агросаноат кластери ва фермер хужалиги (ишлаб чикариш бирлиги сифатида) ижтимоий-иктисодий тизимни ташкил килади.

Энг аввал бу жамият ва мазкур ишлаб чикариш тизими билан маълум иктисодий ва ижтимоий манфаатлар билан боглик булган одам мазкур бирликнинг асосий фаол унсури эканлигини билдиради. Кишилар ва ишлаб чикариш воситалари уртасидаги алока мавжуд ишлаб чикариш муносабатлари билан, биринчи галда ишлаб чикариш воситаларига мавжуд булган мулкчилик муносабатлари билан шартланади. Бу аник бир кишининг мехнатга булган муносабатларини хам белгилайди. Тизим максадлари кишининг максадларига мувофик келмаса, киши уларни, чекловчи йурикномаларни ва б. кабул килармиди? Нихоят тизимининг фаол унсури булган, юкори валентлик даражасига эга булган киши, уз фикр-мулохазаларига таянган холда ижтимоий ва хатто ишлаб чикариш хусусиятли, мазкур ишлаб чикариш тизимининг максадларига номувофик алокаларни яратишга, тизимининг меъёрий фаолиятини бузишга кодир хам. Шундай килиб, тизим таркибида субъектив унсурнинг мавжудлиги ва унинг ихтиёрий хулкининг (узбошимчалик) эхтимоллиги узига яраша баркарорсизлантирувчи омилдир.