Кир Булычев – Выкраданне чарадзея (страница 37)
Маленькі караван, які складаўся з двух коннікаў і некалькіх арбаў, на якіх размясціўся Шамсібекаў скарб, а таксама ехалі яго жонка з дачкой і Ганімурад, дабраўся да Самарканда позна ўвечары. Павярнуўшы ў першы, які трапіўся, караван-сарай, стомленыя спадарожнікі прачыталі вечаровую малітву і адразу ж паваліліся спаць.
Уранні, пакінуўшы Махфузу з сынам і Ганімурада адпачываць пасля доўгай дарогі, Шамсібек і сіпах накіраваліся ў султанаву рэзідэнцыю. З'явіўшыся ў прыёмную Крыштальнага палаца, яны папрасілі дзяжурнага чыноўніка далажыць пра сябе Ўлугбеку. На здзіўленне саноўнікаў, што тут тоўпіліся, праз некалькі хвілін вяшчальнік выклікнуў імёны тых, што кагадзе прыбылі: Камарыдзіна ды яго падапечных.
Першае, што ўбачыў Шамсібек, калі за ім зачыніліся высокія разныя дзверы, быў трон. Але, наўздзіў маладому чалавеку, ён пуставаў. Султан, апрануты, як заўсёды, проста, стаяў убаку ля невялікага фантана, акружаны гуртам моладзі. Побач з імі прымасціўся пісец, што трымаў на каленях разгорнуты скрутак.
Улугбек кіўнуў Камарыдзіну і Шамсібеку і паказаў ім месца каля сябе. Наблізіўшыся, Шамсібек пачуў словы аднаго з маладых людзей, што сабраліся ля фантана:
— Вы казалі, шахрыяр, што раскажаце пра вярчэнне Зямлі вакол Сонца. Я правільна зразумеў ваш намер?
Камарыдзін нахіліўся да Шамсібека і шалнуў яму на вуха:
— Гэты юнак — адзін з найлюбімых вучняў султана. Яго завуць Мірам Чалабі. Ён унук Румі.
Улугбек, усміхаючыся, зірнуў на таго, хто задаў пытанне:
— А ці не наблізім мы свой смяротны час, калі будзем гутарыць пра тое, што Зямля круціцца вакол Сонца? — На хвіліну ён задумаўся, потым, пасур'ёзнеўшы, працягваў: — Дурні не зразумеюць нас. Гэтая думка можа быць успрынята толькі самымі мудрымі. Так што... — Улугбек павярнуўся да пісца. — Запішам: «Зямля ёсць цэнтр створанага Ўсявышнім свету. І хоць у яе не выяўляецца той сілы, якая магла б прыводзіць у рух іншыя нябесныя целы, навука лічыць яе сэрцам сусвету». Занясі гэта каліграфам. Хай да вечара перанясуць на пергамент.
Кінуўшы маладым людзям, што акружалі яго, ён аддзяліўся ад іхняга гурту і падышоў да Шамсібека і Камарыдзіна.
— Як прайшло падарожжа?
— Слава Алаху. Дзякуючы вашаму апекаванню мы з'ездзілі паспяхова. Акрамя таго, я прывёз вам пасланне ад намесніка Ферганы. — Сіпах падаў султану скрутак.
Разгарнуўшы ліст, Улугбек прабег яго вачыма і сказаў Шамсібеку:
— Намеснік піша, што возьме тваіх бацькоў пад сваё заступніцтва.
— Дзякуй вам, уладар.
— Шахрыяр, дазвольце заняць вашу ўвагу яшчэ на хвіліну, — звярнуўся Камарыдзін.
— Я слухаю.
— Мы прывезлі з сабой волата...
— Цудоўна. Заўтра ж наладзім спаборніцтва ў садзе.
— Гэта немагчыма, о наймагутны. Улугбек няўцямна паглядзеў на сіпаха.
— Справа ў тым, што волат паранены.
І Камарыдзін у некалькіх словах пераказаў гісторыю няшчаснай Ганімурадавай жаніцьбы. Даведаўшыся пра пакаранне смерцю Ахмадбайвачы і яго хаўруснікаў, султан усклікнуў:
— Усявышні бачыць, я не крыважэрны! Але тваёй рукой, Камарыдзін, рухала сама справядлівасць!
