Кир Булычев – Выкраданне чарадзея (страница 54)
— Я хворы?
— Адносна.
— Можа, вернецца страчанае?
— Не.
— А што сталася?
— Жыццё.
І заўсёды, пасля паўзы, ён задаваў апошняе пытанне:
— Што мяне чакае?
І адказ заўсёды быў адзін і той самы:
— Бяссмерце.
Гэтае слова ўпівалася ў яго, як страла, і ён, пакутуючы, праганяў Зязюлю. «Што мне ад бяссмерця? — думаў ён. — Ці лягчэй ад усведамлення таго, што імя тваё ўвойдзе ў вякі? У такім вось веку, скажа нейкі паважны нашчадак, у такіх вось краях жыў-быў Магутны Арол. Але я не ўбачу твару гэтага нашчадка, не пачую, якім голасам вымавіць ён гэтыя словы... Хто ім раскажа, як шмат у канцы сваіх дзён перажыў той, якому не было роўных? Адзінокі, непатрэбны...»
Часам авалодвала ім прага дзейнасці. Ён пакідаў замак і ляцеў над зямлёй. І хоць яна не была ўжо блакітная і зялёная, а цалкам чорная, ён дзелавіта аглядваў яе з вышыні, прыкідваў, як яе змяніць.
— Мы збяром тых, хто застаўся, — казаў ён вернаму свайму целаахоўніку. — Мы ўсё ім адкрыта скажам, і яны пачуюць свайго пана і сябра! Мы аздаровім рэкі і стэпы, звядзём гэтых праклятых кузуркаў, якія нішчаць лясы. Мы забаронім паляванне — няхай звяры нараджаюцца нанова і пасяляюцца, дзе хочуць...
І вось ужо далёкія думкі, падобныя свежаму ветру, пранізвалі яго. «І тады ў мяне будзе новы двор, новыя слугі, я знішчу ўсе старыя Ўлажэнні і выдам новыя, і абнародаваць іх будзе роўным прыгожым голасам малады Сарыч. Падрасце моладзь, я выберу лепшых для здзяйснення задумаў, мы перабудуем палац, і ў часе шумных прыёмаў маладая царыца будзе сядзець побач са мной на новым троне. А гэтага праклятага Дзятла я загадаю пасадзіць у клетку і карміць цераз дзень казуркавай падлай...»
Ён так захапляўся, што забываў, куды ляціць, а калі схамянаўся, то бачыў: унізе чарнее зямля, а ўдалечыні чарнее лес, а ў абмялелых рэках кішаць усялякія стварэнні і цьмянае сонца садзіцца за далягляд, выпраменьваючы злавеснае і напышлівае святло. Ляцець да Абруча? Усё паўтарыць нанова?
Магутны Арол апісаў круг і ляцеў у замак. «Не, — казаў ён сам сабе стомлена. — Не будзе паўтарэння. І не трэба паўтараць...»
Неяк уночы ён раптам прачнуўся, нібы нехта яго паклікаў. Ці гэта яму прыснілася, ці хваравіты стан выпадкова выдаў той вокрык — у першыя секунды нічога немагчыма было зразумець. Ён устаў, прайшоўся, выглянуў праз акно: ноч была цёплая і месячная, стаяла мёртвая цішыня. Ён падышоў да дзвярэй — за імі стукала сэрца Старэйшага Сокала і Магутны Арол зразумеў, што трэба рабіць. Цела яго ныла і хвалявалася, нібы ён вось-вось мусіў кінуцца на ворага.
— Сокал? — гучна, як калісьці раней, паклікаў ён.
— Ёсць, Ваша Недаступнасць!
— Дваццаць шулёнкаў! — Ён не адважыўся загадаць «сорак», як раней: колькасць іх ужо значна зменшылася.
— Ёсць...
І ўсё было па-ранейшаму: палёт, мора, чаканне і — спакойны голас: «А цяпер вы павінны памерці...» Толькі ўмяшання пана ўжо не трэба было — усе шулёнкі памерлі самі, такія яны былі слабыя: невялікая натуга, сутарга і — канец... Ён прыпаў да Абруча і прастагнаў:
— Хачу бяссмерця! Хачу бачыць вочы далёкага нашчадка, калі ён вымавіць маё імя! Хачу ведаць гэта невядомае «потым»...
