Генри Форд – Менинг ҳаётим (страница 6)

Хизмат кўрсатиш ўзи нима? Мана, унинг асосий тамойиллари:

1. Келажакдан қўрқмаслик, ўтмишга сажда қилмаслик. Истиқболдан қўрққан одам муваффақиятсизликдан қўрқади, муваффақиятсизликдан қўрққан ўзига чеклов қўяди. Муваффақиятсизлик – ишни янада ақллироқ асосда қайта йўлга қўйиш имконияти, холос. Ҳалол муваффақиятсизлик – шармандалик эмас, ундан қўрқиш шармандаликдир. Ўтмиш бизга ривожланиш йўллари ва воситаларини кўрсатгани учунгина фойдали.

2. Рақобатга эътибор бермаслик. Сендан кўра яхшироқ бажара оладиганлар ишлайверсин. Кимнингдир бизнесини барбод қилишга уриниш – жиноят, чунки бу шахсий фойда кетидан қувиб, ўзганинг шароитини бу зишга уриниш – ақл ўрнига кучдан фойдаланиб ҳукм ўрнатишдир.

3. Хизмат кўрсатиш фойда олишдан муҳимроқ. Албатта, тадбиркорлик фойдасиз яшай олмайди. Моҳиятан, даромадга интилишнинг ёмон ери йўқ. Яхши йўлга қўйилган бизнес, фойда келтирмай қолмайди. Бироқ фойда яхши иш учун мукофот бўлиши лозим. У ишнинг пойдевори эмас, балки ишнинг самараси бўлса мақсадга мувофиқ.

4. Ишлаб чиқариш – арзон олиб, қиммат сотиш эмас. У хомашёни мақбул нархда сотиб олиш ва ана шу маҳсулотни камроқ сарфлар билан харидорга маъқул келадиган сифатли истеъмол маҳсулотига айлантиришдир. Қимор, бозордаги спекуляциялар, ноҳалол ўйинлар тараққиётга тўсиқ бўлади.

Бу тамойиллар қандай пайдо бўлгани, амалда қандай ишлагани ва амалга қандай татбиқ этилиши келгуси бобларда баён қилинади.

I БОБ

Катта йўлнинг бошида

1921 йилнинг 31 майида Форд мотор компанияси беш миллионинчи автомобилни ишлаб чиқарди. Энди у менинг музейимда, мен ўттиз йил аввал ишлаб чиқаришни бошлаган ва 1893 йил баҳорида илк бор қониқарли тарзда ишлаган бензин двигателли кичкина автомобиль ёнида турибди. Мен бу машинада Дирборнга далачумчуқлар учиб келган пайтда сайр қилдим, бу чумчуқлар ҳамиша, ҳар йили 2 апрелда учиб келади. Машиналарнинг на ташқи кўринишида, на ички қурилишида ва на материалларида бирор ўхшашлик бор. Фақат асосий жиҳати ўзгармаган, фақат эскисидаги айрим “жимжималар”ни ҳозирги автомобилларимизга қўлламаяпмиз. Ўша кичкина машина, икки цилиндрлилигига қарамасдан, соатига йигирма мил4 тезликда 11 литрли ёқилғиси билан олтмиш мил йўл босганди. Бу ҳозир ҳам яхши кўрсаткич ҳисобланади.

Автомобилнинг умумий чизмаси технология ва материалларга қараганда жуда секин ўзгарарди. Албатта, у такомиллаштирилган: замонавий Форд машинаси, яъни “Т Model” тўрт цилиндрли автостартерга, ҳар жиҳатдан қулай ва омилкор машинага айланган. У аввалгиларидан соддалашган, аммо ундаги ҳар бир унсур аввалги андазасида ҳам топилиши мумкин. Барча ўзгаришларни биз, асосий моделга янгилик қилиш орқали эмас, синовлар билан киритганмиз. Шундан бир муҳим хулосани чиқараман: ҳар гал янги ғоя кетидан чопгандан кўра, мавжуд яхши ғояни такомиллаштиришга куч сарфлаган афзал.

Фермадаги ҳаёт менга транспортнинг яхшироқ тур лари ва воситаларини яратиш учун туртки берган. Мен 1863 йил 30 июлда Мичиган штатининг Дирборн шаҳри яқинидаги фермер хўжалигида дунёга келганман ва ёдимдаги илк хотира – хўжаликда иш натижасини ҳисобга олганда жуда кўп меҳнат қилинар эди. Бугунги фермер хўжаликлари ҳақида ҳам шуни айта оламан.

