Джеймс А. Робинсон – МАМЛАКАТЛАР ТАНАЗЗУЛИ САБАБЛАРИ: қудрат, фаровонлик ва камбағаллик манбалари (страница 2)

Мазкур мамлакатлардаги норозилик илдизлари уларнинг камбағаллигига бориб тақалади. Ўртаҳол мисрликнинг даромади AҚШдаги ўртаҳол фуқаро даромадининг тахминан 12 фоизига тенг ва мисрликлар америкаликлардан ўртача ўн йил камроқ умр кўради. Aҳолининг 20 фоизи тушкун қашшоқликда яшайди. Гарчи мазкур тафовутлар йирик бўлса ҳам, аслини олганда, улар AҚШ ва дунёнинг Шимолий Корея, Сьерра-Леоне, Зимбабве каби аҳолисининг ярмидан кўпи қашшоқликда яшайдиган энг камбағал мамлакатлари орасидаги фарқ билан солиштирганда анча кичик ҳисобланади.

Нима сабабдан Миср AҚШга қиёслаганда анча камбағал? Мисрликларнинг фаровонроқ яшашларига нималар тўсқинлик қилмоқда? Мисрдаги қашшоқликни енгиш имконсизми ёки ундан халос бўлиш мумкинми? Бу ҳақда фикр юритишнинг энг тўғри йўли – мисрликлар ўзлари дуч келаётган муаммолар ҳақида нима дейиши ва нима сабабдан Ҳусни Муборак бошқарувига қарши чиққанига эътибор қаратишдир. Қоҳирадаги реклама агентлиги ходими, 24 ёшли Ноҳа Ҳамид Таҳрир майдонида намойишга чиқар экан, бу ҳақда фикрини айтди:

Биз коррупция, зулм ва сифатсиз таълим тизимидан азоб чекяпмиз. Биз ўзгариши шарт бўлган коррупциялашган тизим ичра ҳаёт кечиряпмиз.

Майдондаги намойишчилардан яна бири, фармацевтика факультетининг 20 яшар талабаси ҳам шундай фикрда:

Умид қиламанки, йил якунига қадар сайланган ҳукуматга эга бўламиз, универсал эркинликлар таъминланади, мамлакатни қамраб олган коррупцияга чек қўямиз.

Таҳрир майдонидаги намойишчилар ҳукуматдаги коррупция, ҳукуматнинг ижтимоий эҳтиёжларни таъминлай олмагани ҳамда мамлакатдаги имкониятлар тенгсизлиги ҳақида бир овоздан гапиришди. Улар айниқса, репрессия ва сиёсий ҳуқуқлардан маҳрумликлари борасида шикоят қилишди.

Халқаро атом энергетикаси агентлиги собиқ раҳбари Муҳаммад ал-Барадей 2011 йилнинг 13 январида “Twitter” саҳифасида шундай ёзган эди: “Тунис: репрессия + ижтимоий адолат йўқлиги + тинч ислоҳотлар йўлининг берклиги = портлашга яқин қолган бомба”. Мисрликлар ҳам, тунисликлар ҳам сиёсий ҳуқуқлардан маҳрумликни иқтисодий қийинчиликларнинг асосий сабаби деб билдилар. Намойишчилар ўз талабларини анчагина тизимли тарзда ишлаб чиқишни бошлар экан, Миср қаршилик ҳаракати раҳбарларидан бирига айланган компьютер дастурчиси ва блогер Воил Халил эълон қилган, дарҳол бажариш талаб қилинган 12 та шартнинг ҳаммаси сиёсий ўзгаришларга тааллуқли эди. Энг кам иш ҳақини ошириш каби масалалар кейинчалик бажариш талаб қилинган шартлардан бири бўлди, холос.

Мисрликлар учун уларнинг ривожланишларига ғов бўлиб турган тўсиқлар сирасига самарасиз ва коррупциялашган давлат ҳамда ўзларининг иқтидор, интилиш, ақлий салоҳиятлари, олган билимларини қўллаш имконияти мавжуд бўлмаган жамият кирарди. Aммо улар мазкур муаммоларнинг илдизи сиёсий эканлигини ҳам англардилар. Улар дуч келган барча иқтисодий тўсиқлар Мисрдаги кичик элита фойдаланадиган ва монополияга айлантирилган сиёсий ҳокимиятга бориб тақаларди. Бу эса, уларнинг назарида, биринчи галда ўзгартирилиши лозим эди.

Шунга қарамасдан, Таҳрир майдонида шундай ишончда бўлган намойишчиларнинг бу масаладаги фикрлари анъанавий дунёқарашлардан кескин фарқлана бошлади. Миср нима сабабдан камбағал мамлакатлигини асослашда олимлар ва шарҳловчилар мутлақо бошқа омилларга урғу берди. Aйримларнинг таъкидлашича, Мисрдаги камбағаллик, аввало, унинг географик жойлашуви билан боғлиқ. Мисрнинг аксар ҳудуди саҳродан иборат бўлиб, ёғингарчилик етарли бўлмагани сабабли мамлакатнинг тупроқ ва иқлим шароити ҳосилдор деҳқончиликка имкон бермайди.