І святло Абруча напружылася і заіскрылася.
21
«Яны зноў, — чытаем у Пасвячонага, — прывялі ў дзеянне свой абскуратар і зніклі, і, такім чынам, я застаўся ўбаку. Трэба думаць, яны стаміліся і пажадалі зрабіць перапынак і неабходныя маніпуляцыі для аднаўлення сіл, маніпуляцыі, сведкам якіх я не мушу быць.
Кожны раз, калі яны «знікалі», мяне здзіўляла не тое, што яны не рызыкуюць даверыць мне пэўных сваіх ведаў, але тое, што яны дасканала ведаюць, чаго мне ведаць нельга, а што — можна. Мне дазвалялася быць сведкам сапраўдных цудаў — ноблы не баяліся іх паказваць, цвёрда верачы, што я не зразумею прынцыпу. І раптам — абскуратар! Значыцца, зараз адбудзецца нешта такое, што, можа, і я зразумею. Значыцца, яны хацелі засланіць ад мяне даступнае. Што?
Раскрываючы свае «цуды», ноблы не баяліся і здзівіць мяне, гэта значыць выклікаць у мяне пачуццё звышнатуральнасці, — яны былі перакананыя, што не выклічуць; інакш кажучы — проста ведалі, што я не зразумею, але не стану шукаць звышнатуральных прычын, што мы, зямляне, не палічым незразумелае за звышнатуральнае і не будзем падаць ніц, як падалі перад зіхаценнем маланак і ўдарамі перуноў нашы далёкія продкі. Так, добра яны ведаюць нас, гэтыя ноблы. І цяжка ім было памыляцца адносна мяне, істоты, якая назірае з транскамунікатарам у руках — вядома, недасканалым з іх пункту гледжання, але ўсё ж здольным аўтаматычна перакладаць незнаёмую мову.
Такім чынам, яны зрабіліся нябачныя, а я пачаў чакаць іх з'яўлення і пакуль што раздумваў над убачаным і пачутым. Я думаў над гіпотэзай — «ноблы прэтэндуюць на нашу Зямлю». Магчыма, Н-6813 меншая за Зямлю і ноблаў, па ўсёй верагоднасці, менш, чым нас. Аднак узровень ведаў і тэхнічныя магчымасці робяць іх намнога больш магутнымі. Ім у сябе цесна, і гэта сур'ёзная акалічнасць. Адсюль наша задача: хутчэйшае і мацнейшае аб'яднанне на падставе лепшага, што ёсць у лепшых з нас. «За рукі возьмемся, сябры», як сказаў паэт мінулага веку.
Але ёсць і другая гіпотэза: «ноблы шукаюць з намі кантакту, які разумеюць адпаведна сваёй лагічнай сістэме». І калі яны пакуль яшчэ не ідуць на непасрэдны дыялог, то таму толькі, што не маюць дакладных і поўных, на іх думку, ведаў пра нас. Адным словам, праяўляюць асцярожнасць.
Магчыма (і да гэтага я схіляюся ўсё больш), справа не ў адной асцярожнасці, а і ў тым, што ноблы неаднолькавыя, гэта значыць — мысляць неаднолькава. Адны больш ваяўнічыя, кажучы нашай мовай, і прагнуць атрымаць жыццёвую прастору сілай, другія ж, мяркуючы па ўсім, настроены інакш. Гэта значыць, паміж першымі і другімі няма поўнай згоды, што, трэба думаць, таксама затрымлівае ажыццяўленне іх планаў.
Такі вывад напрасіўся ў мае разважанні, калі я думаў пра Настаўніка юнакоў, які пажыў ужо на Зямлі і якога немагчыма адрозніць ад чалавека. Яго погляд, паводзіны, яго словы... Няма сумнення, што ён належыць да другіх у маім умоўным, прыблізным іх падзеле.
