Генри Форд – Менинг ҳаётим (страница 5)

Ортиқча вазн ҳар қандай ашёда ҳам кераксиз, бу худди аравакаш қалпоғидаги тақинчоққа ўхшайди. Тақинчоқ, дарвоқе, аравакашни таниб олишга асқатиши мумкин, ортиқча вазн эса ортиқча куч сарфлаш, холос. Оғирлик – бу куч, деган уйдирма қаердан келган, билмайман. Қозиқни қоқиш учун оғирлик кераклиги яхши, аммо натижа бермайдиган оғир вазндан нима наф? Транспорт воситалари вазнини оғирлаштириш нега керак? Машинага қўшилаётган оғирликни унга ортилувчи юкка ўтказган дуруст эмасми? Семиз одамлар озғинлар каби тез югура олмайди, биз эса автомашиналаримизни жуда оғир қилиб юборганмиз, гўёки ўлик вазн тезликни оширадигандай! Қашшоқлик кўп жиҳатдан бефойда юкни ташиб юришдан юзага келади. Бир кун келиб оғирликни яна камайтириш йўлларини кашф қиламиз. Масалан, ёғочни олайлик. Айрим мақсадлар учун ёғоч энг яхши материал, аммо у жуда исрофли. Форд машиналаридаги ёғоч қисмларда 30 фунт3 сув бор. Шубҳасиз, буни яхшилаш мумкин. Биз ортиқча вазнсиз, қуввати ва қайишқоқлиги бир хил бўлган воситалар топишимиз керак. Бошқа минглаб жараёнларда ҳам шундай қилиниши лозим.

Фермер ўз кундалик меҳнатини ўта оғирлаштириб юборган. Ишончим комил, оддий фермер ўзининг беш фоизгина қувватини фойдали ишга сарфлайди. Агар завод ҳам одатдаги ферма каби жиҳозланса, уни ишчилар билан тўлдириб юбориш керак бўларди. Европадаги энг нобоп фабрика ҳам ўртача фермер хўжалигичалик нобоп эмас. Фермада механик қувват ва электр қуввати деярли қўлланилмайди. Ҳамма нарса қўлда бажарилишидан таш қари, ишни мантиқли ташкиллашга эътибор қаратилмаган. Иш куни мобайнида, эҳтимол, фермер лиқилдоқ нарвондан камида йигирма марта тепага чиқиб, пастга тушади, аммо уни тузатиб қўймайди. У йиллаб челак ва бидонда сув ташиб, жонини қийнайди, аммо бир неча метрлик қувур ётқизиб, сув келтирмайди. Агар қўшимча иш чиқиб қолса, унинг миясига келадиган биринчи фикр – қўшимча ишчи ёллаш керак! Иш жараёнини яхшилашга пул сарфлашни ортиқча исроф деб билади. Шунинг учун қишлоқ хўжалик маҳсулотлари нархи энг кам баҳолаганда ҳам ўта қимматга тушади ва энг яхши шарт-шароитлардаги фермернинг даромади ҳам оз бўлади. Вақтни ва куч-қувватни совуриш нархларнинг баландлиги ва маош камлигининг асосий сабабидир.

Дирборндаги шахсий фермамда ҳамма ишларни машина бажаради. Кўп жиҳатдан кучнинг беҳуда сарфланишига тўсиқ қўйган бўлсак-да, ҳали ҳақиқий иқтисодий хўжаликка айланишдан йироқмиз. Ҳалигача яна нималар қилиш кераклигини аниқлаш учун бу масалани 5-10 йил мобайнида изчил ўрганиш имконига эга бўлмадик. Қилинганидан кўра қилишимиз керак бўлган ишларимиз кўпроқ. Шунга қарамасдан, ҳар қандай бозор шароитида ҳамиша яхши даромад олдик. Биз фермамизда фермер эмасмиз, саноатчимиз. Деҳқон ўзини саноатчи деб қарашга ўргангани заҳоти ишчи ва ашёларга нисбатан исрофгарлигини тўхтатади, шунда қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари нархи тушади ва ҳаммага етарли озиқ-овқат пайдо бўлади, шу қатори даромад ошади ҳамда фермерлик таҳликали эмас, фойдали касбга айланади.

