Генри Форд – Менинг ҳаётим (страница 11)

Бу стандартлаш эмас. “Стандартлаш” сўзи одамни чалкаштиради, чунки у ишлаб чиқариш ва конструкцияларнинг ўзгармай қотиб қолишини англатади: ишлаб чиқарувчилар осон тайёрланиб, катта фойдага сотиладиган маҳсулот билан чекланиб қолади. Маҳсулот дизайни ёки нархни белгилашда омма манфаатлари инобатга олинмайди. Аксар стандартлаштиришдан кўзланган энг катта мақсад кўпроқ даромад орттиришдир. Оммавий ишлаб чиқариш даромадни кўпайтиради, даромад эса ишлаб чиқаришни янада кенгайтиришга сарфланади. Ишлаб чиқарувчи ўзини англаб олганда, кўрадики, бозорни тўлдириб юборганидан, унинг маҳсулотларига ортиқ талаб йўқ. Тадбиркор нархни бироз туширса, талаб қайта пайдо бўлади.

Харидор ҳамиша топилади, аммо у нархнинг пасайишига ҳамиша ҳам дарҳол муносабат билдирмайди. Бозордаги турғунлик туфайли қимматбаҳо маҳсулотнинг кескин арзонлашуви баъзан талабга салбий таъсир этади. Бунга жуда яхши сабаб бор: омма эҳтиёткор бўла бошлаган. Нархнинг тўсатдан тушишини у қаллоблик деб ўйлайди ва бу ҳолат барқарорлашгунича кутади. Биз ўтган йили шунга ўхшаш ҳодисани кузатдик. Бунинг акси ўлароқ, ишлаб чиқаришда эришилган тежамкорлик сабабли нархлар пасайса ҳамда тадбиркорнинг обрўси яхши бўлса, харидорлар унга ишонади ва талаб миқдори ошади. Улар ишонадиларки, нарх сифатни пасайтириш ҳисобига туширилмаган. Шундай қилиб, агар маҳсулотни мунтазам арзонлаштириш режа билан олиб борилмаса, стандартлаш бефойда. Шуни унутманг, маҳсулотнинг нархи ишлаб чиқаришни оптималлаштириш, яъни харажатларни камайтириш кўламига қараб пасайиб бориши лозим, маҳсулотнинг қимматлиги туфайли талаб пасайгани ҳисобига арзонлашиши шарт эмас. Одамлар унча катта бўлмаган маблағга юқори сифатли маҳсулот олганлигидан ажабланиши керак.

Стандартлаш, менинг тушунишимга кўра, энг харидоргир маҳсулотни танлаб, уни ишлаб чиқаришдангина иборат эмас. Бу сўз замирида, аввало, харидорнинг истакларига жуда мос маҳсулотнинг ўзини, кейин эса, уни ишлаб чиқариш технологиясини тун-кун, йиллар давомида режалаш ётади. Ишлаб чиқариш ўз-ўзидан ривожланиб кетади. Шундан сўнг биз диққат марказимизга олинажак фойдани эмас, сифатли хизмат кўрсатишни қўйсак, ҳаққоний бизнес бошлаган бўламиз ва у, шубҳасиз, ҳар ким орзу қилгандек фойда келтиради.

Буларнинг бари менга жуда аниқ-равшан ҳақиқатлар бўлиб кўринади. Бозордаги 95фоиз харидорга хизмат қилишни орзу қиладиган ҳар бир компания шу мантиққа асосланиши керак. Бу жамият ўзига-ўзи хизмат қилишининг мантиқий тўғри йўлидир. Барча бизнеслар нега шу асосда ишламаслигини тушунолмайман. Буни қабул қилиш учун ҳар бир долларнинг ортидан, гўё бу дунёдаги охирги доллардек югуриш одатидан воз кечиш керак. Биз ушбу одатдан қутула бошладик: Американинг ҳамма катта ва муваффақиятли компаниялари қатъий нарх тизимига ўтган. Ташланиши лозим ягона қадам – нархни бозорда юзага келган талабга қараб эмас, ишлаб чиқариш харажатларига қараб белгилашга ўтиш ва, ўз навбатида, харажатларни тизимли қисқартиришдир. Агар маҳсулот дизайни мукаммал ишланган бўлса, унга кўп ўзгариш киритилмайди. Айни пайтда, ишлаб чиқариш жараёнида ўзгаришлар тез ва табиий равишда содир бўлади. Ҳар ҳолда, тажрибам шундан далолат беради.

Кейинроқда барча ўзгаришлар қай тарзда табиий юзага келганини кўрсатаман, бу ерда эса шуни таъкидламоқчиманки, бирор маҳсулот аввалдан батафсил ўрганилмаса, уни ишлаб чиқаришни йўлга қўйиб бўлмайди. Бу шунчаки қўл учида бажариладиган беш дақиқалик юмуш эмас.

