Ха-Джун Чанг – Иқтисодиёт қандай тузилган (страница 7)
Мустамлака экспансиясининг бошланиши
15-аср бошидан Ғарбий Европа мамлакатлари жадаллик билан кенгая бошлади. Тегишли равишда кашфиётлар даври деб аталадиган бу кенгайиш ер ва ресурсларни экспроприация (давлат ҳокимияти томонидан мажбурий равишда мулкдан маҳрум қилиш) қилиш ва мустамлакачилик режимини ўрнатиш орқали маҳаллий аҳолини қулликка айлантиришни ўз ичига олади. Осиёда Португалия, Америкада Испаниядан бошлаб, 15-аср охиридан Ғарбий Европа халқлари янги ерларни шафқатсизларча эгаллаб ола бошладилар. 18-аср ўрталарида Шимолий Америка Англия, Франция ва Испания ўртасида бўлиниб кетди. Жанубий Американинг аксарият мамлакатлари 1810-1820-йилларгача Испания ва Португалия томонидан бошқарилган.
Ҳиндистоннинг айрим қисмларини инглизлар (асосан Бенгал ва Биҳар), французлар (жанубий-шарқий соҳил) ва португаллар (турли қирғоқбўйи ҳудудлари, хусусан, Гоа) бошқарган. Тахминан бу вақтда Австралияда аҳоли жойлашиши бошланади (биринчи колония 1788-йилда у ерда пайдо бўлган). Ўша пайтда Африка унчалик яхши "ўзлаштирилмаган" эди, фақат португалларнинг кичик аҳоли пунктлари (илгари аҳоли бўлмаган Кабо-Верде, Сан-Томе ва Принсипи ороллари) ва голландлар (17-асрда ташкил этилган Кейптаун) бор эди. Мустамлакачилик капиталистик тамойилларга асосланган эди. Рамзий маънода, 1858-йилгача Ҳиндистондаги Британия ҳукмронлиги ҳукумат томонидан эмас, балки корпорация (Ост Ҳиндистон компанияси) томонидан амалга оширилган. Бу колониялар Европага янги ресурслар олиб келди. Дастлаб, кенгайиш пул сифатида фойдаланиш учун қимматбаҳо металларни (олтин ва кумуш), шунингдек зираворлар (айниқса, қора қалампир) излаш билан туртки бўлди.
Вақт ўтиши билан янги колонияларда, айниқса АҚШ, Бразилия ва Кариб денгизида, асосан Африкадан экспорт қилинадиган қулларнинг меҳнатидан фойдаланиладиган плантациялар ташкил этилди. Шакарқамиш , каучук, пахта ва тамаки каби янги экинларни етиштириш ва Европани таъминлаш учун плантациялар ташкил этилди. Буюк Британияда анъанавий чипслар, Италияда помидор ва полента (маккажўхоридан тайёрланган) бўлмаган, Ҳиндистон, Таиланд ва Кореяда чили нима эканлигини билмаган вақтни тасаввур қилишнинг иложи йўқ.
Мустамлакачилик чуқур излар қолдиради
Кўп йиллар давомида капитализм 16-18-асрларда мустамлакачилик ресурсларисиз; пул сифатида ишлатиладиган қимматбаҳо металлар, шакар ва картошка каби янги озиқ-овқат маҳсулотларисиз, пахта каби саноат ишлаб чиқариш учун хом ашёсиз ривожланар эдими ёки йўқми деган баҳс-мунозаралар давом этиб келади.
Гарчи мустамлакачилар уларни сотишдан катта фойда кўрганига шубҳа бўлмаса-да, капитализм Европа мамлакатларида ривожланмаган бўлиши мумкин эди. Бу билан мустамлакачилик, шубҳасиз, мустамлакалашган жамиятларни вайрон қилган. Маҳаллий аҳоли қириб ташланди ёки йўқ бўлиб кетиш ёқасига келтирилди, унинг ерлари барча бойликлари билан тортиб олинди. Маҳаллий халқларнинг маргиналлашуви шу қадар чуқур эдики, 2006-йилда сайланган Боливиянинг амалдаги президенти Эво Моралес у ерга 1492-йилда келган европаликлар давридан бери ҳокимият тепасига келган Америка қитъасидаги маҳаллий аҳолидан бўлган, атиги, иккинчи давлат раҳбари (биринчиси 1858-1872-йилларда Мексика президенти Бенито Хуарес эди) бўлган.