Я ўвесь час адчуваю, што паміж ім і мною нібы тэлепатычная сувязь. Ён заўсёды як быццам падказвае мне: вось тут трэба засяродзіць увагу, а тут — аслабіць, зразумейце маю працу правільна, гэта сур'ёзна. А я быццам падтакваю, прашу тут запаволіць, там паскорыць...
Урэшце, час: я адчуў невыразны сігнал, зараз яны працягнуць...»
Божа мой, яны яму марочаць галаву, а ён ім падтаквае.
Цяжкавата тут, пасля гэтага месца «Запісак», не западозрыць нашага Пасвячонага ў залішняй даверлівасці і мяккасардэчнасці. Але што зробіш: ён — Пасвячоны.
22
Магутны Арол перажываў першыя дні бяссмерця. Цялесных змяненняў ніякіх не было, толькі ўсярэдзіне нібы нешта спынілася і зацвярдзела. Не адчувалася і прыліву сіл, на які ён так разлічваў. Затое з'явіліся дасюль незнаёмыя, якія нарасталі, быццам прыступы, адчуванні пазачасавасці і абыякавасці да ўсяго. Ён ужо не харашыўся перад люстэркам, не сачыў за сваёй знешнасцю, а хадзіў з апушчаным хвастом і валочачы крылы; апярэнне яго звалялася і набыло той неканкрэтны колер, які звычайна лічыцца адзнакай або поўнай адлучанасці ад надзённага, або — хваробы. Ён ужо амаль не выходзіў са спальні, і спатрэбілася зусім мала часу, каб ён яшчэ адвык мыцца, праветрываць пакой і лічыцца з тым, што ад яго кепска пахне. Ціхі Дзяцел збянтэжана адварочваў сваю доўгую дзюбу і даваў інфармацыю, амаль не раскрываючы яе. Ён даносіў на Аракульку, але Магутны Арол адмахваўся:
— Не мароч мне, нарэшце, галавы.
І той таропка пакідаў яго.
Спачатку Магутны Арол цешыў сябе думкай, што будзе жыць вечна, ВЕЧНА! Аднак неўзабаве ён так асвойтаўся, што пачуццё «вечнасці» зусім прапала, і замест яго ўзніклі пустата і холад, а ўсё, што адбываецца наўкола, здавалася міражом або выдумкай. І яму было дзіўна, што нехта ўваходзіць, кажа «Ваша Недаступнасць», прыносіць абед, і толькі потым аслаблая памяць падказвала імя таго, хто ўваходзіў, — «Сокал».
А ўладанні яго канчаткова заняпалі: амаль усё жывое вымерла, рэкі перасохлі, як быццам яны тут і не цяклі ніколі. Потым пайшлі яшчэ і пажары: у адным месцы загарэлася ад навальніцы і так полымя пачало шугаць ва ўсе бакі, што не суняло яго ні дажджом, ні паводкай. Пасля гэтага зямля зрабілася роўная, чыстая і цёмная. Дарэмна над папялішчам рыскалі шулёнкі — ні адно стварэнне не трапляла на вочы, ні адзін рух жыцця не ажыўляў пустыні. Толькі вецер паднімаў слупы попелу і пылу, і яны, упіраючыся ў неба, ламаючыся і ўючыся, несліся да мора. І шулёнкі прыляталі ні з чым, ачмураныя спякотай і жахам, і Старэйшы Сокал забіваў каго-небудзь з іх і нёс Яго Недаступнасці на абед. З гэтай прычыны шулёнкі пачалі ў вялікім страху разлятацца: адны стараліся прабіцца за мора, другія — праз пажарышча, але большая частка гінула, бо прасторы былі шырокія, а шулёнкі знясіленыя.
Тады Старэйшы Сокал замкнуў астатніх, хто не ўцёк, у падземныя казематы, выводзіў па адным, забіваў і нёс пану; рэшткі ж царскай трапезы пажыраў сам. А шулёнкі, каб не памерці з голаду, рылі ў казематах зямлю і харчаваліся карэннямі, гніллю і мышамі, калі яны трапляліся. Яны зусім адзічэлі і, мабыць, неўзабаве пачалі б пажыраць адзін аднаго, як пацукі, калі б Старэйшы Сокал не здагадаўся трымаць іх кожнага асобна.