Владимир Короткевич – Каласы пад сярпом тваiм (страница 195)

Кастусь амаль хістаючыся пайшоў прэч, праціскаючыся праз шчыльны натоўп. Людзі са здзіўленнем глядзелі на чалавека з нялюдскі перакошаным, горкім абліччам, які штурхаў іх і імкнуўмя далей ад страшнага месца.

Нейкі лабазнік з пагардаю кінуў у яго бок:

– Бач ты, нудна яму стала. Калі кішка слабая, то не прыходзь.

Якраз у гэтую хвіліну Каліноўскі прыгаршчай чэрпаў з-пад ног шараваты снег. Пачуўшы словы, ён распраміўся і, адразу апрытомнеўшы, глянуў у вочы лабазніку шалёнымі ад гора, болю і лютасці, збялелымі вачыма:

– Нічога, – глуха сказаў ён. – Калі цябе вешаць будуць – прыйду. Дагляджу да канца.

І прамы, бы ў струну выцягнуты, пайшоў у бок праспекта.

…За спіною забілі барабаны. Мацней. Мацней. Мацней.

Як абвал. І гэта азначала, што ўсё скончана.

Ён не павярнуўся. Ён ішоў, ішоў і ішоў: асобная чорная постаць на белым снезе.

Недзе далёка на вежы варушыў лапкамі аптычны тэлеграф. Кастусь не ведаў, якую подлую вестку ён нясе. Хто наступны?

Замест пасляслоўя

Пакуль што гэта канец кнігі.

Пакуль што.

І ў той жа час не канец. Пачатак.

Канец кнігі таму, што мне страшна яе заканчваць. І пачатак таму, што мне нельга гэту кнігу не скончыць.

Разумееце, усё, што вы ў гэтай кнізе прачыталі (не зважаючы на ўсе наезды, бойкі, аблогі, дуэлі, нават забойства), – не было ідыліяй, "сялянкай", як казалі продкі. Зараз пачынаецца нешта сур'ёзнае.

Пачынаюцца мукі, пакуты асобных, дарагіх мне людзей, і народа, грамады, яшчэ больш мне дарагой, таму што я – кроў з крыві яе. З кожным з гэтых людзей, з кожным чалавекам з гэтай грамады я зрадніўся з самага пачатку дзён сваіх.

Пакуты і раны кожнага з іх балюча адгукаюцца ўва мне.

Гэтыя людзі, мажліва, сталі больш дарагія мне, чымся мае родныя, стрыечныя і іншыя браты, што загінулі ў войнах. І як мне цяпер – у тысячны раз – перажываць раны і смерць маіх блізкіх?!

Перажываць кожны апошні позірк, уздых, слова братоў крэўных.

І іхніх ворагаў.

Таму што ворагі таксама не заўжды былі вінаватыя. Калі ішлі наперад пад куляй, нацэленай ім у патыліцу.

Гэта толькі хлусяць, што ў пісьменнікаў не баляць сэрцы за людзей, створаных імі, праведзеных праз "прыдуманае" імі ж самімі жыццё.

Гэтыя хлусы ніколі не пісалі нават пасрэдных кніг.

Гэтак жа, як хлусяць, што пісьменнікі ўвогуле "прыдумваюць" нейкае жыццё.

Жыццё "прыдумаць" нельга. Яго можна толькі ўзнавіць. Такім, якім яно было, з усімі радасцямі і з усімі стратамі. З усімі ўспамінамі пра мінулае. З усім тым, што перажыў ты сам і твае сябры. І з усім тым, што перажылі, што адпакутавалі мае і вашы продкі. З той падсвядомасцю, што тоіцца ад іх у маёй і вашай душы. Таму ўсе мы – ад іх. Ад іхніх радасцяў, ад іхніх думак, ад усяго, чым яны жылі.

Каб не працавалі, не тварылі і не стваралі, не змагаліся яны, – нас не было б.

Гэта правільна. Гэтак жа правільна, як тое, што без кожнай створанай намі песні праўнукі нашы будуць бязмерна бяднейшыя.