Кўплаб африкаликлар тахминан, 12 миллион киши қул сифатида Европа ва араб мамлакатларига олиб кетилган. Бу нафақат эркинлигини йўқотганлар учун фожиа бўлди (ҳатто улар машаққатли саёҳатдан омон қолишга муваффақ бўлишса ҳам), балки кўплаб Африка жамиятларини қуритди ва уларнинг ижтимоий тузилишини йўқ қилди. Ҳудудлар ўзбошимчалик билан чегараларга эга бўлди, бу факт бугунги кунгача бир қатор мамлакатларнинг ички ва халқаро сиёсатига таъсир кўрсатмоқда. Африкадаги кўплаб давлатлараро чегараларнинг тўғри чизиқ шаклида бўлиши бунинг яққол тасдиғидир, чунки табиий чегаралар ҳеч қачон тўғри бўлмагани учун улар, одатда, дарёлар, тоғ тизмалари ва бошқа географик объектларга эргашадилар. Мустамлакачилик кўпинча иқтисодий ривожланган ҳудудларда мавжуд ишлаб чиқариш фаолиятини атайлаб тўхтатишни ўз ичига олади. Мисол учун, 1700-йилда Буюк Британия ўз ишлаб чиқаришини ривожлантириш учун ҳинд каликасини импорт қилишни тақиқлади (бу ҳақда биз 2-бобда айтиб ўтган эдик) ва бу билан Ҳиндистон пахта саноатига катта зарба берди.
Бу саноат 19-асрнинг ўрталарида ўша пайтда Британияда механизациялаш йўли билан ишлаб чиқарилаётган импорт қилинган матолар оқими туфайли бутунлай вайрон бўлган. Мустамлака сифатида Ҳиндистон ўз ишлаб чиқарувчиларини Британия импортидан ҳимоя қилиш учун бошқа тарифлар ва сиёсатларни қўллай олмади. 1835-йилда Шарқий Ҳиндистон компанияси генерал-губернатори лорд Бентинк шундай деган эди: “Ҳиндистон текисликлари тўқувчилар суяклари билан оқариб кетади”.
Саноат инқилоби (1820-1870)
Саноат инқилобининг бошланиши
Капитализм ҳақиқатан ҳам 1820-йилда Ғарбий Европада, кейин эса Шимолий Америка ва Океаниядаги Европа мустамлакаларида пайдо бўлди. Иқтисодий ўсишнинг тезлашиши шу қадар кескин эдики, 1820-йилдан кейинги ярим аср саноат инқилоби деб номланди. Ўша эллик йил ичида Ғарбий Европада аҳоли жон бошига даромад 1 фоизга ўсди, бу бугунги стандартларга кўра жуда кичикдир (Япония 1990-йилларнинг йўқолган ўн йиллигида даромаднинг бундай ўсишини кузатган) ва ўсиш суръати билан таққослаганда 1500 ва 1820-йиллар оралиғида кузатилган 14 фоиз ҳақиқий ракета тезлигида тезлашиш эди.
Ўртача умр кўриш 17-йил ва 80 соатлик иш ҳафтаси: баъзи одамларнинг азоб-уқубатлар фақат кучайди
Бироқ аҳоли жон бошига даромадлар ўсишининг бундай тезлашиши дастлаб кўпчилик учун турмуш даражасининг пасайиши билан бирга келди. Тўқимачилик ҳунармандлари каби малакаси эскирган кўплаб одамлар ишсиз қолди, чунки уларнинг ўрнини арзонроқ, малакасиз ишчилар бошқарадиган машиналар эгаллади, уларнинг кўпчилиги болалар эди. Баъзи машиналар ҳатто боланинг ўсиши учун мўлжалланган эди. Заводларда ёки улар учун хом ашё етказиб берадиган кичик устахоналарда ишлайдиган одамлар жуда қаттиқ меҳнат қилишган: ҳафтасига 70-80 соат норма ҳисобланган, кимдир ҳафтасига 100 соатдан кўпроқ ишлаган ва дам олишга фақат якшанбада ярим кун белгиланган.
