Светлана Алексиевич – Чернобиль таваллоси (страница 2)
Портлашни кўзим билан кўрмадим. Фақат аланга кўринди. Ҳамма жой ёришиб кетгандек бўлди… Осмон ҳам батамом ёруғ… Улкан аланга. Қора қурум. Даҳшатли ҳарорат. Ундан эса ҳеч дарак йўқ. Қурум қора битум сақичининг ёнишидан чиққан, станциянинг томи битум билан ёпилганди. У кейин эслашича, худди елимнинг устидан босгандай юришган. Оловни ўчиришга уринишган, аланга эса юқорига ўрлаб чиқаверган. Кўтарилган. Ёнаётган графитни оёқлари билан сидириб ташлашган… Улар брезент коржомаларсиз, кийиб турган битта кўйлагининг ўзида жўнаб кетишган. Уларни огоҳлантиришмаган, ҳамма вақт бўлиб турадиган ёнғинга чақиргандек олиб кетишган…
Соат тўрт… Беш… Олти… Соат олтида унинг отаонасиникига бормоқчи эдик. Картошка экишга. Припять шаҳридан унинг ота-онаси яшайдиган Сперижье қишлоғигача қирқ километр чиқади. Экиш, ер чопиш… унинг севган машғулотлари эди… Онаси тез-тез отаси билан бирга ўғилларининг шаҳарга кетишини хоҳламаганини, қолиши учун ҳатто янги уй ҳам қурганини эсларди. Ҳарбий хизматга чақиришди. Москвада ўт ўчириш қисмида хизмат қилди, қайтиб келгач, фақат ўт ўчирувчи бўламан деб туриб олди! Бошқа нарсани тан олмасди.
Гоҳида унинг овозини эшитгандай бўламан… Тирик… Ҳатто фотосуратлар ҳам менга овозчалик таъсир қилмайди. Лекин у ҳеч қачон мени чақирмайди. Тушимда ҳам… мен уни чақираман…
Соат етти… Соат еттида унинг касалхонага тушганини айтишди. Мен югуриб бордим, аммо атрофни милиция ўраб олган, ҳеч кимни ичкарига қўйишмасди. Фақат “Тез ёрдам” машиналари кирарди. Милиционерлар “Машиналарда нурланиш баланд, яқинлашманглар”, деб бақирарди. Фақат мен эмас, эри ўша оқшом станцияда бўлган барча аёллар югуриб келганди. Мен шу касалхонада шифокор бўлиб ишлайдиган таниш аёлни излашга тушдим. Уни машинадан тушаётган жойидан топиб, кийимидан тортдим:
– Мени ўтказиб юбор!
– Бундай қилолмайман! Унинг аҳволи оғир. Уларнинг ҳаммаси оғир аҳволда.
Уни ушлаб олдим:
– Фақат бир кўрсам бўлди.
– Хўп, – деди аёл, – унда югурдик! Фақат ўн бешйигирма дақиқага…
Уни кўрдим… Буткул ғурра бўлиб шишиб кетган… Кўзлари деярли йўқдай…
– Сут керак. Кўпроқ сут! – деди менга таниш аёл. – Улар ҳеч бўлмаганда кунига уч литр сут ичиши керак.
– Лекин у сут ичмайди-ку?..
– Энди ичади!
Кўплаб шифокорлар, ҳамширалар, айниқса, касалхонанинг санитар аёллари маълум бир вақтдан кейин касалликка чалинадилар. Вафот этадилар. Бироқ ўша пайтда улар бу хавфни билмасдилар…
Эрталабки соат ўнда оператор Шишенок вафот этди… У биринчи бўлиб ўлди… Биринчи кун… Иккинчи оператор – Валера Ходемчук вайрона остида қолиб кетганини билдик. Уни олиб чиқишмади ҳам. Шу ҳолда бетон қуйиб ташлашди. Биз ҳали улар биринчи қурбонлар эканини билмасдик.
Турмуш ўртоғимдан сўрайман:
– Васенька, нима қиламиз?
– Бу ердан тезроқ кет! Қорнингда бола бор.
Ҳомиладор эдим. Лекин эримни қандай ёлғиз қолдираман? У эса ёлворарди:
– Кет! Боламизни қутқар!..
– Аввал сенга сут олиб келишим керак, буни кейин ҳал қиламиз.
