Алим Кешоков – Куриная слепота. Повесть / Нэгъуху (страница 3)

Къазий пщIантIэм дыхьэри, джэдэщым къыпыт чэтымкIэ иунэтIащ. Хьэ кIэ бэлацэжь гуэри дэлъти, зэ-тIэу банэри щигъэтыжащ, щIалэр къицIыхужати. Чэтым набжэ цIыкIу Iулъу арати, къыIуихри, пырхъ-сырхъ жаIэу зэхэт мэл къомым яхэIэбэри, зы мэл пIащэфI къыIэщIыхьащ. «Уэлэхьи, мырауэ къыщIэкIыным алыхьым къытхуигъэфэщар», жиIэри чэтым къыщIилъэфащ. ЗанщIэу цыфI зытет мэлыр къызэщIиубыдэри, куэбжэмкIэ къыщиунэтIым, япэм зэтIэу фIэкIа мыбэна хьэр къызэрыкIауэ банэ дэнэ къэна, хьэблэм хьэуэ дэтри къызэщIигъэващи, дунейр хьэ банэ макъ защIэ хъуащ. Къазий пIащIэ-тхъытхъыу куэбжэмкIэ къиунэтIауэ къэувыIэри, и бгъэр игъэщIеяуэ иувыкIащ, мэлыр и пщэм дидзэну, абдежым хьэжь емынэунэ хъуныр къапхъуэри, Къазий и гъуэншэдж пхалъэр диудащ. «Е зинэ мыгъуэкIэ къалъхуа хьэжь, си упщIэ пыIэжь мыгъуэр уэстынти, ар сщIатэмэ. Дауэ иджы гъуэншэдж пхалъэншэу!..».

Къазий мэлыр игъэувщ, и бгырыпхыр мэлым и пщэ ирилъхьэри, чы тIэкIуи къигъуэтауэ ущу мэлыр кърехух. КъызыщIаша чэтым куэд лъандэрэ зэрыщIэмытар къигъэлъагъуэу мэлыр макIуэ. Къазий Iэ лъэныкъуэмкIэ и гъуэншэдж пхалъэр зэришэлIэжауэ иIыгъщ. Абдеж къыздикIари къыздихуари имыщIэу Хьэрун шууэ, щIакIуэ щIагъым фоч лъэдакъэр къыщIэпIиикIыу шокъу жиIэу къыхуэзащ. Къазий мэлым елIалIэурэ шу къакIуэм нэхъапэ гу къылъитащ:

– Мыр лIо, щIалэ, мэлыр дэнэ пхурэ? Къазий апхуэдизкIэ гужьеищати, жиIэн игъуэтакъым: – Уэлэхьи, мэуэ схутэм къэсхужыну.

– Хэт и мэл иджы мыр? – Щхьэрыуауэ уэрамым дэтщ. Пщэдей зэхэдгъэкIынщ.

– Уэ узейр хэт? ЦIыкIущэ? Мэ нтIэ, хьитIым я кум къыдэкIа! – жиIэри, Хьэрун щIопщымкIэ щIалэм и щIыбыр зэприхулыкIащ. Ар фIэмащIэу, щIопщыкъумкIи къеуащ. ЩIалэм мэлыр иутIыпщыжу къыщIэпхъуа щхьэкIэ, шум уIэщIэкIынт? Хьэрун фочыр къызыкъуихри, жылэр къызэщIигъэхъаеу игъэуащ. – КъэувыIэ! Дэнэ ужэрэ? СогъэпцI, укъытезмыгъэбагэм! НакIуэ модэ къуажэ Советым. Напэншэ лъэпкъ. Плъагъуркъэ иджы ар. Къулейсызщ, жысIэри, сэ шы хъарзынэ естащ. Иджы езыхэр сэ къызодыгъуэж. Хьэм и напэр я напэкъым. Къанжэм нэ иратати, «набдзи, набдзи» жиIэу кIийрт, жи. АтIэ фымыпIащIэ. Хьэрун алыхьыр нахуэу игъэпцIащ, фи пэр щIым щимыхуэм. Уи адэра укъэзыгъэкIуар, хьэмэ уэр-уэру укъэкIуа? Хэт укъэзыгъэкIуар, жысIакъэ, дэгу ухъуа?

– Зыми.

