Лоран Сексик – Albert Eynşteyn (страница 2)

… Paulina və German yenicə köçdükləri Münhenin (Bavariya vilayətinin paytaxtı) mərkəzində yaşamaq istəmədilər. Səs-küydən xoşları gəlmir, sakitliyə öyrəşiblər, təbiətə yaxın olmaq daha yaxşıdır. Bazar günləri yaxınlıqdakı meşədə gəzir, göldə qayıq sürürlər. Bəzən də şəhərə yollanır, İngilis bağında dolaşır, isti şokolad içə-içə ətrafdan keçib gedən faytonlara baxırlar. Burada özlərini Ulmdakı kimi azad, sərbəst hiss edirlər. Onlara elə gəlir, ömürlərinin axırına qədər burada yaşayacaqlar…

Daxau kəndi Münhendən cəmi iyirmi beş kilometr aralıdadır. Kənddəki evləri böyükdür, otağın birini Yakob əmi üçün ayırıblar. O, işə ciddi yanaşır. Germandan fərqli olaraq Yakob valideynlərinin köməyi ilə təhsilini başa vura bilib, mühəndis olub. Riyaziyyatı, fizikanı gözəl bilir. İki qardaş vaxtaşırı uşaq gülüşlərinin sükutu pozduğu otaqda dinamo maşını üzərində əlləşirlər. Germanla birlikdə emalatxananın planını çəkib, hesablama aparacaqlar. Onlar elektrik müəssisəsi yaratmağa hazırlaşırlar. Paulinanın atası bunun üçün qardaşlara borc verib. Münhenin mərkəzində yer də götürüblər. Tezliklə burada Eynşteyn qardaşlarının konsorsiumu fəaliyyətə başlayacaq. Yakob mühəndislik eləyəcək, German isə mühasibatlıq işləri ilə məşğul olacaq. Münhendən sonra sırada Ştutqart və Berlin var. Bütün Almaniya sənayeləşmə yoluna qədəm qoyur. Dəmir yollarının inkişafı nəticəsində Münhen Mərkəzi Avropanın yolayrıcına çevrilir. Kəndlər boşalır, Münhensə çiçəklənir…

Albertin üç yaşı var. İndiyə kimi ağzından bircə söz də çıxmayıb. Dinməzcə oturub oyuncaq ev düzəldir. Hərdən əl saxlayır, çığırıb-bağırmağa başlayır. Deyirlər, babasına oxşayıb. Əvvəl uşağın başının çox iri olmasından təşvişə düşmüşdülər, indi də əqli inkişafı sarıdan narahat olurlar. Həkim onlara toxtaqlıq verir: refleksləri yaxşıdır; yerişi bir az yöndəmsiz olsa da, normaldır; beyni də, deyəsən, qaydasındadır. Ancaq ata-ananın narahatlığı keçib-getmir: görəsən, niyə zarafatcıl Germanla mehriban Paulinanın oğlu belə qaradinməzdir? Üzündən qəm-qüssə əskik olmur. Niyə öz yaşıdları kimi uşaq oyunlarına maraq göstərmir? Heç dayəsi ilə də oynamır. Hərəkətlərindən ağırlıq duyulur. Nadir hallarda gözlərində parıltı görünür. İntəhası, hərdən fikrə getdiyi yerdə qəflətən başını qaldırıb böyüklərə diqqət kəsilir və o vaxt sanki möcüzə baş verir. Albert maraqla onlara qulaq asır. Fortepianonun arxasında oturan anasını heyranlıqla süzür. Paulinanın barmaqları pianonun dillərində gəzişdikcə Motsartın ilahi musiqisi otağa yayılır. Uşaq sanki bir anda canlanır.

Sonralar dünyanı qarış-qarış gəzdiyi vaxt pianonu daşımağın çətin olacağını sanki əvvəlcədən hiss edirmiş. Odur ki skripkanı seçir və bu alətə ömürlük bağlanır. Bundan sonra musiqi onun əyləncələrindən birinə çevrilir. Zamanı gəlincə Nyu-Yorkun Karnegi-holl konsert zalında Şubertin, Sürixdə xəstə oğlu ilə Baxın əsərlərini çalacaq, Belçika kraliçası ilə birlikdə kamera musiqisi ifa edəcək…

Albertin beş yaşı var. Həftənin bəzi günlərində onunla skripka müəllimi məşğul olur. Əlbəttə, ilk məşğələlər məktəbdəki yunan dili dərsləri kimi darıxdırıcı keçir. Ancaq o, skripkanı atmır, çünki musiqidə nə qədər böyük xoşbəxtlik gizləndiyini əvvəlcədən hiss eləyir. On üç yaşında artıq Motsartın bütün sonatalarını çala bilir.