Одамлар орасида ота-онам ўта қашшоқ бўлгани, ёшлигим эса оғир қийинчиликда ўтгани ҳақида афсона юради. Тўғри, улар жуда бой бўлмаган, аммо қашшоқ ҳам эмасди. Мичигандаги аксарият фермерларга солиштирганда, улар нисбатан бадавлат эди. Мен туғилган уй ҳали ҳам қўр тўкиб турибди ва ферма билан бирга мулкимнинг бир қисми ҳисобланади.

Фермамизда ва бошқа қўшни хўжаликларда оғир қўл меҳнатидан кўп фойдаланиларди. Болалигимданоқ кўп ишларни қандайдир самаралироқ бажариш йўли бор деб ўйлардим. Шу боис механика билан шуғуллана бошладим, онам мени туғма механик ҳисобларди. Дастлаб менинг асбобларга мўлжалланган турли-туман металл тақир-туқурлар билан тўла устахонам бор эди. У пайтларда бугунги ўйинчоқлар йўқ эди – барча ўйинчоқларимиз қўлда ясалганди. Бола бўлиб ўйнаган ўйинчоқларим шу асбоблар эди – ҳозир ҳам шундай. Машинанинг ҳар турли қисмлари мен учун улкан хазина бўлган.

Ёшлигимдаги энг катта воқеа локомобиль билан учрашув эди: бу воқеа Детройтдан саккиз мил нарида юз берганди, биз фермадан чиқиб, шаҳарга томон кетаётгандик. Ўшанда ўн икки ёш эдим. Иккинчи улкан воқеа эса ўша йили менга соат совға қилишгани бўлди.

Ўша локомобиль ҳануз ёдимда, гўё кечагина кўргандайман. Бу отга қўшилмай юрувчи ҳаётимда кўрган биринчи арава эди. Машина янчкич ва арраларни олиб юрар, оддийгина мотори ва қозони бор эди, орқа томонида сув идиш ва тошкўмир солинган қути жойлашганди. Отлар тортадиган локомобилларни аввал ҳам кўргандим. Бунисида бириктирувчи занжир бўлиб, у қозон жойлашган аравасимон бу қурилмадаги моторни орқа ғилдиракларга боғларди. Машина мотори қозоннинг устига ўрнатилганди, тепадаги одам, қозоннинг орқасида туриб олиб, кетмон билан кўмирни тортар, жўмраклар ва рулни бошқарарди. Бу машинани Николс ва Шепардларнинг Бэттл-Крикдаги компанияси5 ясаганди. Буларни барини ўша пайтдаёқ билиб олдим. Бизни отларимиз билан ўтказиб юбориш учун машина тўхтади ва мен аравадан тушиб, отам кўрмасдан олдин машинист билан суҳбатга киришдим. Машинасидан ғурурланган машинист мамнуният ила локомобиль ишлашини муфассал тушунтириб берди. У менга ҳаракатланаётган машинадан занжирни қандай ечиб олишни ва бошқа механизмларни ҳаракатга келтириш учун мўъжаз қайиш кийгизишни кўрсатди. Машина мотори бир дақиқада икки юз бора айланишини ва машинани тўхтатиш учун моторни ўчирмасдан қайишни ўзгартириш мумкинлигини айтди. Кейинги хусусият замонавий автомобилларда бироз ўзгарган шаклда бор. Бу жиҳат осон тўхтатиб, қайта ишга туширса бўладиган буғ машиналарига керак эмас, аммо бизнинг ички ёнув моторлари учун зарурдир.

Худди шу локомобиль туфайли автомобиль техникаси билан шуғуллана бошладим. Мен унинг намуналарини яратишга уриниб кўрдим ва бир неча йилдан сўнг битта, бемалол ҳаракатланадиган намуна ясадим. Шундай қилиб, ўн икки ёшимда автомобилни учратган ўша кундан то бугунгача йўлда юрадиган машиналар яратишга иштиёқманд бўлиб қолди.

