Ха-Джун Чанг – Иқтисодиёт қандай тузилган (страница 14)
Бу даврдаги бошқа барча муваффақиятлар кенг қамровли аралашув сиёсати ва босқичма-босқич либерализацияга эга бўлган мамлакатларга тегишли. Бунга энг яхши мисол Шарқий Осиё иқтисодиётининг "йўлбарси" (ёки "аждаҳоси") бўлган Япония ва тобора юксалиб бораётган Хитойдир.
Девор қулаб тушмоқда: социализмнинг қулаши
1989-йилда катта тарихий аҳамиятга эга бўлган ўзгаришлар юз берди. Ўша йили Совет Иттифоқининг қулаши ва Берлин деворининг қулаши бошланди. Германия бирлаштирилди (1990-йилда), Шарқий Европанинг аксарият мамлакатлари коммунистик мафкурадан воз кечди. 1991-йилга келиб СССР парчаланиб кетди. 1978-йилдан бери Хитой аста-секин, лекин ишонч билан дунёга очилмоқда ва унинг сиёсати тобора либераллашиб бормоқда. Ветнам (1975-йилда коммунистик бошқарув остида бирлашган) 1986-йилда очиқ эшиклар сиёсатини (Дои Мои) қабул қилди, шунинг учун социалистик лагер фақат бир нечта ўта консерватив давлатларга қисқартирилди, улар орасида Шимолий Корея ва Куба ҳам бор эди.
Социалистик иқтисодларнинг муаммолари аллақачон маълум эди: тобора кўпроқ диверсификацияланган иқтисодиётни режалаштиришдаги қийинчилик, унумдорлик ва иш ҳақи ўртасидаги заиф боғлиқликдан келиб чиқадиган рағбатлантириш муаммолари ва гўёки тенглик жамиятида кенг тарқалган сиёсий таърифланган тенгсизликлар (9-бобга қаранг). Аммо кам сонлилар, шу жумладан, энг антисоциалистик кузатувчилар ҳам, блок жуда тез қулаб тушишини тасаввур қилишди. Энг муҳим муаммо шундан иборат эдики, социалистик блок мамлакатлари аслида иккинчи даражали технологияларга асосланган муқобил иқтисодий тизим қуришга ҳаракат қиларди.
Албатта, космик технологиялар ва қурол-яроғ технологияси каби баъзи соҳаларда улар дунёда етакчи бўлган (охир-оқибат, Совет Иттифоқи биринчи марта одамни космосга юборган), у ерга инвестиция қилинган жуда катта миқдордаги ресурслар туфайли. Бироқ СССР ва унинг иттифоқчилари ўз фуқароларига фақат иккинчи даражали маҳсулотни таклиф қилишлари мумкинлиги маълум бўлганида, бунинг афзал рамзи Трабант, Шарқий Германиянинг пластик кузовли машинаси бўлиб, Берлин девори қулаганидан сўнг, у тезда музей буюмига айланди – халқ исён кўтарди. Тахминан кейинги ўн йилликда Шарқий Европанинг социалистик мамлакатлари капиталистик мамлакатларга айланиб, тез муваффақиятга эришдилар. Кўпчилик ўтишни тезда амалга ошириш мумкин деб ўйларди. Негаки, бу ҳаммага фақат давлат корхоналарини хусусийлаштириш ва бозор тизимини энг “табиий” ижтимоий институтлардан бири – қайтадан жорий этишдан иборатдек туюлди. Бошқалар эса, шу пайтгача ҳукмрон элитанинг қайта тўпланиши ва ўзгаришларнинг олдини олиш учун ўтишни тезда амалга ошириш кераклигини қўшимча қилди. Кўпгина мамлакатлар капитализмни бир кечада қуришга интилиб, тез ислоҳот қилдилар. Бу ҳаракатлар фалокатга олиб келди. Югославия қулаб тушди ва урушлар ва этник тозалашлар ботқоғига ботди. Совет Иттифоқининг кўплаб собиқ республикалари чуқур инқирозларни бошдан кечирдилар. Россияда иқтисодий инқироз ва ундан келиб чиқадиган ишсизлик стресс, алкоголизм ва бошқа ижтимоий муаммоларнинг шунчалик кўп ҳолатларини келтириб чиқардики, бу вақт ичида мамлакат худди шу йўналишда давом этганда бир неча миллиондан кўпроқ одам вафот этиши мумкинлиги тахмин қилинади. Кўпгина штатларда эски элита шунчаки кийим-кечакларини ўзгартириб, партия аппаратидан бизнесменга айланди, хусусийлаштириш пайтида коррупция ва инсайдерлик орқали давлат активларини арзон нархларда сотиб олиш орқали тез бойиб кетди. Марказий Европа давлатлари: Полша, Венгрия, Чехия ва Словакия, айниқса, 2004-йилда Европа Иттифоқига қўшилганидан сўнг, ўз ислоҳотларида изчиллик ва билим базасига эга бўлгани учун омадлироқ бўлди. Аммо бу мамлакатларда капитализмга ўтиш тажрибасини ҳам катта муваффақият деб аташ қийин. Социалистик блокнинг емирилиши “эркин бозор ғалабаси” даврининг бошланиши бўлди. Баъзи одамлар, масалан, америкалик (ўша пайтда) нео-консерватив мутафаккир Френсис Фукуяма "тарихнинг охири" (йўқ, дунёнинг охири эмас) деб эълон қилди, чунки биз ниҳоят капитализм энг яхши иқтисодий тизим эканлигини тушундик. Капитализмнинг ҳар бирининг ўзига хос кучли ва заиф томонлари бўлган жуда кўп турли шакллари борлиги эса ўша даврдаги эйфория ҳолатида кўр-кўрона эътибордан четда қолди.