Қишлоқ хўжалигида даромад озлигининг сабаби касбнинг асл моҳияти ва ишлаб чиқариш жараёни борасида билимнинг етарли эмаслигида, уни ташкил этишнинг энг яхши шаклларидан бехабарликдадир. Қишлоқ хўжалиги каби ташкил этилган ҳар қандай ишлаб чиқариш даромадсизликка маҳкум. Фермер ўз толеига ва аждодларининг тажрибасига ишонади. У қандай қилиб тежоғли ишлаб чиқариш ва маҳсулотни сотиш технологиясини билмайди. Қандай ишлаб чиқариш ва сотишни билмаган ишлаб чиқарувчи узоққа боролмайди. Фермернинг ҳали ҳам оёқда тургани қишлоқ хўжалигининг нақадар даромадли бўлиши мумкинлигини кўрсатади.

Қишлоқ хўжалигида ҳам, саноатда ҳам арзон ва сермаҳсул ишлаб чиқариш – шундай қилиш ҳамма учун фаровонлик демак – жуда оддий. Муаммо шуки, ҳамма нарсани мураккаблаштириб юборишга бўлган умумий тенденция бор. Мана, масалан, маҳсулотни “такомиллаштириш”ни олайлик.

Гап маҳсулотни яхшилаш, такомиллаштириш ҳақида кетганда, одатда маҳсулотнинг бирор қисмини ўзгартиришни тушунамиз. “Такомиллашган” маҳсулот – ўзгартирилган маҳсулот. Аммо мен бундай тушунмайман. Мен ишлаб чиқаришнинг энг яхши йўлини топмагунча унга киришмайман. Бу, албатта, маҳсулотга ҳеч қачон ўзгартириш киритмаслик кераклигини англатмайди. Мен ҳисоб-китоблар, дизайн ва хомашё энг яхшиси эканига тўла ишонгандагина ишлаб чиқаришга киришиш керак деб ҳисоблайман. Агар тўла ишонч ҳосил бўлмаса, изланишларни давом эттиравериш керак. Ишлаб чиқариш фаолияти маҳсулотнинг ўзидан бошланади. Фабрика, ташкилот, савдо ва молиявий режаларнинг ўзи маҳсулотга мослашади. Шу йўл билан корхонанинг пичоғи чархланади, ва ниҳоят, вақтдан ютилади. Маҳсулот ҳақида аниқ тасаввур шаклланмай бошланган ишлаб чиқариш кўплаб бизнеслар синишининг пинҳон сабабидир. Афтидан, одамлар фабрика, дўкон, молиявий маблағлар ёки бошқарувни ҳаммасидан муҳим деб ўйлайди. Ваҳоланки, энг муҳим нарса – маҳсулотнинг ўзи. Маҳсулот ғоясини мукаммал шакллантирмай туриб, ишлаб чиқаришни бошлаш вақтни зое кетказишдир. Бугун “Ford” автомобили деб аталувчи “Т Model” ғоясини ўзим қониқадиган даражада пишитгунча, ўн икки йил сарфладим. Биз то маҳсулотни ҳосил қилмагунича, том маънодаги ишлаб чиқаришга киришмадик. Бу моделга ўшандан бери айтарли ўзгартириш киритилмаган.

Биз доимо янги ғояларни синаб кўрамиз. Дирборн даҳасидаги йўлларда юрсангиз, “Форд” автомобиль моделларининг ҳар турини учратиш мумкин. Улар тажриба автомобиллари, янги моделлар эмас. Мен бирорта яхши ғояни назардан қочирмайман, аммо уни яхши дейишга шошмайман ҳам. Агар ғоя ростдан арзирли бўлса ёки янги имкониятлар яратса, уни ҳар жиҳатдан синаб кўриш тарафдориман. Бироқ ғояни синаб кўриш автомобилга ўзгартириш киритиш билан айнан бир нарса эмас. Ишлаб чиқарувчиларнинг аксарияти маҳсулотини ўзгартиришга шошилса, биз, тамоман фарқли равишда, ишлаб чиқариш усулларини ўзгартирамиз.