ЕтIуанэрей махуэм, жэщым къуажэм къыщыхъуар хэIущIыIу мыхъу щIыкIэ, Къазийуэ плъагъур милицэм яхуащ, «подкулачникщ, дыгъуэрабзщ» жиIэу тхылъым иту. Езы Хьэрун ищхьэкIэ дыгъур къызэриубыдари имытхыу къигъэнакъым. Куэдыщи дэмыкIыу зэкъуэшитIри зы тутнакъэщым щызэхуэзэжащ: зыр къэрэгъулу, зыр тутнакъэщым исым ящыщу.

ЗэлIзэфызу ЦIыкIущэрэ Кулисумрэ здэмыжа къагъэнэнт, арщхьэкIэ дэнэ – бгым джэдыкIэкIэ еуэ, узыхуэтхьэусыхэнур езыр уи бий хъуамэ. Хьэруни зыри къыщыпхуимыщIэнум деж и псэлъафэ хъуащ: «Ар „тройкэм“ я унафэщи, пэрыIэбапIэ иIэкъым», – жиIэу. Нэхъ хэзыщIыкIхэми: «Щымыхъужым колхозым едыгъуэртэкъэ, я Iэщым ирагъэшхын ямыIэу яфIызэтолIэ», – арат къыбжаIэр. «ФымыпIейтей, тIысэ, „подкулачникыу“ къыщIрагъэдзыжмэ нэхъ Iеижщ – дашынщ». «Тутнакъэщым щIэсмэ, и къуэшыр къэрэгъулщ – зыгуэру гу къылъитэнщ», – апхуэдэу Кулисум игу дахэ къыхуэзыщIи щыIэт.

Ауэрэ гъатхэри къос. Алащэжьым ирагъэшхын лъэпкъ яIэкъым. Зэдэлъхузэшыпхъу цIыкIуитIу Барэсбийрэ Хъуцэрэ Iэжьэ цIыкIукIэ мэзым макIуэри, щIалэ цIыкIум пхъэ гъур зэхуихьэсыху е дей цIынэ пиупщIыху, Хъуцэ гъубжэ иIыгъщи, шабий сыт къех – нэгъабэрей удз гъужам шым сыт къыхуищIэн, итIани Iэмалыншагъэм уимыгъэщIэн щыIэ. Пхъэм и щIыIум гъэужь удз гъуа IэплIакIуэ телъу зэдэлъхузэшыпхъур къокIуэж. Уае къэхъурэ мэзым ущIыхьэ мыхъумэ, Хъуцэ гъубжэр къещтэри, кхъэм макIуэ, IэкIэ къритхъ хъур къретхъ, мыхъур гъубжэмкIэ къехри, алащэжь уэд дыдэ хъуар пщыхьэщхьэкIэ Iусыншэу къигъанэркъым. Нэхъ уэфI хъумэ, Барэсбий губгъуэм докIри, нартыхупкъэм щолъыхъуэ, нартыху къыдамычыжа зырыз, тIурытIурэ къегъуэтри, зы матэфI хъун къыщищып къохъу. Абыи Кулисум хэмыIэбэу щытатэми хъунти.

– Джэдыр умыгъашхэмэ, джэдыкIэм ущымыгугъ, – жиIэнщи зэфIэкIащ, нэхъыфIхэр къыхещыпыкI. – Джэдыр иреулъэпхъащэ. Шыращ мыр къыщIэсхьар, – жиIэу Барэсбий зегъэгусэ, уеблэмэ нартыху къищыпар егъэпщкIури, алащэм щэхуу Iус ирегъэшх, арщхьэкIэ шыр зыхуейр абы хуэдэ Iустэкъым, дзажэ дапщэ хэлъми убжыным хуэдэу уэд хъуащи. Барэсбий ищIэнур ищIэркъым, къэп къищтэрэ зыгуэрым и дум иуэми, нартыхуу къыхуэхьын щIагъуэ щыIэкъым. Къыхуэхьыпэми, шынагъуэщ. Къазий здэкIуам укIэлъагъэкIуэнкIэ хъунущ. Гъатхэр къихьауэ хуабэ хъужа пэтрэ, Кулисум «хадэ хэслъхьэн» жиIэу и гум къэкIыххэркъым. Удз гъужам ухэплъэмэ, удз щхъуантIэ цIыкIухэр къыхидзащи, Барэсбий мэгуфIэ, тIэкIу дэкIыжмэ удзыщIэр къэкIыу алащэжьым и фэм зитIыжын и гугъэу.