1990-йилларнинг ўрталарига келиб неолиберализм бутун дунё бўйлаб тарқалди. Қадимги социалистик лагер мамлакатларининг аксарияти капиталистик жаҳон иқтисодиётига тезкор ислоҳотлар орқали ёки Хитой ва Вьетнам мисолида бўлгани каби давлатнинг иқтисодиётга аралашувини очиш ва камайтириш бўйича босқичма-босқич, лекин изчил сиёсат орқали сингиб кетди. Бу вақтга келиб, кўпчилик ривожланаётган мамлакатлар бозорни очиш ва эркинлаштириш йўлида олдинга силжишди. Кўпинча, бу ташқи томондан ўрнатилган тизимли ривожланиш дастурлари натижасида тез содир бўлди, аммо баъзи штатларда, масалан, Ҳиндистонда бу жараён ихтиёрий сиёсий ўзгаришлар орқали аста-секин ривожланди. Бу даврда глобал интеграциянинг янги даврини бошлаб берган бир қанча муҳим халқаро шартномалар имзоланди. 1994-йилда Канада, АҚШ ва Мексика ривожланган ва ривожланаётган мамлакатлар ўртасидаги биринчи йирик эркин савдо шартномаси бўлган НАФТА (Шимолий Америка эркин савдо битими) ни имзоладилар. 1995-йилда ГАТТ музокараларининг Уругвай раунди бўлиб ўтди, бу иккинчисининг ЖСТ (Жаҳон савдо ташкилоти) га кенгайишига олиб келди.
Иккинчиси жуда кўп соҳаларни қамраб олади (масалан, патентлар ва товар белгилари, шунингдек хизматлар савдоси каби интеллектуал мулк ҳуқуқлари) ва ГАТТга қараганда кўпроқ ваколатларга эга. 1993-йилда Ягона бозор лойиҳасининг (тўртта ҳаракат эркинлиги: маҳсулотлар, хизматлар, одамлар ва пул) якунланиши, 1995-йилда Швеция, Финляндия ва Австрия бошқа мамлакатларнинг Иттифоққа қўшилиши билан Европа Иттифоқидаги иқтисодий интеграция янада ривожланди. Натижада эркин (тўлиқ бўлмаса ҳам) савдога кўпроқ мослашган халқаро тизим пайдо бўлди.
Тахминан шу вақт ичида глобаллашув ғояси ўша даврни белгиловчи тушунчага айланди. Албатта, халқаро иқтисодий интеграция 16-асрдан бошлаб давом этмоқда, лекин глобаллашувнинг сўнгги талқинига кўра, бу жараён бутунлай янги босқичга ўтди. Бу алоқа (Интернет) ва транспорт соҳасида (авиация, контейнер ташиш) технологик инқилоблар туфайли содир бўлди, бу эса "масофанинг ўлимига" олиб келди. Глобаллашув тарафдорларининг фикрига кўра, энди давлатларнинг янги воқеликни қабул қилиш ва ички иқтисодиётларини либераллаштирган ҳолда халқаро савдо ва инвестицияларга тўлиқ очилишидан бошқа иложи йўқ эди.
