Söyleñiz, ne yerde güzeller ağladı,
Qalbinde sevgini nelerge bağladı?
Ne yerde, nasıl han atlandı atına?
Qaysı bir qapıdan çıqtı o yatına?
Qaysı bir topraqta duşmannen çarpıştı?
Ne yerde baş kesip atlısı çapıştı?
Söyleñiz! Ne içün edi kötekler?
Kim içün yırtıldı o qanlı etekler?
Söyledi divarlar, o buyük divarlar…
Qalbime sarıldı burçaqlı bulutlar.
Dedim men, bu saray çoq künler keçirdi.
O künler topraqqa köz yaşlar içirdi.
Bu çilter sofalar boyunda bir zaman,
Qayğığa kömülip tespiler çekti han.
Bu yerde at mindi o deli azmanlar,
Qan içip namlandı Şirinler, Mansurlar.
Oynadı küldiler aremler boyunda,
Zevq-safa keçirdi hanımlar qoynunda.
Geraynıñ atlısı qorqu ne bilmedi,
Atlarnıñ tübünde taş-topraq inledi.
Kesildi insanlar, töküldi al qanlar,
Qalqanlar tübünde qırıldı qılıçlar.
İç aman körmedi şu Pontnıñ yalısı,
Ne Polâk toprağı, ne Tuna yalısı.
Saraydan İdilge, İdilden Tunağa
Barğancek yolları boyadı al qanğa.
İnanıñ dostlarım, körgenim – bu saray,
Keçmişi qaradır değenim – bu saray.
……………………………………
Mına şu mezarlıq, mına şu Geraylar…
Sarıqlı baş taşlar közüme qaraylar.
Sessiz ve soluqsuz men kirem… dolanam,
Mezarlar taşına tayanam, oylanam…
Közüme baqalar duyğusız dürbeler,
Bizlerni qurtar, dep ellerin bereler.
Çekiliñ kenarğa! Men başqa insanım!
Canım da qanım da başqadır, inanın!
Asırar keçtiler, asırlar keçerler,
Asırnı quvalap asırlar kelirler!
Lâkin sen de Geray, mezardan turmazsıñ,
Turıp da bir daa sarayğa barmazsıñ.
Minmezsiñ bir daa o cüyrük atıña,
Kiyinip-quşanıp çıqmazsın yatıña.
Aremler boyunda hanımlar beklemez,
Derdini sökerek, türküler söylemez.
Özüñnen beraber künüñ de yanıñda,
Yaşa sen onıñnen zevq-safa sür anda.
Çoq defa dolanıp aremler boyunda,
Oturup oylanıp mezarlar yanında,
Men keldim o “Köz yaş çeşmesi” qarşına,
Men baqtım o qıznıñ tökken köz yaşına.
Dedim men:” Mariya! Aydı, tur, ağlama,
O qanlı köz yaşnen tilimni bağlama…”
Otırdım mermerden çeşmeler taşında,
Camiler utanıp baş eğdi qarşımda.
Deñişti er taraf, denişti divarlar,
Deñişti istekler, denişti duyğular.
Saraynı dolanmaz Osmanlı Sultanlar,
Sarayda toqtalmaz aytuvlı kervanlar.
Olğanlar ölgendir, bir daa tirilmez,
Tur da, kel deseñ de, bil ki sen, o kelmez.
Cengiz Dağcı ülkemizde önce romanları ile tanınmıştır. 1956 yılından itibaren Varlık Yayınevi tarafından yayınlanmaya başlayan eserleri, Kırım ve II. Dünya Savaşı hakkında normal Türk okurunun pek gündeminde olmayan olay ve fikirleri de içermekteydi.
Dağcı’nın kişiliği, eserlerinin yayınlamaya başlamasından itibaren büyük ölçüde roman kahramanları ile birbirine karışmakta idi. Haluk’un Defterinden ve Londra Mektupları (1996), Yansılar 1-5 (1988-1994) serisi ve Hatıralarda Cengiz Dağcı (1998) gibi eserlerinin yayınlanması ile Dağcı’nın biyografisindeki ayrıntılar ortaya çıkmaya başlar. Bu eserlerdeki ipuçları değerlendirildiğinde, roman kahramanları ile kendi hayatının kesiştiği ve ayrıldığı yerler de belirginleşir. Başlangıçta bir nevi kendi hatıralarının yansıması gibi değerlendirilen romanlarının, aslında kurmaca âleme taşınmış ve orada yeniden inşa edilmiş eserler olduğu daha iyi anlaşılır. Dağcı bu durumu kendisine çok sık sorulan “Sadık Turan19 siz misiniz?” sorusuna verdiği “Hayır o bir roman kahramanıdır.” anlamına gelen cevabı ile vurgular.20
Sovyetlerin 1990 yılından itibaren dağılması ile Ukrayna’da kalan Kırım’a hâkim olan nisbi hürriyet havası, burada Cengiz Dağcı hakkında çalışmalar yapılmasını da sağlar. 17 Mart 2014 tarihinde Rusya’nın Kırım’ı cebren ilhakına kadar süren bu devrede, hem Cengiz Dağcı’nın eserlerinden bazıları Kırım Tatar Türkçesi ile yayınlanmaya başlar hem de Cengiz Dağcı hakkında bazı eserler ortaya konur.
Cengiz Dağcı’nın şiirlerinin büyük bölümüne ancak bu dönemde yayınlanan eserler aracılığı ile ulaşmak mümkün olmuştur. Kırımlı iki yazarın hazırladığı iki kitapta, Cengiz Dağcı’nın şiirlerinin önemli bir bölümü toplanmıştır. Bu iki kitapta toplam 39 şiir vardır.21
