Джон Стейнбек – Гронкі гневу (страница 87)

— Ідзі прэч! — сурова сказала яна. — І каб духу твайго тут не было. Такіх, як ты, я ведаю. Вы ўсё стараецеся апошнюю радасць у чалавека забраць. — Яна ішла проста на місіс Сандры.

Тая адступала перад ёю і раптам закінула галаву і завыла. Вочы ў яе закаціліся, плечы ходырам захадзілі, рукі заматляліся па баках, з кутка рота выступіла густая, цягучая сліна. Яна абазвалася яшчэ і яшчэ раз дзікім, нечалавечым крыкам. З палатак выйшлі людзі, падышлі і абступілі яе, перапалоханыя, прыціхлыя. Жанчына паволі асела на калені, і яе крыкі перайшлі ў перарывістыя булькатлівыя стогны. Яна павалілася на бок, рукі і ногі ў яе сутаргава закалаціліся. Між расплюшчаных павек віднеліся бялкі вачэй.

Адзін мужчына ціха сказаў:

— Святы дух. На яе сышоў святы дух.

Маці стаяла, пазіраючы на цела, што білася на зямлі ў сутаргах.

Да палаткі няспешна падышоў маленькі адміністратар.

— Што здарылася? — запытаўся ён. Натоўп расступіўся, прапускаючы яго наперад. — Вось бяда! — сказаў ён. — Хто-небудзь памажыце аднесці яе ў палатку.

Людзі моўчкі пераступалі з нагі на нагу. Нарэшце двое мужчын паднялі жанчыну з зямлі — адзін падхапіў яе пад пахі, другі ўзяў за ногі — і панеслі. Натоўп паволі пасунуўся за імі. Ружа Сарона пайшла пад брызент, лягла на матрац і закрыла твар коўдрай.

Адміністратар глянуў на маці, убачыў палку, якую яна трымала ў руцэ, і слаба ўсміхнуўся:

— Вы набілі яе?

Маці ўсё яшчэ пазірала ўслед натоўпу. Яна паволі пакруціла галавой:

— Не… толькі збіралася. Сёння яна ўжо другі раз дачку маю пужае.

Адміністратар сказаў:

— Не трэба, не біце яе. Яна хворая, — і ціха дадаў: — Хутчэй бы ўжо паехала адсюль, і ўся яе сям'я. Ад яе адной больш непрыемнасцей, чым ад усіх астатніх разам.

Маці ўжо авалодала сабой.

— Хай толькі зноў заявіцца сюды, я наб'ю яе. За сябе не ручаюся. Я не дам ёй страшыць дачку.

— Не хвалюйцеся, місіс Джоўд. Больш вы яе тут не ўбачыце. Яна толькі навічкоў апрацоўвае. Да вас ужо больш не прыйдзе. Яна лічыць вас грэшніцай.

— Я і ёсць грэшніца, — спакойна сказала маці.

— Правільна. Усе мы грэшнікі, толькі не ў тым сэнсе, як яна думае. Яна хворая, місіс Джоўд.

Маці з удзячнасцю глянула на адміністратара і крыкнула дачцэ:

— Ты чуеш, Разашарна? Яна хворая. Вар'ятка. — Але Ружа Сарона не падняла галавы. Маці сказала: — Я папярэджваю вас, містэр: калі яна яшчэ раз прыйдзе, мне давяраць нельга. Я наб'ю яе.

Адміністратар крыва ўсміхнуўся:

— Я разумею вас. І ўсё ж пастарайцеся стрымаць сябе. Большага ад вас я нічога не прашу — толькі пастарайцеся стрымацца. — Ён няспешна пайшоў да палаткі, у якую занеслі місіс Сандры.

Маці зайшла пад навес і села каля Ружы Сарона.

— Ну, глянь на маці, — сказала яна, але Ружа Сарона не варухнулася. Маці асцярожна адкінула коўдру з галавы дачкі. — Жанчына гэтая амаль вар'ятка. Ты ёй не вер.

Ружа Сарона прашаптала ў жаху:

— Яна як сказала пра пекла… я адчула, быццам у мяне ўсярэдзіне ўсё гарыць.

— Гэтага быць не можа, — сказала маці.

— У мяне зусім сілы няма, — прашаптала Ружа Сарона. — Колькі ўжо ўсяго здарылася, я так стамілася… Спаць хачу. Хачу спаць.

— Ну дык спі. Месца тут добрае. Можаш паспаць.

— А раптам яна зноў прыйдзе?

— Не прыйдзе. Я сяду каля палаткі і блізка яе не падпушчу, калі яна сюды паткнецца. Ты паспі, табе трэба адпачыць, бо неўзабаве пойдзеш працаваць у дзіцячы пакой.

Маці цяжка паднялася на ногі, выйшла з-пад брызенту, села на скрыню, абаперлася локцямі аб калені і паклала падбародак на далоні. Яна бачыла людзей, што хадзілі па лагеры, чула галасы дзяцей, стук малатка па жалезным вобадзе, але вочы яе глядзелі кудысьці далёка.

Падышоўшы да палаткі, бацька так і застаў яе ў гэтай позе. Ён апусціўся каля яе на кукішкі. Маці паволі перавяла на яго позірк.

— Ну, знайшлі што? — запыталася яна.