Иш шароитлари жуда хавфли эди. Пахта саноатидаги кўплаб инглиз ишчилари ишлаб чиқариш жараёнида ҳосил бўладиган чанг туфайли ўпка касалликларидан вафот этди. Шаҳар ишчилари синфи жуда тор, баъзан бир хонада 15-20 киши тўпланиб яшашарди. Юзлаб одамлар бир хил ҳожатхонадан фойдаланиши жуда нормал деб ҳисобланган. Одамлар пашша каби ўлиб кетишарди. Манчестернинг қашшоқ ҳудудларида ўртача умр кўриш 17-йил бўлган, бу 1066-йилда Норманд истилосидан олдинги бутун Буюк Британиядагидан 30 фоизга паст (ўша пайтда ўртача умр кўриш 24-йил эди) эди.
Антикапиталистик ҳаракатларнинг кучайиши
Капитализм кўп одамларга олиб келган азоб-уқубатларни ҳисобга олсак, антикапиталистик ҳаракатнинг турли шакллари пайдо бўлган бўлса ажаб эмас. Улардан баъзиларининг вакиллари шунчаки вақтни орқага қайтаришга ҳаракат қилишди. Мисол учун, 1810-йилларда ишлаб чиқаришни автоматлаштириш туфайли ишсиз қолган Англиянинг тўқимачилик ҳунармандлари луддитлар, уларнинг ишсизлигининг бевосита сабаби ва капиталистик тараққиётнинг энг ёрқин рамзи бўлган машиналарни вайрон қилдилар. Бошқалар эса яхшироқ, тенг дунё қуришга интилиб, ихтиёрий уюшмалар туздилар. Уелслик тадбиркор Роберт Оуен исроилча киббутзимни эслатувчи, ҳамфикрлар ўртасидаги коммунал меҳнат ва ҳаётга асосланган жамият уюштиришга ҳаракат қилди. Капитализмга қарши энг муҳим воиз Карл Маркс (1818-1883), немис иқтисодчиси ва инқилобчиси, умрининг кўп қисмини Англияда сургунда ўтказди. Унинг қабри Лондондаги Хайгейт қабристонида. Маркс Оуен ва унга ўхшаган бошқаларни посткапиталистик жамият оддий коммунал ҳаётга асосланиши мумкинлигига ишончлари учун “утопик социалистлар” деб атаган.
Ўзининг ёндашувини илмий социализм деб атаган ҳолда, у янги жамият капитализм ютуқларига асосланиши керак, уларни рад этмаслиги керак, деб таъкидлади. Социалистик жамият, Маркснинг фикрича, ишлаб чиқариш воситаларига хусусий мулкчиликка чек қўйиши, лекин шу билан бирга капитализм томонидан яратилган йирик корхоналарнинг юқори маҳсулдорлигидан тўлиқ фойдалана олиши учун уларни сақлаб қолиши керак эди. Бундан ташқари, Маркс социалистик жамият бир муҳим жиҳати билан капиталистик компанияга ўхшаш бўлишини таклиф қилди: у ўзининг иқтисодий муносабатларини марказлаштирилган тарзда режалаштиради, худди тижорат корхоналари ўзларининг барча фаолиятини ташкил қилганидек. Бундай ёндашув марказий режалаштириш деб аталади.
Маркс ва унинг кўплаб издошлари, шу жумладан рус инқилоби раҳбари Владимир Ленин, социалистик жамиятни фақат ишчилар синфи бошчилигидаги инқилоб орқали яратиш мумкинлигига ишонишган, чунки капиталистлар ўзларида мавжуд бўлган нарсадан воз кечишлари даргумон. Шунга қарамай, ревизионистлар ёки социал-демократлар сифатида танилган Маркснинг баъзи издошлари, масалан, Эдуард Бернштейн ва Карл Кауцкий, мавжуд муаммоларни капитализмни йўқ қилиш билан эмас, балки уни ислоҳ қилиш йўли билан ҳал қилиш мумкин, деб ҳисобларди. Улар иш вақти ва меҳнат шароитларини тартибга солиш, ижтимоий давлатни ривожлантириш каби чораларни илгари сурдилар. Ўтмишга назар ташлайдиган бўлсак, ислоҳотчилар тарихий йўналишни энг яхши тушунганликларини кўриш қийин эмас, чунки улар тарғиб қилган тузум ҳозир барча ривожланган капиталистик мамлакатларда амалда. Бироқ ўша пайтда, капитализм давридаги ишчиларнинг тўсатдан яхши аҳволга тушиб қолишлари амри маҳол эди, чунки кўпчилик капиталистлар ислоҳотларга қаттиқ қарши эдилар.