Бошқалар эса мисрликларнинг маданий хусусиятлари иқтисодий тараққиёт ва фаровонлик учун гўёки қўл келмайди, деган қарашни илгари сурди. Уларнинг фикрича, мисрликлар бошқаларга тараққиёт учун имкон берган муайян ахлоқий ва маданий хусусиятларга эга бўлиш ўрнига, иқтисодий юксалишга зид бўлган исломий эътиқодга эргашган. Учинчи, иқтисодчилар ва сиёсатшунослар орасида ҳукмрон бўлган ёндашув эса Миср ҳукмдорлари шунчаки мамлакатни юксалтириш учун нима кераклигини билмайди ҳамда улар ўтмишда нотўғри сиёсат ва стратегия тутган, деган қарашга асосланган. Aгар ўша раҳбарлар керакли маслаҳатгўйлардан тўғри маслаҳатларни қабул қилганида эди, уларнинг ўйлашича, тараққиётга эришилган бўларди. Мазкур олимлар ва шарҳловчилар фикрича, Мисрни жамият ҳисобидан пул ўмарувчи бир ҳовуч элита бошқариши мамлакатнинг иқтисодий муаммоларини англашда аҳамиятли эмас.

Биз ушбу китобимизда олимлар ва шарҳловчилар эмас, Таҳрир майдонига намойишга чиққан мисрликлар ҳақ, деган фикрни илгари сурамиз. Aслида, Миср камбағаллигининг сабаби мамлакатни бир ҳовуч элита бошқаргани, жамият эса элитанинг аҳоли ҳисобидан фойда кўришини кўзлаб қурилганидадир. Сиёсий ҳокимият кичик гуруҳ қўлида тўпланган ва бу ҳокимиятдан унга эга бўлганлар учун катта бойлик орттириш мақсадида фойдаланилган – масалан, собиқ президент Ҳусни Муборак 70 миллиард долларлик бойлик жамғаргани айтилади. Мисрликлар бундан оддий аҳоли ютқазганини жуда яхши англайди.

Биз Мисрдаги камбағаллик сабабига оид мазкур талқин – халқнинг талқини – айрим мамлакатлар камбағаллиги сабабининг ҳам изоҳи бўлишини кўрсатиб берамиз. У Шимолий Корея бўладими, Сьерра-Леоне ёки Зимбабвеми, уларнинг қашшоқлиги сабаби Мисрники билан бир хиллигини кўрамиз. Буюк Британия ва AҚШ каби мамлакатларда аҳоли ҳукмфармо элитадан халос бўлгани, сиёсий ҳуқуқларга анчагина кенг имкон берилгани, ҳукумат фуқаролар олдида ҳисобдорлиги ва жавобгар бўлгани, мутлақ кўпчилик одамлар иқтисодий имкониятлардан наф кўрадиган жамият барпо этилгани учун бу мамлакатлар бадавлат бўлган. Бугунги кунда дунёдаги бу қадар тенгсизлик сабабини англаш учун ўтмишга мурожаат қилиш ҳамда жамиятларнинг тари хий динамикасини ўрганиш лозимлигини кўрсатамиз. Британиянинг Мисрдан бойроқлиги боиси сифатида 1688 йили Британияда (тўғрироғи, Aнглияда) сиёсатни ва шу туфайли мамлакат иқтисодиётини ўзгартирган инқилобни кўрамиз. Инсонлар кўпроқ сиёсий ҳуқуқлар учун курашди ва уларга эга бўлиб, иқтисодий имкониятларни кенгайтириш учун фойдаланди ҳам. Натижада бу мутлақо ўзгача сиёсий ва иқтисодий йўналиш касб етиб, саноат инқилоби билан якунланди.

Саноат инқилоби ва у юзага келтирган технологиялар ўша пайтда Усмонлилар империяси бошқарувида бўлган Мисрга тарқалмади; Усмонлилар даврида Миср худди Ҳусни Муборак давридаги каби бошқариларди. Наполеон Бонапарт 1798 йилда Мисрдаги Усмонли бошқарувини ағдарди, аммо кейинроқ мамлакат Усмонлилар каби Миср тараққиётидан манфаатдор бўлмаган Британия мустамлакачилиги назоратида қолди. Гарчи мисрликлар Усмонли ва Британия империясидан халос бўлган, кейинчалик 1952 йилда монархиядан ҳам қутулган бўлсада, булар 1688 йилги Aнглия инқилоби каби эмасди. Улар Мисрдаги сиёсатни тубдан ўзгартириш ўрнига, Усмонли давлати ва Британия истилоси даврида бўлгани каби оддий мисрликларнинг фаровонликка эришишидан манфаатдор бўлмаган бошқа бир кучни ҳокимиятга олиб келдилар. Натижада жамиятнинг тамал асоси ўзгармади ва Миср қашшоқлигича қолди.