Шаҳарга борсам, чўнтагим ҳамиша турли темиртерсакларга: бурама михлар ва эҳтиёт қисмларга тўла бўларди. Кўпинча бузуқ соатларни тузатишга ҳаракат қилардим. Ўн уч ёшимда илк бор соатни тўғри юргиза олдим. Ўн беш ёшимда ҳар қандай соатни тузата оладиган бўлдим, ҳолбуки, асбоб-ускуналарим жуда ибтидоий эди. Буюмларни шунчаки тузатишга уриниб, кўп нарса ўрганиш мумкин. Нарсалар қандай ясалишини китоблардан ўрганиб бўлмайди – ҳақиқий механик эса деярли ҳамма нарсанинг қандай ясалишини билмоғи даркор. Ёзувчи учун китоб қанчалик аҳамиятли бўлса, механик учун турли қурилмалар шу қадар муҳимдир. Механик улардан ғоя олади, агар елкасида боши бўлса, ғояларни қўллаш йўлларини топади.

Фермерликка ҳеч қизиқмаганман. Мен машиналар билан машғул бўлишни истардим. Отам бу қизиқишимни маъқулламасди. У менинг ўзи каби фермер бўлишимни хоҳларди. Ўн етти ёшимда мактабни тугатиб, Драйдокнинг механиклик устахонасига шогирд бўлиб ишга кирганимда, қарийб мендан қўлларини ювиб, қўлтиққа уришаёзди. Ўрганишни осон уддаладим – механикка етарли барча билимларни уч йиллик шогирдлик даври тугамасидан олиб бўлдим. Жуда нозик механизмларга, айниқса, соатларга қизиқишим туфайли тунлари бир заргарнинг устахонасида ҳам ишлаб юрдим. Ўша ёшлик йилларимда уч юзтача соатим бор эди. Ўттиз цент сарфлаб, туппатузук соат йиға оламан деб ўйладим ва шу иш билан шуғулланмоқчи бўлдим. Кейин фикримдан қайтдим, чунки соат ҳаммага бирдек зарур буюм эмас, шунинг учун уни ҳамма ҳам сотиб олавермайди деб ўйладим. Бу ажиб хулосага қандай келганимни ҳозир эслай олмайман. Мен заргар ва соатсознинг оддий юмушларига тоқат қилолмасдим, фақат ўта қийин, мураккаб ишларгина ўзига тортарди, бир пайтда жуда кўп маҳсулот ишлаб чиқаришни истардим. Тахминан, ўша пайтларда Америка темирйўл транспортига стандарт вақт жорий этилганди. Унгача қуёшга қараб мўлжал олишар, кўпинча темирйўл вақти маҳаллий вақтлардан фарқ қиларди, ҳозир ҳам ёзги вақтга ўтилса, фарқ бўлади. Бунинг устида кўп бош қотириб, иккала вақтни ҳам кўрсатадиган соат ясадим. Бу соатнинг иккита циферблати бор эди ва у кўпчиликка қизиқ эди.

1879 йилда, Николс‐Шепард автомобилини учратганимдан кейин тўрт йил ўтгач, шу машинани ҳайдаш имкониятига эга бўлдим. Бу вақтда шогирдлик даврим тугаб, “Westinghouse”6 компанияси маҳаллий вакили билан бирга ишлай бошлагандим. Бу ерда локомобилларни йиғувчи ва таъмирловчи мутахассис эдим. Уларнинг машинаси ҳам шепардларникига ўхшарди, фақат уларда мотор олдинда, қозон орқада жойлашган эди, ҳаракат мотордан орқа ғилдиракларга қайиш орқали узатиларди. Бу машиналардан кўзланган мақсад тезлик бўлмаса ҳам, соатига ўн икки милгача тезликни ошира оларди. Гоҳида улардан оғир юкларни ташишда трактор сифатида фойдаланишар, агар машина соҳиби янчкичлар билан ишласа, уларни локомобилга боғлаб қўяр ва шу ҳолда у фермадан бу фермага айланиб юрарди. Ўша пайтдаёқ локомобилларнинг вазни ва қиймати устида бош қотира бошладим: улар бир неча тонна бўлиб, шу қадар қимматлигидан фақат бой амлокдоргина эгалик қилиши мумкин эди. Кўпинча машинани ҳосилни янчиш билан шуғулланувчилар сотиб оларди; шунингдек, машиналарни ўрмон кесувчилар ва транспорт воситасига эҳтиёжи бор бошқа тадбиркорлар харид қиларди.