АрщхьэкIэ дэнэ, дунейм занщIэу зыкъызэщIиуфIыцIащ, дыгъуасэ уэму, хуабэу щыта пэтми. Пщэдджыжьым ЦIыкIущэ къэтэджрэ бом дежкIэ кIуэмэ – алащэжьыр къэмытэджыжыфу пIэтIауэ-лъэкъуауэу щылъщ, къызэфIэмыувэжыфу. Къигъэтэджын и гугъэу къеIэ-неIэу зыкъомри елIэлIащ, дадэм къару лъэпкъ къыхэмынэжыху. Щымыхъум, унэм къигъэзэжри, Кулисуми, Барэсбии, Хъуци щIишащ:

– ФынакIуэ. Алащэжь мыгъуэр укIурияуэ къызэфIэувэжыфыркъым, – жиIэри.

Мохэр жэрэ еплъым – аращ: шыр ебзым хэлъщ. КъэкIуахэр щилъагъум, дунейкIэ къэгугъэжауэ, къыщылъэтын и гугъэу зэ-тIэу еIа щхьэкIэ, хъуакъым, асыхьэту и гугъэр хихыжа – зигъэхъеин лъэмыкIыжу зэпкърыхуауэ щылъщ.

– ИIэт, моуэ и ныбэ щIагъым бжэгъу щIэдгъэжынщи, зы лъэныкъуэмкIэ Хъуцэрэ Барэсбийрэ фубыд, мыдрей лъэныкъуэмкIэ уэ убыд («уэ» жыхуиIэу зи цIэ иримыIуэр и фызырат), сэ и плIэр субыдынщи – дзыгъуибгъу зэдеIэм кхъуей кIадащхьэ трач, жи. Зэ къызэфIэдгъэувэжатэмэ, дымыгъэджэлэжу тIыгъынт.

ЦIыкIущэ зэрыжиIам хуэдэу, зэрыбынунэу алащэм къеувэкIри, езы ЦIыкIущэ шыпщэр иIыгъыу:

– ФыкъеIэ, маржэ! – щыжиIэм, цIыкIуи ини зэдеIащ. Шыри елъэкъуэуащ модрейхэм я Iуэхур къадигъэпсынщIэу, арщхьэкIэ джэлэжурэ Кулисум къыжьэхэуэри пхэщIкIэ хигъэтIысхьащ. – Алыхьым дихыжын. Ебзым сыхигъэтIысхьэ пэтащ.

– Ягъэ кIынкъым. Ебзми Iэмал иIэщ. Умыбгэ, Iэмал зимыIэр мыращ. ИIэт, иджыри зэ девгъэплъыжыт. Хъарзынэу плIыри зэдеIа щхьэкIэ, шыр зэфIагъэувэфакъым. – Нэхъапэ щIыкIэ гъэшхэн хуейщ. Ярэби, хуэнщIей тIэкIу димыIэу пIэрэ?

– Хэт и хуэнщIей, на-а! Хьэжыгъэ дгъуэтым дымыухуэнщIу допщэфIым, алыхь. Абы иджыри къэс гу лъыптакъэ, н-а-а? А махуэм хъудыр хуабэ тIэкIу шым жьэдакIэ хуэдэурэ елIэлIащ. Хъудырым нэхъыбэр шым и жьэм къыжьэдэжыжурэ IэщIэлъыныр нэхъ псыф ищIащ.

Барэсбий зы щIыпIэкIэ жэри нартыхущхьэ зыбгъупщI къихьри шым щригъэлъагъум, алащэжьыр къеIэ-неIэми ерагъыу къызэфIэтIысхьэри, здэщысым щысу Барэсбий IэкIэ игъэлъалъэурэ игъэшхащ.

– Шыр зэфIэсу шхащ! – жиIэри Барэсбий унэм щIэсыр игъэгуфIащ. Псы хуаби таскIэ ихьри, шым и пащхьэм иригъэуващ.

– Алыхь ар шы хъужыну си фIэщ мыхъу, – жиIэри, Кулисум пщыхьэщхьэм гъуэлъыжащ. – ПсэхэлIэу умыгъалIэ. Нэху щымэ, жэщым уэсышхуэ къесауэ къыщIокI.

– Мис аращ апрелу мэлыжьыхь жыхуаIэр. Сыту уэсышхуэ, на-а! Алыхь, щIымахуэм къемыса абы хуэдэ уэс.

