Ха-Джун Чанг – Иқтисодиёт қандай тузилган (страница 16)
4. ЮЗЛАБ ГУЛЛАР ОЧИЛСИН.
ИҚТИСОДИЁТНИ ҚАНДАЙ “ЯРАТИШ” МУМКИН
Ҳаммасини бошқариш учун битта узукми?
Иқтисодиётга ёндашувларнинг хилма-хиллиги
Аксарият иқтисодчилар барчани ишонтиришга уринаётганларидан фарқли ўлароқ, иқтисодиётнинг фақат битта неоклассик йўналишигина мавжуд эмас. Ушбу бобда мен сизни камида яна тўққизта йўналиш ёки мактаблар билан таништираман. Бироқ бу мактабларни ўзаро бир – бирига душман деб ҳисоблаш мумкин эмас, улар орасидаги чегаралар, аслида, бир оз хиралашган.
Шуни тушуниш муҳимки, иқтисодиёт учун турли хил концептуал моделлар ва тушунтиришлар мавжуд ёки, агар хоҳласангиз, иқтисодни "ҳосил қилиш" мумкин. Ва уларнинг ҳеч бири устунликка даъво қилишга ёки монополияга даъво қилишга ҳақли эмас. Бунинг сабабларидан бири назариянинг ўзига хослигидир. Барча назариялар, жумладан, физика каби табиий фанлар ҳам мавҳум тушунчаларни ҳисобга олиши шарт ва шунинг учун реал оламнинг мураккаб тузилишининг барча томонларини қамраб ололмайди.
Бу шуни англатадики, ҳеч бир назария ҳамма нарсани тушунтира олмайди. Ҳар бирининг кучли ва заиф томонлари бор, у нимани таъкидлагани ва эътиборсиз қолдиргани, турли нарсаларни қандай тушунтираётгани ва улар ўртасидаги муносабатларни таҳлил қилади. Ҳамма нарсани бошқалардан кўра яхшироқ тушунтира оладиган ёки “барчасини бошқарадиган ягона узук” йўқ (“Узуклар ҳукмдори” нинг мухлиси гап нима ҳақида эканлигини тушунади). Бунга шуни қўшимча қилиш керакки, табиатшунослар ўрганадиган фанлардан фарқли ўлароқ, одамлар ирода ва тасаввурга эга. Улар ташқи шароитларга шунчаки муносабат билдирмайдилар, балки утопияни тасаввур қилиб, бошқаларни ишонтириш ва жамиятни турли йўллар билан ташкил қилиш орқали ана шу шароитларни ўзгартиришга ҳаракат қиладилар ва буни кўпинча муваффақиятли амалга оширадилар. Карл Маркс таъкидлаганидек, “Халқ ўз тарихини ўзи яратади”.34 Объекти одамлар бўлган ҳар қандай фаннинг башорат қилиш қобилияти жуда оддий. Табиий фанлардан фарқли ўлароқ, иқтисод қиймат мулоҳазаларини ўз ичига олади, гарчи кўплаб нео классик олимлар сизга фанни қиймат ҳукмларидан холи деб айтишса-да.
Кейинги бобларда мен сизга қандай қилиб техник принциплар ва қуруқ рақамлар ортида турли хил қадр-қимматли мулоҳазалар ётганини кўрсатаман, масалан: яхши ҳаёт нима, озчиликнинг фикри қандай ҳисобга олиниши керак, ижтимоий такомиллаштириш қандай белгиланиши керак. Ниҳоят, қандай бўлишидан қатъи назар, "юқори яхшиликка" эришишнинг усуллари ахлоқий жиҳатдан мақбулдир.
Агар бирор назария баъзи сиёсий ёки ахлоқий тамойиллар нуқтаи назаридан тўғрироқ кўринса, бу уни бошқа жиҳатларда ҳам худди шундай деб ҳисоблаш мумкин дегани эмас.
Коктейллар ёки бутун бар?
Ушбу бобни қандай ўқиш керак
Ҳозир сизни турли иқтисод мактаблари билан таништириш учун қулай вақт бўлса-да, мен биламанки, сиздан кутилмаганда ўн хил турдаги музқаймоқни татиб кўришни сўрашса, бу сизни чалкаштириб юбориши мумкин эди.