Дугонам Таня Либенок югуриб келди… Унинг эри ҳам шу палатада. Танянинг отаси ҳам шу ерда, унинг машинаси бор. Биз машинага ўтириб, шу яқиндаги қишлоққа, шаҳардан уч километр нарига сут излаб борамиз… Уч литрли сут солинган банкалардан анчагина сотиб оламиз… Олтита банка, чунки ҳаммага етиши керак… Аммо сутдан уларнинг кўнгли даҳшатли айнирди, кўплар қусарди… Доим ҳушларини йўқотардилар, томирларига томчидорилар қуйишарди. Шифокорлар нима учундир улар газдан заҳарланганини такрорларди, ҳеч ким радиация ҳақида гапирмасди. Шаҳар эса ҳарбий техника билан тўлиб борар, ҳамма йўлларни беркитишарди. Ҳамма ёқда аскарлар. Электропоездлар, поездлар тақа-тақ тўхтади. Кўчаларни қандайдир оқ кукун эритмаси билан ювишарди… Мен хавотирга тушдим, ахир қандай қилиб эртага шу йўлдан янги соғилган сут олиб келгани қишлоққа бораман? Радиация ҳақида ҳеч ким индамасди… Фақат ҳарбийлар махсус ниқоб – респираторларда юришарди… Шаҳар аҳли эса бемалол дўконлардан нон, ширинлик солинган усти очиқ қоғоз халтачаларни олиб қайтарди. Пишириқлар савдо пештахталарида очиқ турарди… Одатдаги ҳаёт. Фақат… Кўчаларни тинмай қандайдир кукун билан ювганлари-ювган…
Кечқурун касалхонага ҳеч кимни киритишмади… Атрофда тумонат одам… Унинг палатасидаги дераза қаршисида турардим. У яқин келди ва менга нимадир деб қичқирди. Бу овоз шунчалар умидсиз эдики! Оломон ичидан кимнингдир қулоғига чалинибди: уларни кечқурун Москвага олиб кетишаркан. Барча аёллар тўпландик. Бир қарорга келдик: улар билан кетамиз! Эркакларимизнинг олдига киритинг! Киритмасликка ҳаққингиз йўқ! Уришдик, талашдик. Икки қаторли занжир бўлиб тизилган аскарлар бизни итариб юборди. Кейин шифокор чиқиб келди ва улар самолётда Москвага кетишларини тасдиқлади, фақат станцияга кийиб келган кийимлари куйиб кетган, уларга кийим олиб келишларинг керак, деди. Автобуслар юрмай қўйганди, биз шаҳар бўйлаб югуриб кетдик. Кийимлар солинган сумкалар билан қайтиб келсак, самолёт аллақачон учиб кетибди. Бизни атай алдашибди… Бақир-чақир, қий-чув қилиб йиғламаслигимиз учун…
Тун… Кўчанинг бир томонида автобуслар, юзлаб автобуслар (шаҳарни кўчиришга тайёрлашаётганди), иккинчи томонида – юзлаб ўт ўчириш машиналари турарди. Уларни ҳамма жойдан олиб келишган. Кўчалар батамом оқ кўпикка буланган… Биз кўпиклар устидан борамиз… Сўкамиз ва йиғлаб кетамиз…
Радио орқали шаҳарни, эҳтимол, уч-беш кунга кўчиришларини эълон қилишди, ўзларинг билан иссиқ кийим ва спорт кийимларини олинглар, ўрмонда яшайсизлар, дейишди. Палаткаларда. Одамлар ҳатто севинишди: табиат қўйнига чиқамиз! Биринчи майни ўша ерда нишонлаймиз. Ўзгача бўлади-да! Сафар учун кабоблар тайёрлашди, шароб сотиб олишди. Ўзлари билан гитаралар, магнитофонларни олишди. Севимли май шодиёналари! Фақат оиладаги эркаклари жабр чекканларгина йиғларди.
Йўлларни эслолмайман… Унинг онасини кўрганимда кўзим очилгандек бўлди: “Онажон, Вася Москвада! Махсус самолёт билан олиб кетишди!”