ЦIыкIущэ щIэкIрэ плъэмэ – шыр лIащи зэфIэдиежащ. И фызым «псэхэлIэу умыгъалIэ» зэрыжиIар и гум къэкIыжати, унэм щIэлъадэри, зыми яримыгъэлъагъуу сэ къыщIихри, шы лIар фIигъэжыжащ, лъы ткIуэпс къыщIэмыкIыу. Шыр зэрылIар хэIущIыIу имыщIыну занщIэу еувалIэри, шыфэр трихыу хуежьащ.

Барэсбийрэ Хъуцэрэ а махуэм къагъам ущIэмыупщIэ. Шыр къызэфIигъэувэжыну зэрелIэлIара е и ныбэ изу куэд щIауэ зэрымышхара, ЦIыкIущэ и щхьэр къэунэзащ, и нэр къыщхьэрипхъуэу. 33 ЖьантIэ Алащэжьым и махуэр къысхуэмыкIуащэрэт, жиIэу къэгумэщIащ. Шым и фэр ерагъыу трихри, фэ цIынэр зэкIуэцIышыхьауэ къыщиIэтым, дэджалэри къэмытэджыжыфу и фызым къыщилъагъум, къажэри къызэфIигъэувэжащ. И нэкIу лъы защIэ хъуари хуилъэщIыжурэ унэмкIэ ишэжри игъэгъуэлъащ.

– Алыхь, алащэжьым зытебгъэкIуадэтэмэ. Укъызэджэртэкъэ – сыбдэIэпыкъунти.

– A-а, алыхьым жиIар хъунщ. Тхьэм гущIэгъу къытхуищI. Алащэжь мыгъуэми мэкъу Iэмбатэ хуэдгъэхьэзырыфакъым. ИтIани плъагъуркъэ: ди насып хэлъу къыщIэкIынтэкъым. Бо хуабэ тIэкIу щIэтами зыгуэрти. Къэсыпауэ дадэ лIащ, жыхуаIэм хуэдэ хъуащ, вакIуэ дэкIыгъуэр къэсащ. Иджы ди щIы тIэкIур сыткIэ двэну?..

– ЩIыри зэпыту укIуэ. ИгъащIэм диIакъым, итIани еплъ, тхьэм и шыкуркIэ…

Абдеж шы лъэ макъ къэIури, Кулисум къэуIэбжьащ: – Хэту пIэрэ, на-а, къэкIуар? – Щхьэгъубжэжь тIэкIум дэплъмэ – Хьэрун ямылъагъужыныращ.

– ЦIыкIущэ! КъыщIэкIыт мыдэ! – Хьэрун шым къемыпсыхыу щIопщыпэмкIэ шыфэ зэкIуэцIылъхьам йопэщэщ. – Алыхь, дыунэхъуу дыкъыщысэхыжар иджымэ, – Кулисум гузэвэщарэ и лъакъуитIыр къыщIэмыувэжми, бжэр Iуихри и щхьэр дигъэжащ:

– Къеблагъэ, Хьэрун. Алыхь, езыр къыщIэмыкIыфыну. Сымаджэщ. МафIэзэIурыжьажьэщ. Уи фIэщ мыхъум, къыщIыхьи еплъ.

– Сымаджэщ, жыпIа? – Сымаджэ хьэлъэщ, Хьэрун. Ныжэбэ жэщым дигъэжеякъым.

– Мы шыр фIэзыгъэжар хэт итIанэ?

– Шыр, алыхь, дыгъуасэ къытехуэри лIамэ.

– ФIэзыгъэжар, зо?! – ФIэзыгъэжари?! Дыгъуасэ къытехуэри…

– И фэр зытригъэщэтри лIащ. Ара?

– И фэ мыгъуэр дауэ зытригъэщэтын. Ар жыIэкIэ хъун. Шы узыншэ дыдэуи щытакъым ар. Iэрыгъэтэджт.

– Умыгъашхэмэ, Iэрыгъэтэдж хъункъэ. Уэлэхьи, фэ шы къывэзытарамэ лажьэ зиIэр. Фэ сыт фи лажьэ? Кулисум и макъыр къихьэжауэ нэхъ жьакIуэ хъуат.

– Алыхь, уэ жыпIэми пэж хэлъым. Дэ шым едгъэшхын дэнэ къитхын? Зэрыбынунэу дышхэну дытIысмэ, зы джэдыкIэ закъуэщ нэрыбгиплIым тшхыр. Ари махуэм зэ. Нобэ ди унэ хьэщIэ къыщIыхьэрэ дгъашхэмэ, дэ нэщI дисын хуейщ…