Улугбек двойчы пляснуў у далоні. У тое ж імгненне з-за ядвабнай заслоны ўзнікла фігура пісара.
— Склікаць лепшых лекараў Самарканда! Сёння пасля поўдня ў Чылустуне.
Пісар нізка пакланіўся і знік.
Султан накіраваўся да трона. Усеўшыся, ён з уздыхам прамовіў:
— Колькі ж яшчэ бедаў прынясе нам гэтая хвароба?
— Пра што вы гаворыце, шахрыяр? — нясмела спытаўся Шамсібек.
— Я кажу пра фанатызм, мой хлопчык, — сумна ўсміхнуўшыся, адказаў Улугбек.
Султан на хвіліну як бы забыўся пра сваіх наведвальнікаў і паглыбіўся ў роздум. Сіпах і Шамсібек з пашанай маўчалі, баючыся парушыць цішыню. Нарэшце Ўлугбек узняў вочы на юнака:
— А, ледзь не забыўся сказаць, мула Шамсібек. Месца для бальніцы ўжо выбрана. Так што парайцеся з архітэктарам і прымайцеся за работу. Ва ўсе канцы краіны накіраваны вяшчальнікі — яны збяруць найдасканалых лекараў. Гэта будзе не проста бальніца, а храм медыцынскай навукі, і слава яго разнясецца да крайніх межаў зямлі на Захадзе і Ўсходзе. Для такой справы мая казна заўсёды адчынена. Па ўсіх пытаннях, звязаных з лячэбніцай, можаце з'яўляцца да мяне ў любы час... А заўтра ўвечары вы павінны прысутнічаць на размове мудрых.
Архітэктар — уста[23] Хідзір — быў нашмат старэйшы за Шамсібека. Ён быў невысокага росту, але моцнага складу. На ягоным адкрытым твары застыў выраз спагады і дабрыні. Адзеты ён быў у сіні ядвабны халат, а на галаве ў яго красавалася невялікая зялёная чалма. Сціснуўшы ў сваіх шырокіх сялянскіх далонях руку маладога чалавека, дойлід сардэчна сказаў:
— Я вельмі чакаў вашага прыезду...
Шамсібек адчуў сябе з уста Хідзірам так лёгка і проста, быццам яны былі знаёмыя шмат гадоў. Таму ён адразу перайшоў да справы.
— Дзе выбралі месца для лячэбніцы?
Архітэктар разгарнуў план горада і паказаў кружок на ўскраіне:
— Вось на гэтым узгорку. Тут, выявілася, самае здаровае паветра. Будынак будзе трохпавярховы — так загадаў шахрыяр.
— Чаму менавіта трохпавярховы? — недаўменна спытаўся малады чалавек.
— Бо так ён будзе выглядаць велічна і ўпрыгожыць сталіцу.
— Прабачце, уста Хідзір, але з якой мэтай будуецца гмах?
— Пра гэта вы павінны ведаць лепш за мяне. Мне было сказана, што тут будзе лячэбніца.
— Менавіта. Народ будзе прыходзіць лячыцца, а не для таго, каб падзівіцца з вышыні бальніцы. Дастаткова і аднаго паверха.
— Не зусім разумею вас.
— Вакол будынка абавязкова павінен быць сад. Кроны дрэў будуць засланяць лячэбніцу ад распаленых промняў сонца. А ў трохпавярховай будыніне хворыя будуць пакутаваць ад гарачыні больш, як ад сваіх хваробаў. Да таго ж узнімацца на трэці паверх ім будзе не так лёгка, як здаровым.
— Мудрыя словы, — кіўнуў дойлід. — Трэба будзе далажыць пра гэта султану. Яго вялікасць будзе сам зацвярджаць праект...
Сонца ўжо садзілася, калі Шамсібек з'явіўся на размову ў Чылустун. На тэрасе сабралася каля двух дзесяткаў людзей усіх узростаў. На дыванах былі пасцелены абрусы, пастаўлены прысмакі. Каля васьміграннага століка, заваленага фаліянтамі, прымасціўся пісар.