Бу муқаррарликка қаршилик кўрсатганлар узоқ ўтмишни қайтариш ва технологик тараққиётни орқага қайтаришни орзу қилган "замонавий луддитлар" сифатида масхара қилинди (юқорига қаранг). “Чегарасиз дунё”, “Тек дунё” ва “Ягона дунё, тайёрми ёки йўқ” номли китоблар ушбу янги нутқнинг моҳиятини яхши кўрсатиб турибди.
1980-йилларнинг охири ва 1990-йилларнинг бошидаги эйфория узоқ давом этмади. “Жасур янги дунё”да ҳаммаси яхши эмаслигининг биринчи белгиси 1995-йилда Мексикадаги молиявий инқироз эди. Жуда кўп одамлар Мексика молиявий активларига сармоя киритиб, эркин бозор сиёсатини тўлиқ қабул қилиш ва НАФТАни имзолаш орқали бу мамлакат кейинги иқтисодий мўъжизани намойиш этишини кутишган.
Мексикани Қўшма Штатлар ва Канада ҳукуматлари қутқарди (улар эркин савдодаги янги ҳамкорларининг йиқилишини хоҳламадилар).
1997-йилда Осиё молиявий инқирози янада кучли зарбаларни келтириб чиқарди. Шу пайтгача муваффақиятли бўлган бир қатор Осиё давлатлари, МИТ мамлакатлари (Малайзия, Индонезия ва Таиланд), шунингдек, Жанубий Корея молиявий қийинчиликларни бошдан кечирди. Сабаби, активлар пуфакчасининг ёрилиши (реал бўлмаган тахминлар туфайли активлар нархи ўз реал қийматидан анча юқори кўтарилди). Бошқа ривожланаётган минтақаларга қараганда ўз иқтисодларини очишда эҳтиёткор бўлишса-да, улар 1980-йилларнинг охири ва 1990-йилларнинг бошларида молиявий бозорларини жуда радикал тарзда очдилар.
Чекловлардан халос бўлган уларнинг банклари бой мамлакатларда паст фоиз ставкаларида фаол равишда қарз олишни бошладилар. Ўз навбатида, ривожланган мамлакатлар банклари кўп йиллик иқтисодий кўрсаткичлари аъло даражада бўлган мамлакатларни кредитлашда катта хавф-хатарни кўрмадилар. Хорижий капитал оқими кучайиб борар экан, активлар баҳоси кўтарилиб, Осиёдаги компаниялар ва одамларга ўзларининг қимматроқ активларидан гаров сифатида фойдаланиб, янада кўпроқ қарз олишга имкон берди. Бу тез орада муаммога олиб келди, чунки активлар қийматининг доимий ўсишини кутиш кейинги қарз олиш ва кредитлашни оқлади (таниш туюлади, шундай эмасми?). Кейинчалик активлар баҳоси ўзгарувчанлиги аниқланганда, пул олиб қўйилиб, молиявий инқирозларни келтириб чиқарди.
Осиё инқирози жабрланган мамлакатларда чуқур из қолдирди. Аҳоли жон бошига 5 фоиз ўсиш рецессия деб ҳисобланган иқтисодиётда ишлаб чиқариш 1998-йилда Индонезияда 16 фоизга, бошқа мамлакатларда эса 6-7 фоизга камайди. Ўн миллионлаб одамлар ишсиз. Бу мамлакатларда ижтимоий таъминот тизимининг ривожланмаганлигини ҳисобга олсак, иш етишмаслиги қашшоқликни англатади.
Инқирозга учраган Осиё давлатлари ХВФ ва гуллаб-яшнаган давлатларнинг молиявий ёрдами эвазига ўз бозорларини, айниқса, молиявий бозорларни эркинлаштиришга қаратилган кўплаб сиёсат ўзгаришларига рози бўлишга мажбур бўлди. Ва бу иқтисодлар охир-оқибат бозорга йўналтирилган йўналишни эгаллаган бўлса-да, Осиё инқирози ва дарҳол ундан кейин пайдо бўлган Бразилия ва Россия инқирози Совуқ Урушнинг охирида эркин бозорнинг ғалабасига шубҳанинг биринчи уруғини экди. Ўшанда жаҳон молия тизимини ислоҳ қилиш зарурлиги ҳақида жиддий баҳс-мунозаралар бўлиб ўтди, кўпчилик 2008-йилги глобал молиявий инқироздан кейин биз муҳокама қилган бир хил ғояларга эга эди.