Günlərin bir günü atası Albertə kompas bağışlayır. Bəlkə də, başqa uşaqlar üçün bu adi əşya idi, ancaq əqrəblərin titrəyişi Albertin ağlını başından alır. Çarxı nə qədər bərk fırlatsan da, əqrəb öz bildiyi istiqamətə yönəlir. Əgər kompas insan əlinin hökmünə müqavimət göstərirsə, deməli, ona insandan daha güclü bir qüvvə təsir göstərir. «Dünyaya gözəgörünməz qüvvələr hökmranlıq eləyir!» – daim axtarışda olan uşaq üçün gəldiyi bu qənaət böyük əhəmiyyət kəsb edir. Albert lap kiçik yaşlarından ali qüdrətə inanırdı. Ancaq onu da başa düşürdü ki, kompasın əqrəblərini döndərən Yaradanın əli deyil. Bu nəsə başqa bir şeydir…

Yeddi yaş… Artıq məktəbə getmək vaxtıdır. Germanla Paulina təhsil sisteminə böyük ümid bəsləyirlər. Fikirləşirlər ki, başqa uşaqlarla təmas Albertə yaxşı təsir eləyər, üzü gülməyə başlayar, ünsiyyət qurmağı öyrənər. Hətta, bəlkə, onları narahat edən qəribə vərdişini (Albert uşaq vaxtı bərkdən dediyi hansısa sözü sonra bir də yavaşdan, sanki özü üçün təkrar edirmiş) də tərgidər.

Münhendə ilk dərs günü… Uşaq məktəbə həvəssiz gedir. Başını aşağı salıb məktəb koridorlarından keçir. Suvağı tökülmüş divarlar, köhnə sinif otaqları… Sinifdən gələn ürəkbulandırıcı qoxu ömürboyu ondan əl çəkməyəcək.

Münhen məktəblərinin ibtidai siniflərində az qala hərbi nizam-intizam hökm sürürdü. Sanki hər müəllimin arxasında bir Bismark6 dayanıb. Elə bil müəllimlərə tapşırılıb ki, sözəbaxan, üzüyola, nizam-intizama əməl edən gənclər yetişdirsinlər. Müəllimin sözü – qanundur! Nəyəsə maraq göstərmək, tənqidi fikir bildirmək qadağandır. Doğrudanmı bu yalnız ona – Albertə belə gəlirdi?

Albert başqa uşaqlara qaynayıb-qarışmır. Həyətdə oynamır, yaşıdları ilə gəzməyə getmir. Sakit bir guşəyə çəkilib kitab oxumağa üstünlük verir. Həmin vaxt Münhendə belə bir ənənə vardı: hər həftə əsgərlər təbil sədaları altında küçələrdə addımlayır, böyüklər əl çalır, uşaqlar isə onların arxasınca qaçışırdılar. Lakin Albert həmin uşaqlara qoşulmur. O özünü əsgər kimi təsəvvür eləyə bilmir. Hərbi orkestrdən isə lap zəhləsi gedir. Hərbi marşlar onu özündən çıxarır.

Albert sinifdə yeganə yəhudidir. Aralarında kobudluq, dava-dalaş olmasa da, sinif yoldaşlarının milli mənsubiyyəti ilə bağlı atmacaları, tikanlı sözləri ona bu uşaqlardan fərqləndiyini, onlar kimi olmadığını hiss elətdirir.

Albert oxumağa başlayan kimi, ravvinin7 şagirdi Tövratı öyrətmək üçün müntəzəm olaraq onların evinə gəlir. O, Bibliyada təsvir olunan əhvalatlara maraq göstərir, hətta özündən dualar quraşdırır. Lakin bu həvəs on iki yaşında qəfildən yoxa çıxır. Yaradanın şəninə qoşduğu dualar da beləcə sona çatır. Həmin vaxt Albert artıq sitayiş üçün özünə başqa bir obyekt tapmışdı. Bu, Evklid həndəsəsi8 idi. O, dünənə kimi Bibliya tanrısına necə tapınırdısa, indi elm adlı «din»ə də o cür sitayiş etməyə başlamışdı.