— Не, — збянтэжана адказаў бацька. — Дзе мы толькі не шукалі.

— А Эл дзе і Джон? Дзе грузавік?

— Эл нешта рамантуе ў машыне. Давялося ў людзей папрасіць інструменту. Сказалі, каб Эл рабіў усё там, на месцы.

Маці сумна сказала:

— Добра тут. Можна было б тут пажыць хоць крыху.

— Калі знойдзем працу.

— Ага. Калі знойдзем працу.

Бацька адчуў яе смутак і пільна паглядзеў на яе твар.

— Чаго ты так засмуцілася? Сама ж кажаш, добра тут. Чаго ж засмучацца.

Маці глянула на яго і паволі заплюшчыла вочы.

— Дзіўна ўсё неяк, праўда? Колькі ўжо дзён мы ў дарозе, перабіраемся з месца на месца, і ні разу я не задумвалася. Людзі тут добра мяне прынялі, проста вельмі добра. А я што раблю? Прыгадваю ўсё самае сумнае: тую ноч, калі памёр дзед і мы яго пахавалі. У мяне тады адна толькі дарога была ў галаве — цэлымі днямі трэсліся ў машыне, усё едзеш і едзеш, і я нічога ўжо такога дрэннага не адчувала. А цяпер, калі сюды прыехалі, цяпер у мяне горш на душы стала. Бабка… і яшчэ Ной пайшоў ад нас. Узяў і пайшоў уніз па рацэ. Усё было неяк паасобку, а цяпер разам на мяне навалілася. Бабка памерла, як жабрачка, і яе, як жабрачку, пахавалі. Цяпер ад гэтага балюча мне. Ной пайшоў уніз па рацэ. Не ведаў, што яго там можа чакаць. Адкуль яму ведаць? І мы таксама не ведаем. І так і не будзем ведаць, ці жывы ён, ці мёртвы. І ніколі не даведаемся. А тут яшчэ Коні ўпотайкі пакінуў нас. Раней не было ў мяне часу пра ўсё гэта думаць, а цяпер думкі роем налятаюць на мяне. А мне ж бы толькі радавацца, што мы трапілі ў такое добрае месца. — Бацька глядзеў, як варушацца яе губы. Яна гаварыла, заплюшчыўшы вочы. — Я памятаю, якія былі горы каля той рэчкі, дзе Ной нас пакінуў, — вышчарбленыя, вострыя, як зубы старога. Памятаю, якая калючая была трава там, дзе пахавалі дзеда. І калоду на ферме — пяро да яе прыстала, уся пасечаная, чорная ад курынай крыві.

Бацька падхапіў ёй у тон:

— А я сёння бачыў дзікіх гусей. На поўдзень цягнуліся… высока ў небе. Так прыгожа было глядзець. І чорных драздоў бачыў — сядзяць сабе на дроце. І галубы на агароджах. — Маці расплюшчыла вочы і глянула на яго. А ён гаварыў: — Яшчэ віхор бачыў — усё роўна як чалавек, круціцца, носіцца па полі. А гусі ляцелі клінам, спяшаліся на поўдзень.

Маці ўсміхнулася:

— А ты памятаеш, як мы дома гаварылі: «Гусі ляцяць, значыць, зіма будзе ранняя». Заўсёды так гаварылі, а зіма надыходзіла, калі ёй была пара. А мы ўсё: «Зіма будзе ранняя». Сама не ведаю, чаму мы так гаварылі.

— Я бачыў чорных драздоў на дроце, — гаварыў бацька. — Сядзяць сабе адзін каля аднаго. І галубоў. Так спакойна, як голуб, не сядзіць ніводная птушка… на драцяной агароджы… Сядзяць па двое, зусім блізка. А віхор — у рост чалавека, скача, круціцца па полі. Як дзіця, толькі ростам з дарослага мужчыну.

— Лепш не ўспамінаць пра дом, — сказала маці. — Цяпер у нас свайго дома няма. Лепш зусім забыцца пра яго. І пра Ноя забыцца.

— Ён няправільна зрабіў… ну, а я хачу сказаць… гэта мая віна.

— Колькі разоў я ўжо казала табе — кінь пра гэта. Можа, ён і не выжыў бы.

— Але павінен быў прадугледзець.

— Кінь зараз жа. Ной быў не такі, як усе. Магчыма, так яму лепш будзе. Нам нельга бясконца гараваць. Месца тут добрае, і праца, можа, знойдзецца.

Бацька паказаў на неба:

— Глянь… зноў гусі. Вялікі клін. Вось, ма: «Зіма будзе ранняя».

Маці ціха засмяялася:

— Бывае, зробіш што-небудзь, скажаш, а чаму, не ведаеш.

— Вось і Джон ідзе, — сказаў бацька. — Хадзі сюды, Джон, пасядзі з намі.

Дзядзька Джон падышоў да іх і прысеў на кукішкі перад маці.

— Нідзе нічога не знайшлі, — сказаў ён. — Ні з чым назад прыехалі. А цябе Эл кліча. Сказаў, пакрышку трэба мяняць. На старой усяго адзін слой застаўся, кажа.

Бацька ўстаў.

— Хоць бы ўдалося яму купіць як дзешавей. Грошы ўжо амаль зусім выйшлі. А дзе ён, Эл?