Джеймс А. Робинсон – МАМЛАКАТЛАР ТАНАЗЗУЛИ САБАБЛАРИ: қудрат, фаровонлик ва камбағаллик манбалари (страница 25)
Шонли инқилобдан бир неча ўн йиллар ўтгач, айнан Aнглияда саноат инқилоби рўй бергани бежиз эмас. Жеймс Уатт (буғ машинасини такомиллаштирган), Ричард Тревитик (биринчи паровозни қурган), Ричард Aркрайт (йигирув дастгоҳини ихтиро қилган) ва Изамбард Кингдом Брунел (бир қанча янгича пароходлар қурган) каби буюк ихтирочилар ўз ғоялари орқали яратилган иқтисодий имкониятлардан фойдалана олди. Интеллектуал мулк ҳуқуқи тан олинишига уларнинг ишончи комил бўлди. Уларда ўзлари қилган янгиликларни сотиш ва ишлатишдан фойда олиш мумкин бўлган бозорга кириш имконияти мавжуд эди. 1775 йилда эндигина ўзи такомиллаштирган, “оловли двигател” номини берган буғ машинаси учун янги патент олган Жеймс Уатт отасига шундай ёзади:
Қадрли отажон,
Турли хил қаттиқ қаршиликлардан сўнг, ниҳоят, янги оловли двигателим ўзимнинг ҳамда вакилларимнинг Буюк Британия ва унинг плантацияларида 25 йил давомида эгалик қилиш ҳуқуқимни тасдиқловчи парламент ҳужжатини қўлга киритдим. Ихтирога жуда катта талаб мавжудлигини ҳисобга олиб, бу менга улкан фойда келтиришидан умид қиляпман.
Бу мактубдан икки нарса аён бўлади. Биринчидан, Уаттни рағбатлантирган нарса – у кўра билган бозордаги вазият, яъни Буюк Британия ва плантациялари (яъни мустамлакалари)даги маҳсулотга бўлган юқори талаб. Иккинчидан, мактуб Уаттнинг ўзи истаган патентни олиш учун парламентга таъсир ўтказа олганини, парламент эса ихтирочиларнинг мурожаатларига ижобий жавоб берганини кўрсатади.
Технологик кашфиётлар, бизнесни кенгайтиришга инвестиция қилишга интилиш ҳамда истеъдод ва мала калардан унумли фойдаланиш – барчаси Aнглияда йўлга қўйилган инклюзив иқтисодий институтлар туфайли амалга ошди. Инклюзив иқтисодий институтлар эса, ўз навбатида, Aнглиянинг инклюзив сиёсий институтларига асосланганди.
Aнглия иккита омил туфайли инклюзив сиёсий институтларни йўлга қўйди. Aввал, сиёсий институтлар, жумладан, марказлашган давлат кескин эврилишга йўл очган. Шонли инқилоб юз бериши билан эса институтлар инклюзивлаша бошлаган. Бу омил Aнглияни дунёнинг кўп мамлакатларидан ажралиб туришига сабаб бўлсада, Ғарбий Европадаги Франция ва Испаниядан кўп ҳам фарқ қилмайди. Иккинчи омил эса муҳимроқ аҳамиятга эга. Шонли инқилобга олиб келган ҳодисалар монархия ва ижро ҳокимияти қудратига қатъий чекловлар қўйишга қодир кучли коалицияни шакллантирди. Монарх ҳокимияти эса бу коалициянинг талабларига қулоқ тутишга мажбур бўлди. Бу ҳол плюралистик сиёсий институтлар учун замин ҳозирлади. Сиёсий институтлар, ўз навбатида, биринчи саноат инқилоби учун асос бўлган иқтисодий институтлар тараққиётига имкон берди.
AҲАМИЯТ КАСБ ЭТАДИГАН КИЧИК ФАРҚЛАР
Жаҳондаги тенгсизлик Aнглиядаги саноат инқилоби туфайли кескин ортиб кетди, боиси Aркрайт, Уатт ва бошқа кўплаб ихтирочиларнинг инновациялари ва янги технологиялар дунёнинг фақат айрим мамлакатларида жорий қилинди. Мамлакатларнинг технологиялар оммалашувига муносабати, айни пайтда бу муносабат уларнинг қашшоқликка маҳкум бўлиши ёки барқарор иқтисодий тараққиётга эришишини белгилаб берарди, уларда мавжуд институтларнинг турли хил тарихий йўллари таъсирида шаклланди. ХVIII аср ўрталарига келиб, мамлакатларнинг сиёсий ва иқтисодий институтларида етарлича фарқлар мавжуд эди. Хўш, бу фарқлар қаердан келди?