Без кожнай кнігі, не створанай намі, будзе бяднейшая мая і ваша радзіма, самае каштоўнае і, бадай, адзінае, што дадзена нам.

І ўсё ж справа кнігі, справа песні, справа наогул усяго таго, што мы ствараем, бывае іншы раз пакутлівай, цяжкой.

Героі кніг і песень часта пачынаюць не слухацца, жыць сваім, незалежным ад аўтара, жыццём. Яны пачынаюць патрабаваць, пратэставаць, пачынаюць паводзіць сябе, нібы жывыя.

І вельмі горка бывае часам, калі "прыдуманы" табою чалавек па логіцы самога свайго характару раптам ломіцца, здраджвае або ўчыняе яшчэ што-небудзь нявартае чалавека. Вельмі шкада, калі твой рыцар без страху і папроку, заслугоўваючы ўсяго самага лепшага на зямлі, мусіць ісці на эшафот альбо пад кулі.

Яны ўсе сапраўды мае дзеці, і калі я чаго варты як пісьменнік, спадзяюся – мне гэта ўдалося. Яны сталі нашымі братамі і сёстрамі. І таму не папракайце мяне за тое, што затрымаў працяг "Каласоў".

Мне проста шкада кінуць гэтых людзей, маіх сясцёр, сяброў, братоў, таварышаў у каламутны вір вайны, нянавісці, выгнання.

Шкада аддаць іх кайданам, ссылкам, шыбеніцам. Падвесці пад апошняе прыніжэнне і ўзвышэнне, якое ёсць – смерць.

Таму што для гэтых людзей настаюць гады нянавісці. А Чалавек не створаны для нянавісці.

І я смуткую па ўсіх гэтых людзях.

І яшчэ крыху, мабыць, мне шкада самога сябе. Як тую грушу над кручай Дняпра, якая ўпала ў яго хвалі ў 1963 – а ў рамане – у 1850 годзе, як усіх забітых і закатаваных за праўду на гэтай зямлі.

Шкада прадвызначаць цудоўным жанчынам, створаным для кахання, – жалобу і ссылку, шкада выпраўляць мужчын, створаных для доблесці і ведаў, – на эшафот. А вам было б не шкада?

Дык патрывайце крыху. Дайце сабраць сілы. Таму што не зрабіць гэтага таксама нельга.

Інакш іхнія святыя цені застануцца неаплаканымі і неадпомшчанымі.

Справа нават не ў тым, што дзеля памяці пра іх, дзеля памяці пра Каліноўскага і Траўгута, Баброўскага і Мацкявічуса, Грыневіча і Серакоўскага… дзеля памяці, нарэшце, пра Майку і Алеся будзе абвешчаны ў Лондане, у Сент Мартынс-холе І Інтэрнацыянал.

Справа ў тым, што да гэтага часу стаіць у Рагачове стары дубовы крыж на магіле Тамаша Грыневіча, што шмат якім людзям, і мне, і вам – спадзяюся – пасля прачытання яшчэ не напісаных частак "Каласоў" будзе невыносна балюча.

Адзінае, што мяне яшчэ стрымлівае ад таго, каб на ўжо зробленым паставіць кропку, – дык гэта тое, што ўсе павінны даведацца пра мноства подзвігаў і здзяйсненняў гэтых людзей.

Пра тое, як яны не хілілі галавы перад несправядлівасцю і не задзіралі яе перад слабымі.

Яны проста павінны дажыць свой век, як усе людзі, цалкам, да апошняга дня. Праявіўшы пры гэтым мужнасць, якая сягоння ўсім людзям зямнога шара патрэбна, як ніколі.

Будзьце шчаслівыя, калі толькі гэтае шчасце не купляецца за кошт самага важнага ў свеце: адчування ў сабе Чалавека.

І на гэтым шляху, цяжкім і трудным, няхай дапаможа вам ваша сумленне.

Калі гэта будзе так – мы ўсе неўзабаве яшчэ сустрэнемся.