Владимир Короткевич – Каласы пад сярпом тваiм (страница 113)
Адчуўшы раптам, што да жаданага канца, які адсек бы мінулае, яшчэ далёка, ён сказаў:
– Вянчаемся ў Загоршчыне.
І ўбачыў, як яна, нібы з сілаю адрываючы нешта ад сябе, паківала галавою.
– Не, Алесь, на гэта я ніколі не пайду!
– Чаму? – упарта спытаў ён.
– Ды зразумейце ж вы, – нібы чужому, сказала яна, – усё добра як ёсць.
– Каму добра? – голас гучаў жорстка.
– Вам.
– Мне дрэнна. Без цябе і без яго. Удвая.
Яна спляснула далонямі.
– Мілы, мілы вы мой! Паверце мне, вы сабе хлусіце. Вы не бачыце, а я добра бачу, як вы загналі сваё пачуццё ў каменны мяшок, замкнулі. Вы не адчуваеце гэтага, вам здаецца, што вы спакойны, але вы ўвесь час слухаеце, як яно рвецца на волю, калоціцца ў дзверы.
– Не!
– Так, – сказала яна. – І ў гэтым для мяне няма крыўды. Вы думаеце, я не ведала з самага пачатку? Ведала.
Ніколі яшчэ ён не бачыў яе такой прыгожай. І чужой. Ліхаманкавыя, пяшчотныя вочы, на вуснах горкая і цёплая ўсмешка.
– Толькі вы не забывайце часам убачыць яго. Добра?
– Ты страшны чалавек, – сказаў ён. – Пазбаўляеш яго – бацькі, мяне – радасці. Мне ніхто не патрэбен, – ён змагаўся, і голас ягоны быў глухі.
– Мана, – сказала жанчына.
Ён падумаў аб тым, што сам ён, і ўсе, хто вакол, і Майка, усе яны – нявартая дробязь у параўнанні з гэтай жанчынай. Было ў ёй нешта вышэйшае за іх, звычайных. І Алесь падумаў, што яна адчувае гэтую несумяшчальнасць самой сябе і яго, Алеся.
Яна глядзела на яго і разумела, аб чым ён думае.
– Алесь, – сказала яна, – гэта хлусня, што ты думаеш. Няўжо, ты думаеш, я зрабіла б такое, каб не кахала цябе? Я таму і раблю, што кахаю.
Ён ускінуў яе ў паветра і з сілай паставіў на ногі.
– Хлусіш.
Але ён глядзеў на яе аблічча і верыў. Верыў усё больш і больш.
– Вельмі. Таму і ўцякаю.
– А дзіця? – амаль умольна сказаў ён. – Яго імя?
– Няхай. Ён будзе сумленны чалавек.
– Але нашто?
У яе вачах былі слёзы. І вочы праз слёзы аж ззялі, як сонца праз дождж. Той дождж, пра які навакольныя сяляне казалі: “Царэўна плача”.
– Атрымалася б, што я нічым не ахвяравала, – сказала яна. – Наадварот, прыдбала. І таннай цаной. Ты не думай аб ім. Проста бог не хоча маёй ахвяры. Ён будзе. Гэта такое шчасце. Думала адплаціць, і вось зноў у даўгу. І, значыць, магу, калі спатрэбіцца, плаціць і плаціць.
– Гэта ўсё? – спытаў ён.
– Усё. Ты не гавары са мной больш, – яна выцерла слёзы і ўсміхнулася. – Гэта дарэмна, мілы. Праз два дні я еду ў Сухадол, а адтуль у губерню. Мне прапаноўвалі.
– Гэта канчаткова?
– Але. Бацькоўскімі капцамі клянуся
Гэтым не кідаліся, і ў Алеся ўпала сэрца.
Ён глядзеў і глядзеў на яе. І жорсткія вочы паступава мякчэлі.
– Аставайцеся тут, – сказаў ён. – Вам не трэба ў Сухадол… Я клянуся вам не ўспамінаць нічога, не напамінаць ні аб чым, пакуль ён не народзіцца. А потым… потым вы самі ўбачыце, як я стану любіць яго.
– Я ведаю. Усё ведаю. І таму іду.
На хвіліну ён пашкадаваў, што яна вольная, што ў той далёкі вечар ён сам прынёс ёй… І адразу падумаў, што, каб не той вечар, нічога не было б… А потым пякучы сорам на самога сябе прымусіў пачырванець аблічча і нібы пазбавіў права чагосьці патрабаваць. Вось яна, панская косць, панская кроў, панскі дух. Кастусёў сябра, рыдалец над меншым братам, заўзяты патрыёт, з мужыкамі кумаецца. Навалач! Дробная дрэнь! Кроер!
– Добра, – глуха сказаў ён. – Будзе так, як захочаш.
У пакой праз сітняговыя плеценыя цыноўкі ледзь прабіваліся палоскі сонечнага святла. Рэдкія пылінкі плылі ў іх.
– Выйдзі, кажу табе, – сказала Тэкля. – Выйдзі, дурная ты.
Нянька, сама трохі дурнаватая, лічыла, аднак, што мазгі ўсіх астатніх людзей і ў параўнанне не могуць ісці з яе, Тэклінымі, мазгамі.
– Я нікога не прымаю, – сказала Майка.
– То ты б лепей узяла ды Іллюка не прыняла, – падперла рукі ў бокі Тэкля. – Так бы яму, даліктуну, і сказала: “Не выганем, але проша вон”.
Тэкля сцвярджала сябе, між іншым, і тым, што ведала дзесяткі два польскіх і рускіх выразаў і часам падводзіла размову, каб выкарыстаць сёе-тое з гэтага запасу.
Бледнае аблічча Майкі перакрывілася.
– Я не сказала, што не прымаю нікога. Але я нікога не прымаю з Вежы і Загоршчыны.
– Ы-ы, ы-ы, – сказала Тэкля. – Вось што: чаго гэта ты, дзеўка, круціш? Думаеш, адну такую цацу бог стварыў?
– Тэкля!
– Ну, вядома. Як гадавала Тэкля, то добрая была. Тады мамка была міла, як ззаду мыла.
– Не трэба, няню…
– І чаго ты з сабою такое робіш? Ссохла ўся. Трэці месяц толькі як да таго крактуна выходзіш – сонца бачыш. У цемры сядзіш. Што тут табе, манастыр? Жнівень на дварэ стаіць, дурніца. Дзеўкі ў полі так песні крычаць – сама б зноў дзеўкай стала, прасціце, канечне, в натуры…
– Я прашу, прашу вас…
– Якія грахі замольваеш? Адзін грэх маеш. Паніча суседскага з домам пасварыла. Чым ён табе не здаўся?
– Я і без вас ведаю…
– То таму і сядзіш? – спалохалася Тэкля.
– Таму і сяджу, – упершыню за ўвесь час прызналася Міхаліна.
– Ду-урніца! – Тэклін твар перакрывіўся ад неўразумення і жалю. – То нашто ж?!
– Я вельмі дрэнна зрабіла яму. Я сама ведаю, што няварта яго.
У Тэклі з’явіліся на вачах слёзы.
– І так сябе мучыць? Ах-х ты! Грэблу, што коней чысцяць, узяць бы ды скуру са спіны тваёй, каб не села.
– Тэкля, – папрасіла Майка. – Мне вельмі дрэнна…
– Га-аротніца ты мая! Ды як жа ты?
– Ніяк. Выйду за Хаданскага.
Нянька схапіла Міхаліну за плечы.