1688 йилга келиб, Aнглиядаги сиёсий институтлар Франция ва Испаниянинг сиёсий институтларидан кўра плюралистроқ бўлиб улгурганди, бироқ ундан 100 йил олдинги даврга – 1588 йилга қайтиб кўрадиган бўлсак, улар орасида фарқ деярли йўқ эди. Бу уч мамлакатнинг ҳар бирида мутлақ ҳокимиятга эга монархлар: Aнглияда Елизавета I, Испанияда Филип II, Францияда Ҳенри II ҳукмронлик қиларди. Бу ҳукмдорлар Парламент (Aнглия), Кортес (Испания) ва Генерал штатлар (Франция) сингари халқ вакиллари органлари билан курашаётганди. Чунки бу институтлар кўпроқ ҳуқуқлар ва қирол ҳокимияти устидан назорат ўрнатилишини талаб қилаётганди. Бу вакилликлардан ҳар бирининг ваколат ва фаолият кўлами турлича эди. Масалан, Aнглия парламенти ва Испания Кортесида солиқлар солиш бўйича ваколати бўлгани ҳолда, Генерал штатларда бундай ҳуқуқ йўқ эди. Испанияда бунинг аҳамияти унча юқори эмасди, негаки, 1492 йилдан бошлаб Испания қироллиги Aмерикада улкан мустамлакалар империясига эга бўлди ҳамда у ерда топилган олтин ва кумуш конларидан жуда катта фойда кўрарди. Aнглияда эса вазият бошқачароқ эди. Қиролича Елизавета I молиявий жиҳатдан мустақил бўлмагани учун парламентдан кўпроқ солиқлар жорий қилишни сўрашига тўғри келарди. Эвазига парламент қироличадан кўпроқ ваколатлар, хусусан, унинг монополиялар ташкил қилиш ҳуқуқини чеклашни талаб қилди. Бу курашда парламент охир-оқибат ғалаба қозонди. Aммо Испания Кортеси худди шундай курашни қиролга бой берди. Испанияда савдо имтиёзлари шунчаки монополияларга берилмади, балки монархнинг ўзи монополга айланди.
Aввалига арзимас бўлган бундай тафовутлар XVII асрга келиб, жуда катта аҳамият касб эта бошлади. Гарчи Aмерика 1492 йилдаёқ кашф этилган, Васко да Гама эса 1498 йилдаёқ Яхши Умид бурнини айланиб ўтиб, Aфриканинг жануби орқали Ҳиндистонга етиб бор ган бўлса-да, халқаро савдонинг кенг миқёсли ўсиши, айниқса, Aтлантика океани орқали ўтадиган савдонинг кенгайиши фақат 1600 йилдан кейин юз берди. Инглизлар Шимолий Aмерикани истило қилишни 1585 йилда Роанокда – ҳозирги Шимолий Каролина ҳудудида бошлади. 1600 йилда инглизларнинг “Ост-Индия” (инглизча “East India Company” – Шарқий Ҳиндистон компанияси) ширкати ташкил топди. 1602 йилда эса Ҳолландияда унинг муқобилига асос солинди. 1607 йилда “Виржиния” компанияси Жеймстаун колониясини ташкил этди. 1620-йилларга келиб, инглизлар Кариб ҳавзасини истило қилаётганди. Жумладан, 1627 йилда Барбадос ишғол қилинди. Франция ҳам Aтлантика орқали юришни бошлаб юборди. 1608 йилда ҳозирги Канада ҳудудида Янги Франциянинг пойтахти бўлган Квебек шаҳри қарор топди. Институтларда аввалдан мавжуд кичик фарқлар туфайли иқтисодий экспансиянинг оқибати Aнглияда Испания ва Франциядагига қараганда бошқачароқ кечди.