— А вось і наш юны алхімік! — усміхнуўся султан, убачыўшы Шамсібека. — Здаецца, усе сабраліся?
Малады чалавек, якога Шамсібек бачыў мінулы раз у палацы, паказаў яму месца каля сябе і, калі юнак апусціўся на дыван, назваўся:
— Я Махмуд ібн Махмуд па мянушцы Мірам Чалабі.
— Вы ўнук Казізадэ Румі? — ветліва спытаўся Шамсібек. — Мне казалі пра вас.
Мірам стрымана кіўнуў і скіраваў погляд на Ўлугбека, які кагосьці шукаў вачыма.
— Не хапае яшчэ аднаго, — сказаў султан. — Дзе мой сын Аладзін Алі Кушчы?
— Я тут, мой уладар! — пачулася з зараснікаў руж, і на павароце сцяжынкі, што вяла да абсерваторыі, з'явіўся высокага росту смуглявы мужчына ў простым уборы, падобны хутчэй на рамесніка, чым на вучонага.
Алі Кушчы таропка наблізіўся да тэрасы і, цяжка дыхаючы ад хуткай хады, пакланіўся Ўлугбеку.
Султан паказаў яму месца побач з сабой. Цяпер Шамсібек атрымаў магчымасць бліжэй разгледзець шчасліўца, якога ўладар назваў сваім сынам.
Улугбек абвёў прысутных поглядам і сказаў:
— Вось ужо шэсць гадоў, як патрыярх наймудрых, Афлатутон нашых дзён Салахідзін Муса Казізадэ Румі пераступіў парог раю. Пасля яго смерці, а таксама пасля сканання Гіясідзіна Жамшыда мы моцна збяднелі. Для таго, каб запоўніць прагал, утвораны адыходам шматмудрых настаўнікаў, я вырашыў наступнае... — Султан на хвіліну змоўк, як бы збіраючыся з думкамі. — Я вырашыў заснаваць у Самаркандзе Байтул-хікма[24]. Калі ў ёй аб'яднаюцца сілы ўсіх вучоных і мудрацоў, якія будуць вызвалены ад турбот па здабыванні хлеба надзённага, то навукі і мастацтва расквітнеюць у Маверанахры так, як у ніводнай іншай дзяржаве мінулага і сучаснасці.
Па тэрасе прайшоў ухвальны гул.
— Наша зямля асвячоная вялікімі імёнамі, — працягваў султан. — Гэта Абу-наср Фарабі, аль Харэзмі, аль Беруні, Ібн-Сіна. У гады валадарання ханаў, якія жадалі шчасця толькі самім сабе, гэтыя людзі былі чужакамі на роднай зямлі. Свой абавязак я бачу ў тым, каб зрабіць Самарканд айчынай усіх вучоных, а не толькі тых, хто нарадзіўся на гэтай зямлі. Сюды будуць з'язджацца лепшыя розумы з усяго свету...
Адны з першых заняткаў акадэміі Ўлугбека было вырашана правесці ў абсерваторыі. Шмат чуўшы пра гэты цуд Самарканда, Шамсібек з хваляваннем падыходзіў да трохпавярховага будынка, што ўзвышаўся над дрэвамі палацавага саду. Каля ўвахода яму сустрэўся уста Хідзір.
— Вось і цудоўна, што вы прыйшлі раней за прызначаны час, — сказаў архітэктар. — Я паспею павадзіць вас па абсерваторыі.
Калі яны ўзнімаліся па шырокіх мармуровых ступенях, дойлід несціхана расхвальваў вартасці гэтага ўнікальнага збудавання, якое ўзводзілася, вядома, пад яго кіраўніцтвам.
— Уявіце сабе, гэты будынак аніколькі не пацерпіць нават пад час самага моцнага землятрусу...
На кожным паверсе было па некалькі дзесяткаў пакояў, а пасярэдзіне размяшчаліся залы для сходаў. На сцэнах былі выявы ўсіх сузор'яў бачнага з абсерваторыі неба.