Бир йиллик тажрибаларим мобайнида шу тахлит фикрлар миямда аниқ шаклу шамойил касб эта бошлади. Кўплаб тажрибаларим пойга автомобили яратишга уринишдан иборат бўлди. Ўша пайтда умумий фикрга кўра, биринчи тоифали автомобиль энг юқори тезликни кўрсатиши шарт эди. Шахсан мен бу фикрга қўшилмасдим, лекин ишлаб чиқарувчилар велосипед билан бўлганидек, пойгада ютган машина оммага автомобилнинг ўлчовларини кўрсатиб беради, деб ҳисобларди. Ҳолбуки, бундай реклама кўпам ишончли эмасди.

Бироқ бошқалар шу билан шуғуллангани боис, мен ҳам шундай қилишга мажбур бўлганман. 1903 йилда Тимом Купер билан бирга катта тезликда юрадиган иккита машина йиғдим. Улар батамом бир хил эди. Биттасини “999”, бошқасини “Найза” деб номладик. Тезлик автомобилга шуҳрат келтиргани учун энг тезкор машина яратмоқчи эдим ва бунга эришдим. Автоуловга саксон от кучига эга тўртта цилиндр ўрнатишим ўша пайт учун кўз кўриб, қулоқ эшитмаган ҳодиса бўлди. Бу цилиндрлар шовқинининг ўзи одамни чалажон қилишга етарди. Ўриндиқ битта бўлиб, ҳар бир машина битта одам учун мўлжалланганди. Мен иккала машинани синаб кўрдим, Купер ҳам шундай қилди. Биз тўлиқ тезликда машинани ҳайдадик. Нимани ҳис этганимизни тасвирлаш қийин. Ниагара шаршарасидан ўзини ташлаш бу ишнинг олдида енгил сайрдек гўё. Конвейердан биринчи чиққан “999”

автомобилини пойгада бошқариш масъулиятини на мен, на Купер зиммамизга олишни истамадик. Шунда Купер тезликка муккасидан кетган бир инсонни билишини айтди. Бу одам унча‐мунча тезликни писанд қилмас экан. У телеграф орқали Солт-Лейк-Ситига хабар юборди ва Барни Олдфилд10 исмли ўша киши етиб келди. Олдфилд аслида велосипед пойгачиси бўлиб, ҳеч қачон автомобиль ҳайдамаган, бироқ буни жуда истар экан. Олдфилднинг сўзларига кўра, у дунёда ҳамма нарсани синаб кўрмоқчи эди.

Уни машина ҳайдашга ўргатиш учун бир ҳафта кетди, холос. Бу одам қўрқув нималигини билмасди. У фақат бир нарсани – бу махлуқни қандай бошқаришни ўрганиши кифоя эди. Ўша вақтдаги энг тезкор машинани бошқариш билан бугунги пойга автомобили бошқаруви ўртасида ер билан осмонча фарқ бор. У пайтлари ҳали руль чамбараги ихтиро қилинмаганди. Аввал йиққан автомобилларимда рулни бошқарадиган тутқич битта , “999”да эса иккита эди – машинани керакли йўналишда ушлаб туриш учун бутун куч-қувватни сарфлашга тўғри келарди.

Биз тайёрланаётган пойга йўлагининг узунлиги уч мил эди. Машиналаримизни сир сақладик, улар ҳақида фақат турли тахминлар юрарди. Айтиш керакки, ўшанда пойга трассалари илмий асосларга кўра қурилмасди, автомобиллар қанча тезликда юра олиши ҳам ҳеч кимнинг тасаввурига сиғмасди. Олдфилд қанақа мотор билан пойгага кираётганини яхши биларди. Автомобилга ўтирар экан, мен машинани ўт олдириш дастагини айлантиргунимча, у қувноқлик билан шундай деди: “Биламан, бу аравада, эҳтимол, мени ўлим кутаётгандир. Бироқ кейинчалик оломон ҳеч бўлмаганда, менинг шайтон каби учқур эканимни эслаб юради”.

Олдфилд ростдан ҳам шайтон каби учди! У атроф га қарамади, ҳатто бурилишларда ҳам тезликни пасайтирмади. У шунчаки машинани бор имкониятидан фойдаланди ва натижада финиш чизиғига бошқалардан ярим мил олдинда етиб борди!

“999” ўз олдига қўйилган мақсадга эришди: у тезкор автомобиль қура олишимни ҳаммага намойиш қилди. Пойгадан бир ҳафта ўтгач, Форд мотор компаниясига асос солдим, мен унда Раис ўринбосари, чизмакаш, бош муҳандис ва бошқарувчи директор эдим. Компания капитали 100 000 долларга тенг бўлиб, менинг ҳиссам 25.5 фоиз эди. Нақд пулларимиз, тахминан, 28 000 доллар атрофида эди. Бу компания тасарруф этиши мумкин бўлган ягона сармоя эди, бунга машиналар сотилишидан тушадиган пуллар қўшиларди.

Бошида мен компанияда овозим ҳал қилувчи эмаслигига чидадим, бироқ тез орада бу жонимга тегди. Шунинг учун 1906 йилда ўзим ишлаб топган пулларга компания акцияларидан сотиб олдим ва қимматли қоғозларнинг 51 фоиз қисмини қўлимда жамладим, бироз ўтгач ҳиссам 58.5 фоиз бўлди. Компаниядаги барча янги ускуналар ва бутун жараён келган даромад ҳисобига молияланди.

Акциядорларнинг бир қисми менинг сиёсатимга рози бўлмагани учун ўғлим Эдзель 1919 йилда қолган 41.5 фоиз акциянинг ҳаммасини сотиб олди. У 100 долларлик номиналга эга акцияларга 12 500 доллардан тўлагач, уларнинг умумий қиймати, тахминан, 75 миллион долларга тушди.

Аввал бошда компания ва унинг жиҳозлари жуда одми эди. Биз Стреловнинг Мак-авенюдаги дурадгорлик устахонасини ижарага олгандик. Автомобилларимни лойиҳалаштира туриб, мен ишлаб чиқариш усулларини ҳам яратардим, бироқ, афсуски, зарур техникалар сотиб олишга қурбимиз етмагани боис, машиналар менинг чизмаларим асосида аммо бошқа заводларда тайёрла нарди, айни пайтда уларнинг ғилдираги, шинаси ва кузов қисмини ўзимиз йиғардик.

Юқорида таъкидлаганимдек, алоҳида қисмларни тайёрлаш режали тартибда амалга оширилса, бу ишлаб чиқаришнинг энг тежамкор усули бўлади. Келажакда маҳсулотнинг турли қисмлари (мураккаб маҳсулотни назарда тутмоқдаман) бир том остида ишлаб чиқарилмайди. Ҳар бир алоҳида қисм етарли шароит мавжуд жойда ишлаб чиқарилиб, сўнгра истеъмолчиларга яқин марказларда йиғилади. Ҳозир биз шу усулда ишлаб, уни кенгроқ қўллашдан умидвормиз. Алоҳида қисмларни тайёрлайдиган фабрикалар кимга қарашли экани аҳамиятсиз, барчаси ишлаб чиқаришнинг бир хил тамойилларига амал қилса кифоя. Агар юқори сифатли тайёр қисмларни бизга мақбул нархда сотиб олиш имкони бўлса, биз уларни ўзимиз ишлаб чиқармасликка ҳаракат қиламиз, етарлича захира тўплаш ҳоллари бундан мустасно, албатта. Аслида алоҳида қисмларни тайёрлаш фабрикалари турли мулкдорларга тегишли бўлиши фойдадан холи эмас.

Менинг тажрибаларим асосан машинанинг оғирлигини камайтириш устида эди. Ортиқча вазн ҳар қандай ўзиюрар транспорт воситасининг кушандасидир. Вазн ҳақида кўплаб аҳмоқона фикрлар бор. Айрим бемаъни атамалар қандай қилиб лексиконга кириб қолгани ғалати. Масалан, ақлли одамнинг миясига нисбатан “кўп тош босади” ибораси ишлатиларкан. Бу яна нимаси? Ҳеч ким танаси оғир, вазндор бўлишини истамайди-ю, бош бундан мустасноми? Номаълум сабабларга кўра, вазн ва кучни бир-бири билан чалкаштиришади. Ўйлайманки, бунга ибтидоий лойиҳалаш усуллари сабаб. Ҳўкиз қўшиб тортадиган эски арава бир тонна тош босган. Унинг вазни шу қадар оғир эдики, бу тортиш кучини ҳаддан зиёд камайтирарди. Нью-Йоркдан Чикагога бораётган йўловчиларнинг жамини қўшганда ўн тонна ҳам чиқмайдиган вужудларини ташиш учун юзлаб тонна оғирликдаги поездлар қурилади. Натижада ҳақиқий куч йўқотилади, миллионлаб маблағ беҳуда сарф этилади. Фойдали ҳаракат коэффицентининг пастлиги куч ва вазннинг нотўғри нисбати туфайли вужудга келади. Оғирлик буғда юрадиган йўл текисловчи машинага керак, бошқа ерда эмас. Кучнинг вазнга умуман алоқаси йўқ. Дунёда буюк ишларни амалга оширувчи одамнинг зеҳни ўткир, енгил ва кучлидир. Куч фақат вазндан иборат эмас – одамларда ҳам, нарсаларда ҳам. Оламдаги энг чиройли нарсалар ортиқча юкдан холи бўлади. Агар менга ё машина вазнини оширишни ёки қўшимча қисм қўшишни таклиф қилишса, мен оғирликни камайтириб, ортиқча қисмни йўқотиш йўлини қидираман! Мен лойиҳалаштирган автомобиль ўзининг барча ўтмишдошларидан енгил эди. Бундан ҳам енгил қилардим, лекин у пайтлар материаллар етарли эмасди. Кейинроқ, янги материаллар пайдо бўлгач, янада енгил автомобиллар йиға олдим.