Биз қилган энг катта ўзгаришлар ишлаб чиқариш усулларига тегишлидир, бу борада тўхташ йўқ. Назаримда, биз биринчи автомашинани ишлаб чиққанимиздан бери ўзгармаган бирор нарса қолмади ҳисоб. Шунинг учун бизнинг ишлаб чиқаришимиз ҳамманикидан арзонроқ. Биз ўз автомашиналаримизда нимани ўзгартирган бўлсак, бари қулайлик яратиш ёки қувватни ошириш учун эди. Машинада ишлатилган бирор материални ўзгартирсак, бу ҳам пухта ўрганишлар маҳсулидир. Бундан ташқари, биз у ёки бу материалнинг етмай қолгани сабабли ишлаб чиқариш тўхтаб қолишини ёки нархнинг ошишини истамаймиз, шунинг учун барча эҳтиёт қисмлар учун муқобил хомашёларни ўйлаб қўйганмиз. Масалан, пўлатнинг турлари ичида биз энг кўп ванадийли пўлатдан фойдаланамиз – у анча мустаҳкам, вазни ҳам нисбатан енгил. Аммо ишлаб чиқаришни фақат бир хомашёга боғлаб қўйиш яхши тадбиркорга хос эмас. Шунинг учун биз унинг ўрнини босадиган муқобилини топиб қўйдик. Ишлатадиганимиз барча пўлатлар ўзига хос, бироқ улар нинг ҳар бирига камида битта, гоҳида бир нечта муқобил вариант бор ва улар ҳам синовдан ўтган. Биз ишлаб чиқаришда фойдаланадиган барча хомашё ва эҳтиёт қисмлар ҳақида шу гапни айтишимиз мумкин. Бошида биз ўзимиз фақат айрим қисмларни ишлаб чиқариб, машина моторини умуман тайёрламасдик. Бугун моторини ҳам, кўплаб қисмларини ҳам ўзимиз ишлаб чиқарамиз, чунки бу арзонга тушади. Бундай қилишимизнинг яна бир сабаби тақдиримиз бозордаги фавқулодда ўзгаришларга ёки эҳтиёт қисм етказиб берувчиларга боғлиқ бўлиб қолмаслиги керак. Бир мисол, уруш пайтида ойнанинг нархи кўкка учди. Биз мамлакатдаги ойнага энг катта талабгорлардан бири эдик. Бугун биз ўзимизнинг ойна ишлаб чиқарувчи фабрикамизни қуришга киришдик. Агар бор кучимизни маҳсулот қисмларини ўзгартиришга йўналтирганимизда, узоққа бора олмасдик. Биз маҳсулотни ўзгартирмасдан уни ишлаб чиқаришни такомиллаштиришга эришдик.

Искананинг энг муҳим жойи – тиғидир. Бизнинг компания ҳам шундай тамойилга асосланади. Искана қанчалик сифатли экани, қай даражада мустаҳкам пўлатдан тайёрлангани, қандай ясалгани аҳамиятсиз – тиғи бўлмаса тамом, у искана эмас, бир парча темирдир. Бу дегани, маҳсулотнинг нима иш бажаришга мўлжаллангани эмас, нима бажариши ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Тиғи ўткир исканага енгилгина уриш етарли бўлган бир пайтда, ўтмас исканага катта куч сарфлаш на даркор? Исканадан муддао кесиш, асло унга уриш эмас, зарбалар кесиб олиш шартларидан бири холос. Модомики, ишлашни истарканмиз, нима учун бор эътиборимизни ишга қаратиб, тезда қилмаслигимиз керак? Cавдонинг тиғи – маҳсулотнинг мижоз билан кесишган нуқтасидир. Сифатсиз маҳсулот – тиғи ўтмас асбобга ўхшайди. Уни керакли ерга ўтказиш учун ортиқча куч сарфлашга тўғри келади. Ишлаб чиқаришнинг тиғи – биргаликда ишни бажараётган ишчи ва машина. Агар ишчи нўноқ бўлса, машина ҳам ишни яхши эплай олмайди; агар машина яроқсиз бўлса, ишчининг самарадорлиги пасаяди. Муайян ишга керагидан ортиқ куч-қувватни сарфлашни талаб этиш исрофгарлик саналади.

Шундай қилиб, ғоямнинг моҳияти шундаки, исроф ва очкўзлик чинакам хизмат қўрсатишга тўғаноқ бўлади. Исроф ҳам, очкўзлик ҳам кераксиз. Исрофгарлик асосан ўз ишини билмаслик ёки эътиборсизликдан келиб чиқади. Очкўзлик эса калтабинлик меваси. Мен хомашё ва меҳнатни исроф қилмай ишлаб чиқаришни йўлга қўйишга, уни камроқ фойда олган ҳолда сотишга ва бунда фойдани сотувнинг кўламига нисбатан белгилашга ҳаракат қилдим. Шунингдек, ишлаб чиқариш жараёнида истеъмолчининг харид қувватига мувофиқ, ходимларимга имкон қадар кўпроқ маош тўлашни истайман. Бу эса маҳсулотга кам маблағ сарфлашни тақозо этади. Биз камроқ фойда билан сотишимиз туфайли маҳсулотимизни харидор имкониятига мутаносиб қила оламиз. Биз билан боғлиқ ҳар ким – менежер, ишчи ёки харидор бизнинг мавжудлигимиз учун муҳим. Биз яратган компания хизмат кўрсатиш учун яратилган. Айни шу ҳақда гапирмоқчиман.