Лекин томорқа ишларини якунлаб қўйдик – картошка, карам экдик. (Бир ҳафтадан сўнг қишлоқ аҳолиси кўчирилади!) Ким билибди? Ўшанда буни ким ҳам биларди? Кечга яқин қуса бошладим. Қорнимдаги бола олти ойлик эди. Аҳволим оғирлашди… Кечаси туш кўрдим, эрим мени чақирарди, тириклигида тушимда у мени чорларди: “Люся! Люсягинам!” Ўлганидан кейин бирор марта чорламади. Бирор марта ҳам…
Йўлни эслай олмайман… Йўл яна хотирамдан чиқиб кетди… Москвада биринчи дуч келган милиционердан чернобиллик ўт ўчирувчилар қайси касалхонада ётибди, деб сўрадик. У дарров жавоб берганида, ҳатто ҳайрон бўлдим, чунки бизни бу давлат сири, маълумотлар мутлақо махфий, деб қўрқитишганди.
Шчукинскийдаги олтинчи касалхонада…
Махсус радиологик касалхона бўлган бу муассасага рухсатномасиз киритишмасди. Мен эшик тагида ўтирган қоровул аёлга пул берганимдан кейин у: “Бор”, деди. Қайси қаватда эканини айтди. Яна кимдандир сўрадим, ялиниб-ёлвордим… Ва ниҳоят, мана, радиология бўлими бошлиғи – Ангелина Васильевна Гуськова ҳузурида ўтирибман. Ўшанда ҳали унинг исмини билмасдим, ҳеч нарсани эслаб қолмагандим. Билганим – суюклигимни кўришим шарт… Топишим шарт…
У мендан дарҳол сўради:
─ Жонгинам! Азизам менинг… Болаларинг борми?Қандай иқрор бўламан?! Тушуниб турибманки, ҳомиладорлигимни яширишим керак. Билса, унинг олдига киритмайди! Яхшиямки, озғингинаман, иккиқатлигим сезилмайди.
– Бор, – жавоб бердим.
– Нечта?
“Иккита, дейиш керак, – ўйлайман мен. – Агар битта десам, барибир киритмайди.”
─ Ўғил ва қиз.
─ Иккита бўлса, кўриниб турибдики, бошқа туғиш шарт эмас. Энди эшит: марказий асаб тизими батамом зарарланган, илик тўла зарарланган…
“Ҳа, майли, – деган хаёлга бораман, – бироз асабий бўлар.”
─ Яна қулоқ сол: агар йиғласанг, дарҳол жўнатиб юбораман. Қучоқлаш ва ўпишиш мумкин эмас. Яқин бормайсан. Ярим соат вақт бераман.
Бироқ билардим, энди бу ердан асло кетмайман. Кетсам, у билан кетаман. Ўзимга ўзим қасам ичдим!
Кираман… Улар ўринда ўтириб, қарта ўйнар ва кулишарди.
─ Вася! – бақиришади унга. У ўгирилиб қарайди:
─ О, биродарлар, тамом бўлдим! Бу ерни ҳам топиб келибди!
Аҳволи кулгили эди, эгнига қирқ саккизинчи ўлчамдаги пижама кийган, ҳолбуки, у эллик иккинчи ўлчамдаги либос киярди. Енги, иштонининг почаси калта эди. Юзидаги шиш камайганди… Уларга қандайдир суюқлик қуйишарди…
─ Нега ўзинг бирдан йўқолиб қолдинг? – сўрадим. У мени қучмоқчи бўлди.
─ Ўтир-ўтир, – шифокор уни менга яқинлаштирмайди. – Бу ер қучоқлашадиган жой эмас.
Биз буни ҳазилга йўйдик. Ҳамма дарҳол йиғила бошлади, бошқа палатадагилар ҳам келди. Ҳаммаси ўзимизникилар эди. Припятликлар. Уларни – йигирма саккиз кишини самолётда олиб келишганди. У ёқда қандай аҳвол? Шаҳарда нима гаплар? Жавоб бераман: эвакуация бошланди, шаҳарликларни уч ёки беш кунга олиб кетишяпти. Йигитлар жим, у ерда иккита аёл ҳам бор эди, уларнинг бири ҳалокат куни чиқиш йўлагида навбатчи бўлганди, у йиғлашга тушди:
─ Эй худойим! Болаларим у ерда-ку! Уларга нима бўлдийкин?
Мен, майли, бир дақиқага бўлса ҳам, эрим билан ёлғиз қолишни хоҳлардим. Йигитлар буни сезишди, шекилли, ҳар бири нимадир баҳона топиб, йўлакка чиқиб кетишди. Шу пайтда уни бағримга босиб, ўпиб олдим. У ўзини тортди: