Ха-Джун Чанг – Иқтисодиёт қандай тузилган (страница 6)
Аксарият иқтисодчилар бу фикрга қўшиладилар. 1980-йилларга қадар иқтисод тарихи кўпчилик Америка университетларида талаб қилинадиган магистратура курси бўлган, аммо бугунги кунда кўпгина университетларда ҳаттоки ихтиёрий курс ҳам таклиф этилмайди. Шунга қарамай, мен ўқувчиларимни капитализмнинг қисқача (яхши, унчалик ҳам қисқа эмас) тарихи билан таништираман, чунки замонавий иқтисодий ҳодисаларни тўлиқ тушуниш учун унинг ривожланиши ҳақида ҳеч бўлмаганда умумий маълумотга эга бўлиш жуда муҳимдир.
Ҳаёт уйдирмадан қизиқроқ
ёки тарих нима учун муҳим
Тарих нафақат ҳозирги кунга қадар содир бўлган воқеаларни акс эттиргани учун, балки у (тўғрироғи, биз тарих ҳақида нима биламиз деб ўйлаймиз) одамларнинг қарорларини хабардор қилгани учун ҳам ҳозирги кунга таъсир қилади. Кўпгина сиёсий тавсиялари тарихий мисоллар билан тасдиқланган, чунки одамларни ишонтиришда муваффақиятли ёки муваффақиятсиз бўлган ҳаётий мисоллардан кўра самаралироқ нарса йўқ. Масалан, эркин савдони тарғиб қилувчилар доимо Буюк Британия, кейин эса АҚШ, айнан, шу туфайли дунёнинг иқтисодий қудратли давлатига айланганини таъкидлайдилар. Агар улар ўзларининг тарих версиялари тўғри эмаслигини тушунишганида (буни кейинроқ кўрсатаман), улар ўзларининг сиёсий тавсияларини беришда ўзларини унчалик ишончли ҳис қилмаган бўлардилар. Уларга бошқаларни ишонтириш ҳам қийинроқ бўларди.
Бундан ташқари, тарих бизни баъзи тахминларга шубҳа қилади. Бугун сиз кўп нарсаларни – масалан, давлат идоралари – илгари талаб катта бўлган, одамларни (қулларни), болалар меҳнатини, сотиб олишингиз ёки сотишингиз мумкин эмаслигини билишингиз биланоқ, “эркин бозор” чегаралари қандайдир абадий илмий қонун билан белгиланган, деб ўйлашни тўхтатасиз ва уларни ўзгартириш мумкинлигини тушуна бошлайсиз. Илғор капиталист мамлакатлар тарихда 1950-1970-йиллар орасида кўплаб чекловчи қоидалар ва юқори солиқлар мавжуд бўлган пайтда, энг тез ривожланган эканлигини билганингизда, ўсишни рағбатлантириш солиқларни камайтириш ва қоғозбозликни талаб қилади, деган даъвога дарҳол шубҳа билан қарайсиз.
Тарих иқтисодий назариянинг чекловларини англаш учун фойдалидир. Ҳаёт кўпинча уйдирмадан анча қизиқарли бўлиб, тарихда (барча даражаларда – мамлакатлар, компаниялар, шахслар) муваффақиятли иқтисодий тажрибанинг кўплаб мисоллари мавжуд бўлиб, уларни бирон бир иқтисодий назария билан тўлиқ тушунтириб бўлмайди. Айтайлик, агар сиз фақат The Economist ёки Wall Street Journal каби журналларни ўқисангиз, Сингапурнинг эркин савдо сиёсати ва хорижий сармояга нисбатан ижобий муносабат ҳақидагина эшитган бўласиз.
Шундай қилиб, сиз Сингапурдаги барча ерлар ҳукуматга тегишли эканлигини, уй-жойларнинг 85 фоизи кўчмас мулк агентликлари (Уй-жой кенгаши) томонидан тақдим этилади ва миллий маҳсулотнинг 22 фоизи давлат корхоналари томонидан ишлаб чиқарилади (жаҳон ўртача 10 фоизга яқин) эканлигини билмагунингизча, Сингапурнинг иқтисодий муваффақияти эркин савдо ва эркин бозор иқтисодий ривожланиш учун энг яхши ечим эканлигини исботлайди деб ўйлайсиз. Эркин бозор ва социализм комбинациясининг муваффақиятини тушунтирадиган ягона иқтисодий назария йўқ – неоклассик, марксистик, кейнсча. Бундай мисоллар сизни иқтисодий назарияларга кўпроқ шубҳа билан қарашга ва уларга асосланган сиёсий хулосаларга эҳтиёткорлик билан ёндашишга мажбур қилиши керак. Ва ниҳоят, биз тарихга қарашимиз керак, чунки биз тирик одамлар устида тажриба ўтказишдан иложи борича қочишга маънавий мажбуриятимиз бор.
Собиқ социалистик блокдаги марказий режалаштиришдан (ва капитализмга ўтишдан) Буюк Депрессия оқибати бўлган кўпгина Европа мамлакатларидаги "тежамкорлик" балоси орқали Буюк Британия ва АҚШда "бойлик иқтисодиёти" муваффақиятсизликка учради, 1980-1990-йилларда тарих миллионлаб ва ҳатто ўн миллионлаб одамларнинг ҳаётини йўқ қилган радикал сиёсий тажрибалар мисолларига тўла. Тарихий ўтмишни ўрганиш, албатта, бугунги кунда хатоликлардан бутунлай қочишимизни кафолатламайди, лекин одамлар ҳаётига таъсир қиладиган сиёсатни шакллантиришдан олдин ундан сабоқ олишга бор куч-ғайратимизни сарфлашимиз керак. Агар сиз юқоридаги далиллардан бирортасига рози бўлсангиз, илтимос, бобни охиригача ўқинг, унда баҳслаша оладиган кўплаб тарихий "фактлар" мавжуд. Ва умид қиламанки, капитализм ҳақидаги тушунчангиз бунинг натижасида озгина бўлса ҳам ўзгаради.
Капитализм Ғарбий Европада, хусусан, Буюк Британия ва Бенилюкс мамлакатларида (ҳозирги вақтда Белгия, Нидерландия ва Люксембургни ўз ичига олади) 16—17-асрларда вужудга келган. Нима учун у ўша ерда пайдо бўлган, айтайлик, Хитой ёки Ҳиндистонда эмас, балки ўша пайтда иқтисодий ривожланиш нуқтаи назаридан Ғарбий Европа билан таққосланганлиги қизғин ва узоқ муҳокамалар мавзуси бўлган. Хитой элитасининг амалий машғулотлар (масалан, савдо ва саноат) га нисбатан нафратланишидан тортиб, Буюк Британиянинг кўмир конлари харитаси ва Американинг кашфиётигача ҳамма нарса тушунтириш сифатида таклиф қилинган.
Биз бу муҳокамага узоқ вақт тўхталмаймиз. Ғарбий Европада капитализм ривожлана бошлаганини табиий деб ҳисоблайлик. Унинг пайдо бўлишидан олдин, Ғарбий Европа жамиятлари, капитализмдан олдинги барча бошқа жамиятлар сингари, жуда секин ўзгарди. Одамлар асосан қишлоқ хўжалиги атрофида ташкил этилган бўлиб, улар кўп асрлар давомида чекланган даражадаги савдо ва ҳунармандчилик билан деярли бир хил технологиядан фойдаланганлар. 10-15-асрлар оралиғида, яъни ўрта асрларда аҳоли жон бошига тўғри келадиган даромад йилига 0,12 фоизга ошган. Шундай қилиб, 1500-йилда даромадлар 1000-йилга қараганда атиги 82 фоизга юқори эди. Таққослаш учун, 2002-йилдан 2008-йилгача бўлган олти йил ичида йиллик 11 фоизлик ўсиш билан Хитой эришган миқдор. Бундан келиб чиқадики, моддий тараққиёт нуқтаи назаридан Хитойда бугунги кунда бир йиллик ўсиш ўрта асрлар Ғарбий Европадаги 83-йилга тенг (бу даврда уч киши туғилиб ўлиши мумкин эди – ўрта асрларда ўртача умр кўриш атиги 24 ёшни ташкил этган), лекин дунёдаги бошқа ҳар қандай давлат иқтисодиётидан ҳарқалай тезроқ.
Юқорида айтилганларга қарамасдан, Ғарбий Европада иқтисодий ўсиш ҳали ҳам Осиё ва Шарқий Европадан (шу жумладан Россия) анча юқори бўлиб, улар уч баравар секин ўсган (0,04 фоиз). Демак, 500-йил ичида маҳаллий аҳолининг даромади атиги 22 фоизга ошган. Агар Ғарбий Европа тошбақа каби ҳаракат қилса, бошқа мамлакатлар шиллиқуртни эслатар эди.
Капитализм 16-асрда пайдо бўлган. Аммо унинг тарқалиши шунчалик секин эдики, унинг туғилган кунини аниқ белгилаш мумкин эмас. 1500-1820-йиллар оралиғида Ғарбий Европада аҳоли жон бошига даромаднинг ўсиш суръати ҳали ҳам 0,14 фоизни ташкил этар, бу ўрта асрлардаги каби (0,12 фоиз) эди. Буюк Британия ва Нидерландияда бу кўрсаткичнинг ўсишининг тезлашиши 18-асрнинг охирида, айниқса пахта матолари ва қора металлар ишлаб чиқариш тармоқларида кузатилди.
Натижада, 1500-йилдан 1820-йилгача Буюк Британия ва Голландия жон бошига иқтисодий ўсиш суръатларига мос равишда 0,27 ва 0,28 фоизга эришдилар. Гарчи бу рақамлар замонавий стандартларга кўра жуда кичик бўлса-да, улар Ғарбий Европадаги ўртача кўрсаткичдан икки баравар кўп эди. Бу бир қатор ўзгаришларга олиб келди.
Дастлаб, дунёни англашда кўпроқ "рационал" ёндашувларга нисбатан маданий силжиш юз берди, бу замонавий математика ва фанларнинг ривожланишига ҳисса қўшди. Бу ғояларнинг кўпчилиги дастлаб араб дунёси ва Осиёдан олинган, лекин Ғарбий Европа олимлари 16-17-асрларда ўзларининг янгиликларини қўшдилар. Замонавий математика ва бошқа фанларнинг асосчилари Коперник, Галилей, Ферма, Ньютон ва Лейбниц ўша даврда фаолият кўрсатганлар. Илм-фаннинг ривожланиши бутун иқтисодиётга дарҳол таъсир кўрсатмади, балки кейинчалик билимларни тизимлаштириш ва технологик янгиликларни одамларга нисбатан камроқ боғлиқ қилиш имконини берди, шунинг учун уларни осонлик билан етказиш мумкин эди. Буларнинг барчаси янги технологияларнинг тарқалишига ва натижада иқтисодий ўсишга ёрдам берди.
18-асрда ишлаб чиқаришнинг механизациялашган тизимининг пайдо бўлишидан дарак берувчи бир қанча янги технологиялар пайдо бўлди, айниқса, тўқимачилик, пўлат ва кимё саноатида. Адам Смитнинг игна заводи сингари, 19-аср бошидан бери кенг тарқалган узлуксиз йиғиш линиялари ёрдамида нозик меҳнат тақсимоти ривожланди.
Ушбу янги ишлаб чиқариш технологияларининг пайдо бўлишида кўпроқ даромад олиш, шунинг учун кўпроқ сотиш, маҳсулот ҳосилдорлигини ошириш истаги бошқача айтганда, капиталистик ишлаб чиқариш усулининг тарқалиши асосий омил бўлди. Смит ўзининг меҳнат тақсимоти назариясида таъкидлаганидек, маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажмининг кўпайиши меҳнатнинг чуқурроқ тақсимланишига имкон беради, бу эса кейинчалик унумдорликнинг ошишига ва шунга мос равишда маҳсулот ишлаб чиқаришнинг янада кўпайишига олиб келади.
Капиталистик ишлаб чиқаришнинг янги воқеликларига мослашган янги иқтисодий институтлар вужудга келди. Бозор операцияларининг кенг тарқалиши билан банклар уларни таъминлаш бўйича хизматларни таклиф қила бошладилар. Ҳатто энг бадавлат кишиларнинг бойлигидан ҳам ортиқ сармоя талаб қиладиган инвестиция лойиҳаларининг пайдо бўлиши корпорациялар ёки масъулияти чекланган жамиятларнинг пайдо бўлишига ва шунинг учун фонд бозорининг пайдо бўлишига туртки бўлди.