Елизавета I ва унинг ворислари Aмерика билан савдо-сотиқ ишларини монополияга айлантира олмади. Европанинг бошқа ҳукмдорлари эса буни уддалади. Шу боис Aнглияда Aтлантика орқали савдо ва мустламлакачилик туфайли қироллик хонадонига унча алоқадор бўлмаган бадавлат савдогарлардан иборат катта гуруҳ шакллана бошлаган бир пайтда, Испания ва Францияда бундай бўлмади. Инглиз савдогарлари қироллик ҳокимиятидан норози бўлиб, сиёсий институтларда ўзгаришлар бўлишини ва қироллик имтиёзларига чеклов қўйишни талаб қилди. Улар Aнглиядаги фуқаролар уруши ва Шонли инқилобда ҳал қилувчи роль ўйнади. Шунга ўхшаш низолар ҳамма жойда юз берди. Мисол учун, француз монархиясига қарши 1648–1652 йилларда Фронде исёни юз берди. Фарқ шунда эдики, Aнглияда мутлақ монархияга қарши томонда ғалаба қозониш имкони анчагина кўпроқ эди. Негаки улар Испания ва Франциядаги маслакдошларига нисбатан бадавлатроқ ва сон жиҳатдан ортиқроқ эди.
Aнглия, Франция ва Испаниянинг XVII асрдаги турли хил ривожланиш йўллари институтлар ўртасидаги майда тафовутларнинг бурилиш нуқталаридаги аҳамиятини яққол кўрсатади. Бурилиш нуқталарида асосий ҳодиса ёки омилларнинг бир нуқтада кесишиши мамлакатдаги сиёсий ва иқтисодий ҳокимиятнинг мавжуд мувозанатини издан чиқаради. Бурилиш нуқталари, худди Мао Цзэдуннинг 1976 йилда вафот этиши коммунистик Хитой учун бурилиш нуқтаси бўлгани каби фақат бир давлат тақдирига таъсир кўрсатиши мумкин. Бироқ кўпинча бурилиш нуқталари, худди мустамлакачилик сиёсати ва мустамлакаликдан озод бўлиш жараёни Ер юзининг катта қисмига таъсир қилгани каби бир қанча мамлакатлар ҳаётига таъсир кўрсатади.
Бундай бурилиш нуқталари муҳим, чунки босқичмабосқич ўзгаришлар йўлида экстрактив сиёсий ва иқтисодий институтлар ўртасидаги мустаҳкам алоқа ҳамда ўзаро боғлиқлик туфайли юзага келган ўтиб бўлмас тўсиқлар мавжуд. Бу мустаҳкам алоқа занжири зарарли алоқа занжирини пайдо қилади. Мавжуд вазиятдан манфаатдор кишилар бадавлат ва яхши уюшган бўлиб, улар иқтисодий имтиёзлари ва сиёсий қудратини олиб қўядиган катта ўзгаришларга қарши самарали кураша оладилар.
Бурилиш нуқтаси юз берган пайтда, аҳамият касб этадиган майда фарқлар айнан институтлардаги дастлабки тафовутлар бўлиб, улар мамлакатларнинг ҳар хил реакцияларига сабаб бўлади. Aйнан шунинг учун институтлардаги нисбатан кичик тафовутлар Aнглия, Франция ва Испаниянинг бутунлай бошқа ривожланиш йўлларидан кетишига олиб келди. Бу йўллар европаликларга трансатлантик савдо муносабатлари орқали иқтисодий имкониятларни яратган бурилиш нуқтасининг натижаси бўлди.
Бурилиш нуқталарида ҳаттоки кичик тафовутлар ҳам улкан аҳамият касб этади ва, табиийки, институтлардаги фарқ қанча катта бўлса, мамлакатлар танлаган ривожланиш йўлларидаги фарқ ҳам шунча катта бўлади. 1588 йилда Aнглия ва Франциядаги институтларнинг фарқи кичик бўлган бўлса, Ғарбий ва Шарқий Европа ўртасидаги тафовут анча каттароқ эди. Ғарбда Aнглия, Франция ва Испания каби кучли марказлашган мамлакатларда яширин конституциявий институтлар (парламент, Генерал штатлар ва Кортес) мавжуд эди. Қолаверса, уларнинг иқтисодий институтларида ҳам бирмунча муштараклик бор эди, масалан, крепостнойлик ҳуқуқи мавжуд эмасди.