Андрей Кудан – ПОЛЕСЬЕ (страница 4)

– Падобная, – сказала нарэшце. – Ой, падобная. Твар той жа. І вочы. У іх ваўчыныя вочы былі, у Каролей. У цябе таксама.

– Вы ведалі маю бабулю? – спытала Ліса.

– Ядвігу? Ведала. Усё жыццё побач пражылі. Яна была старэйшая, але мы сябравалі. Яна мяне травы збіраць вучыла, дзяцей лячыць. А потым… – Ганна замоўкла.

– Што потым?

– Потым яна стала адной жыць. Дзеці паехалі, унукі не прыязджалі. Твая маці, Ніна, яна апошні раз была тут гадоў дваццаць таму. Пасварыліся яны моцна. І больш не вярталася.

– З-за чаго пасварыліся?

Ганна паглядзела на яе доўга.

– З-за праўды, – сказала яна. – Твая маці не хацела ведаць пра мінулае. А Ядвіга не магла маўчаць. Яна бачыла… нешта. І хацела, каб Ніна ведала. А Ніна не захацела.

– Што бачыла?

Ганна ўстала, падышла да акна.

– Ты ўжо бачыла, – сказала яна ціха. – Я ведаю. Ты бачыла яе. Дзяўчынку.

Ліса адчула, як сэрца прапусціла ўдар.

– Адкуль вы ведаеце?

– Бо я таксама яе бачу, – проста сказала Ганна. – Ужо шмат гадоў. Яна прыходзіць, калі хтосьці з роду вяртаецца. Яна – вартаўніца. Яна – памяць.

Ганна павярнулася.

– Тут, у Полесьі, зямля захоўвае ўсё. Кожны след, кожны крык, кожную слязу. Тыя, хто мае дар, могуць гэта бачыць. Ядвіга мела. І ты, відаць, таксама.

– Я нічога не ўмею, – прашаптала Ліса.

– Навучышся, – усміхнулася Ганна. – Зямля навучыць. Калі будзеш гатова.

Яна падышла да стала, дастала з кішэні маленькі вузельчык, развязала. Там была сухая трава.

– Гэта палын, – сказала яна. – Пакладзі пад падушку. Яна не прыйдзе больш без твайго дазволу. А калі захочаш пагаварыць – выкінь траву і пакліч.

– Хто яна?

– Яе звалі Казіміра, – ціха сказала Ганна. – Яна была сястрой тваёй прабабулі. Яна загінула ў 1939-м. І з таго часу яна… не сышла. Яна чакае. Яна не можа сысці, пакуль праўда не выйдзе вонкі.

– Якая праўда?

Ганна паглядзела ёй проста ў вочы.

– Твая, – сказала яна. – Твая самая галоўная праўда. Але яе табе трэба знайсці самой. Я толькі пакажу дарогу.

Яна ўзяла Лісу за руку.

– Хадзем. Пакуль не сцямнела.

Глава 5

Сцежка

Балоты не любяць чужых. Але сваіх яны памятаюць нават праз гады.

Яны ішлі па вузкай сцяжынцы, якая вілася паміж хмызнякоў. Ганна ішла ўпэўнена, быццам ведала кожны камень, кожную канаву. Ліса ледзь паспявала за ёй, спатыкаючыся аб карэнні.

– Куды мы ідзем? – спытала яна, запыхаўшыся.

– Да возера, – адказала Ганна. – Да таго самага.

Ліса адчула, як па спіне прабеглі мурашкі. Тое возера. Дзе загінула Казіміра.

– А навошта?

– Каб паказаць табе. Каб ты зразумела. Словамі гэта не раскажаш. Толькі вачыма.

Яны выйшлі з лесу, і перад імі адкрылася возера.

Яно было чорным. Амаль смаляным. Вада блішчэла на сонцы, але гэта не рабіла яе святлей. Наадварот, здавалася, што сонца правальваецца ў яе глыбіню і знікае.

На беразе стаяла некалькі старых крыжоў. Пахіленых, амаль зусім згнілых.

– Тут хавалі тых, каго не знайшлі, – сказала Ганна. – Тых, хто знік у балотах. Целаў не было, але крыжы ставілі. Каб душа ведала, дзе ёй прытуліцца.

Ліса падышла бліжэй. На адным з крыжоў яна ўбачыла імя: "Казіміра".

– Яе тут няма, – ціха сказала Ганна. – Яна там. У возеры. Яна засталася там, дзе апошні раз была жывой.

– Чаму вы кажаце "яна", быццам яна жывая?

– А яна і жывая, – проста адказала Ганна. – Не так, як мы. Але яна ёсць. Яна помніць. Яна чакае.

Ліса стаяла ля вады і глядзела ў чорную глыбіню. Вецер шамацеў чаротам, дзесьці крычала птушка. І раптам ёй падалося, што ў вадзе нешта варухнулася. Не рыба – нешта большае.

– Не бойся, – пачула яна голас ззаду.

Ганна стаяла побач.

– Яна не пакрыўдзіць. Яна проста хоча, каб ты ведала. Каб ты бачыла.

– Што бачыла?

– Усё, – сказала Ганна. – Што было, што ёсць і што будзе. Калі зможаш.

Яна павярнулася і пайшла назад, пакінуўшы Лісу адну ля вады.

Ліса стаяла доўга. Так доўга, што сонца пачало хіліцца да гарызонту. І калі яно амаль схавалася за лесам, вада раптам засвяцілася.

Не ўся – маленькімі кропкамі, быццам хтосьці запаліў пад вадой тысячы маленькіх свечак.

І ў гэтым святле яна ўбачыла яе.

Казіміра стаяла на беразе. Не ў вадзе – на беразе. Такая, як на фатаграфіі – маладая, прыгожая, з доўгімі валасамі. Яна ўсміхалася.

Ліса адхіснулася. Сэрца прапусціла ўдар, потым закалацілася так, што, здавалася, вось-вось выскачыць з грудзей. Першая думка была: "Гэта сон". Другая: "Калі сон, то чаму я адчуваю холад ад вады і цяпло ад яе ўсмешкі?"

Яна хацела закрычаць, паклікаць Ганну, але голас знік. Яна хацела пабегчы, але ногі не слухаліся.

Казіміра стаяла і глядзела. І раптам Ліса зразумела: гэтая жанчына не зробіць ёй блага. У яе вачах не было пагрозы. Толькі чаканне.

– Ты… сапраўдная? – прашаптала Ліса. Голас дрыжаў, але яна знайшла сілы спытаць.

Казіміра не адказала. Яна проста стаяла і глядзела. Але ў гэтым позірку было столькі ўсяго, што Ліса раптам перастала баяцца.

– Я чакала цябе доўга, – пачула яна голас не вушамі, а ўнутры. – Усе гэтыя гады. Я хацела, каб хтосьці з нашых ведаў. Каб хтосьці памятаў. Не пра мяне – пра іх.

Яна паказала рукой на лес, на балоты, на старыя крыжы.

– Тут столькі іх. Тыя, хто не вярнуўся. Тыя, каго забылі. Яны не могуць сысці, пакуль іх не ўспомняць. Пакуль іх імёны не прагучаць уголас.

– Я не ведаю іх імёнаў, – прашаптала Ліса.

– Даведаешся, – усміхнулася Казіміра. – Зямля раскажа. Ты толькі слухай.