Кўп жиҳатдан, мен ҳикоямни соддалаштираман, лекин баъзи ўқувчиларга ҳали ҳам жуда мураккабдек туюлиши мумкин. Уларга ёрдам бериш учун мен ҳар бир мактаб тавсифини қисқа, бир жумладан иборат хулоса билан сўзлаб бераман. Албатта, бу хулосалар жуда содда бўлади, лекин ҳеч бўлмаганда улар харитасиз ёки, аниқроғи, смартфонсиз янги шаҳарга борганингизда пайдо бўладиган қўрқувни енгишга ёрдам беради. Ҳатто бир нечта мактаблар мавжудлигини билишга тайёр бўлганлар учун ҳам, тўққизтаси жуда кўпдек туюлиши мумкин. Розиман. Бундай китобхонлар учун қуйидаги қутида мен иккитадан тўрттагача мактабдан ташкил топган бир нечта "коктейл" тайёрладим, уларнинг ҳар бири аниқ масалаларни тўлиқ қамраб олади. Ушбу "коктейлларнинг" баъзилари, масалан, КлМШ ёки КЛК, жуда кўп Табаско соуси35 билан “Қонли Мери” (коктейл номи) каби бўлади, чунки мактаблар ўртасида фарқлар мавжуд. Бошқалар, масалан, МДКИ ёки КлМДШ, бир-бирини тўлдирадиган турли хил таъмлар билан “Плантаторча Пунш”36 каби таъмга эга бўлиши мумкин. Умид қиламанки, бир ёки иккита коктейлни татиб кўрганингиздан сўнг, бардаги қолган ичимликларга ҳурмат кўрсатишингиз мумкин. Аммо уларнинг барчасини синаб кўришни истамасангиз ҳам, камида иккитасини татиб кўрсангиз, иқтисодни “ясаш”нинг бир нечта йўллари борлигини аллақачон тушуниб оласиз.
"Иқтисодий коктейллар"
А, Б, Д, И, К, Кл, М, Н ва Ш таркибий қисмлари Австрия мактаби, хулқ-атвор (Бихевиоризм), ривожланиш (девелопменталистик), институционал, кейинча, классик, марксистик, неоклассик ва шумпетер мактаблари.
• Капитализмнинг аҳамияти ва ҳаётийлиги ҳақидаги турли қарашларни билиш учун КлМШни олинг.
• Инсоннинг турли таърифларини ўрганиш учун НАБни ичинг.
• Гуруҳлар ва айниқса, синфлар назарий жиҳатдан қандай аниқланганлигини тушунмоқчи бўлсангиз, КМ-Кни олинг.
• Иқтисодий тизимларни фақатгина уларнинг таркибий қисмларини эмас, балки бир бутун сифатида тушуниш учун КлМКИни олинг.
• Агар сиз одамлар ва жамиятнинг ўзаро таъсирини ўрганишга қизиқсангиз, АНИБ – сиз учун.
• Эркин бозорни ҳимоя қилишнинг турли усуллари ҳақида билиш учун КлАНни танланг.
• Агар сиз нега давлат аралашуви баъзан зарурлигини тушунмоқчи бўлсангиз, ичимлигингиз – НДК.
• Иқтисодиёт учун бозорлардан кўра нима
муҳимроқ эканини билиш учун МИБни олинг.
• Технологиялар қандай ривожланаётгани ва унумдорлик ортиб бораётганини тушунмоқчи бўлсангиз, КлМДШ – сиз учун.
• Агар сиз корпорациялар нима учун мавжудлиги ва улар қандай ишлашини билишга қизиқсангиз, ШИБни синаб кўришни тавсия қиламан.
• Ишсизлик ва рецессия ҳақидаги мунозарани чуқурлаштириш учун КлК ни олинг.
Соғлиқни сақлаш бўйича огоҳлантириш: ҳеч қачон битта таркибли ичимликни ичманг, чунки бу туннел кўриш, такаббурлик ва ҳатто мия ўлимига олиб келиши мумкин.
Конец ознакомительного фрагмента.
Текст предоставлен ООО «Литрес».
Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.
Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.