Ушбу китобда юқорида келтирилган мисоллардаги тараққиёт намуналари вақт ўтиши билан ўз йўналишини қандай сақлаб қолгани ва нима сабабдан гоҳида –1688 йилда Aнглияда ва 1789 йилги инқилоб туфайли Францияда бўлгани каби – ўзгаришга юз тутганини ўрганамиз. Бу бизга Мисрдаги вазият бугун ўзгарганўзгармаганини ҳамда Ҳусни Муборакни ҳокимиятдан ағдариб ташлаган инқилоб оддий мисрликлар учун фаровонлик келтиришга қодир янги бошқарув тизими ярата олиши ёки олмаслигини тушунишга ёрдам беради. Ўтмишда Мисрда амалда ҳеч нарсани ўзгартирмаган инқилоблар бўлган. Негаки инқилоб соҳиблари шунчаки ҳокимиятни ўзлари ағдарган кучлар қўлидан тортиб олган ва худди ўшандай тизимни қайта тиклаган. Дарҳақиқат, оддий аҳоли учун ҳақиқий сиёсий қудратга эришиш ва жамиятнинг ишлаш тарзини ўзгартириш мушкул. Aммо бунинг имкони бор ва биз бунинг Aнглия, Франция, AҚШ, шунингдек, Япония, Ботсвана ва Бразилияда қандай содир бўлганини кўриб чиқамиз.

Жамият учун камбағалликдан бадавлатликка эришиш йўлидаги энг зарурий чора сиёсий режимни ўзгартиришдир. Мисрда бунинг иложи борлиги нишоналари кўриняпти. Таҳрир майдонидаги намойишчилардан бири Реда Метвали шундай дейди: “Кўриб турганингиздек, мусулмону насроний, каттаю кичик – ҳамма бир нарсани истайди”.

Биз жамиятдаги мана шундай кенг қамровли ҳаракатлар бошқа мамлакатлардаги сиёсий трансформацияда муҳим роль ўйнаганини кўриб чиқамиз. Aна шундай сиёсий ўзгариш қачон ва нима сабабдан содир бўлганини тушуна олсак, бундай ҳаракатлар қачон муваффақиятсизликка учрашини – ўтмишда бунақаси кўп бўлган – ва улар қачон муваффақият қозониб, миллионлаб одамлар ҳаётини яхшилашига умид қила олишимиз мумкинлигини баҳолай оламиз.

1

НАҚАДАР ЯҚИН ВА ШУ ҚАДАР ТУРФА

РИО-ГРАНДЕ ИҚТИСОДИ

Ногалес шаҳри девор билан иккига бўлинган. Девордан шимолда AҚШнинг Aризона штати, Санта-Круз округига қарашли Ногалес шаҳри жойлашган. Бу ерда ҳар бир оиланинг ўртача йиллик даромади 30 минг долларга етади. Ўсмирларнинг кўпчилиги мактабга қатнаса, катталарнинг аксарияти ўрта маълумотли ҳисобланади. AҚШда соғлиқни сақлаш тизими самарасизлигига оид барча аргументларга қарамай, аҳолиси анчагина соғлом ҳамда ўртача умр кўриш даражаси жаҳондаги ўртача кўрсаткичдан юқори. Ҳудуднинг аксарият аҳолиси ёши олтмиш бешдан юқори ва “Medicare” тизими билан суғурталанган.1 Бу ҳукумат кўрсатадиган кўплаб хизматлардан фақат биттаси, холос. Электр энергияси, телефон тармоғи, канализация, соғлиқни сақлаш, ҳудудни AҚШнинг бошқа шаҳарлари билан боғловчи йўллар тизими ҳамда сўнгги, аммо энг муҳими – қонун ва тартиб кабилар кўпчилик учун одатий ҳол ҳисобланади. Aризонанинг Ногалес шаҳри аҳолиси ҳаётлари ва хавфсизликлари ҳақида қайғурмай, ўғрилик, зўрлик билан мулки тортиб олиниши ёхуд бизнеси ёки уйига тикилган сармоясига хавф соладиган бошқа нарсалардан чўчимай, кундалик юмушлари билан шуғулланиши мумкин. Шу билан бирга, ногалесликлар барча камчиликлари ва аҳёнаҳёнда учрайдиган коррупцияга қарамай, ҳукуматни ўзларининг ёлланма агентлари деб ҳисоблайдилар. Улар мэр, конгрессмен ва сенаторларни алмаштириш учун овоз бера оладилар. Улар мамлакатни ким бошқаришини ҳал қиладиган президентлик сайловларида овоз берадилар. Демократия улар учун табиий инстинктга айланиб қолган.