Münhen, 1891-ci il. İki il əvvəl Luitpold gimnaziyasının qapıları onun üzünə açılıb. Burada latın və yunan dilləri təhsilin bünövrəsi sayılır. Albertin sevdiyi riyaziyyat isə ikinci dərəcəli fənn hesab olunur. Gimnaziyada müstəqil fikir söyləmək qiyama bərabər tutulur. Şagirdlər bura mühakimə yürütməyə yox, öyrənməyə gəliblər. Uşaqların həyətdən eşidilən səs-küyü, müəllimlərin amiranə qışqırıqları başına düşür.

O, məktəbdən evə həmişə tək qayıdır. Sinif yoldaşları ilə ünsiyyətdən ləzzət almır. Uşaqlıqdan təkliyi sevir. Onun yeganə həvəsi – elmdir. Əmisi Yakob Albertə cəbri öyrədir. O, rəqəmlərin sirrini coşqunluqla kəşf eləyir. Həndəsi fiqurlar isə Albert üçün tamam başqa aləmdir. On iki yaşında «Həndəsə» dərsliyini əlinə necə alırsa, bir daha yerə qoymur.

Ailə ənənəsinə uyğun olaraq Eynşteynlər hər cümə gününün axşamı bir kasıb tələbəni evlərinə yeməyə dəvət eləyirdilər. Münhendə belə tələbələrdən biri də tibb təhsili alan və əslən yəhudi olan polşalı Maks Talmud idi. O, Albertə oxumaq üçün dərsliklər gətirir. Uşaq ulduzların hərəkətindən tutmuş, dinozavrların doğulmasına qədər hər şeyi acgözlüklə oxuyur, kainatın sirlərinə bələd olur. Talmud onun kitablara olan marağına mat qalır. O, Alberti daha ciddi ədəbiyyata həvəsləndirməyə başlayır. Hətta ona Kantın9 əsərlərini də gətirir. Bir neçə aydan sonra isə Talmud şagirdinin artıq onu üstələməyə başladığını etiraf edir.

Ailənin ən xoşbəxt günləri Münhendə keçir. Eynşteynlər hamısı bir yerdədir. Onların həyatında bir də belə dövr olmayacaqdı… Budur, German qonaq otağındakı kresloda oturub. Paulina Baxın prelyudasını çalır. Albert skripkada anasını müşayiət eləyir. Sonuncu not səslənən kimi Maya sevincək əl çalmağa başlayır.

German xoşbəxtdir. Onun arzusu həyata keçib. Eynşteyn qardaşları Münhendə elektrik lampaları hazırlayan müəssisə yaradıblar. Tezliklə dinamo maşınlarının istehsalına başlayacaqlar. Yakob artıq bütün çertyojları çəkib. Onlar Münhenin böyük bir məhəlləsini elektrik lampası ilə təchiz edirlər. Müəssisədə hazırlanan beş min fənər şəhərin küçələrini işıqlandırır. Ancaq elə bu vaxt onların rəqibi peyda olur. Bu, hazırda dünyanın ən nəhəng şirkətlərindən biri olan Simensdir. Eynşteyn qardaşları fəaliyyətlərini genişləndirə və rəqabətə davam gətirə bilmək üçün 1894-cü ildə on min mark10 borc almalı olurlar. German kommersiya direktoru kimi işini yarıtmır: gəlir-çıxarı düz hesablaya bilmir. Beləliklə, elə həmin ildəcə qardaşlar müflis olur və müəssisə bağlanır. Bununla da Eynşteynlərin bütün Almaniyanı işığa qərq etmək arzusu elə arzu olaraq da qalır.

Evi satmaq lazım gəlir. Münhendən də getməli olacaqlar. Onlar başqa ölkəyə köçmək haqqında fikirləşirlər. Çünki Almaniyada rəqabət həddindən artıq güclüdür. Eynşteynlər bu rəqabətə artıq heç cür tab gətirə bilməzlər.

Belə bir vaxtda German, deyəsən, çıxış yolu tapır. Yox, o təslim olmaq fikrində deyil! Sadəcə, sərhədi keçmək, işığı Alp dağlarının o biri üzünə, İtaliyaya aparmaq lazımdır. İtaliya artıq modernləşmə yolunu tutub. Qardaşlar orada öz şirkətlərinin nümayəndəliyini yaradırlar. Paulinanın zəngin valideynləri Milanla əlaqə qurur. Ailə Paviaya11 köçmək qərarına gəlir. Çünki həmin vaxt Simenslər hələ Paviyaya gedib çıxmamışdılar.