Ахмед Джавад – Əzilsəm də susmaram! (страница 2)

İkinci mərhələdə “Dəli Kür” sanki əbədi axdığı və axtardığı ünvanı artıq tapmışdır:

Ey Tanrının cənnət uman qulları, Mən cənnəti bu dünyada tapmışam.

Yaxud:

Sən ey coşan dəniz, gəl türkə ram ol! Sən ey sağa, sola qılınc vuran qol, Qollarına qüvvət gəlir, bismillah.

Bu – cümhuriyyət epoxası, Azərbaycanda demokratik respublika dövrü idi. Dövlət himninin mətni, həmçinin, “Can Azərbaycan”, “Al bayraq”, “Azərbaycan bayrağına”, “Qardaş”, “Mən bulmuşam” – həmin dövrün bədii sənədləridir:

Torpağına can demişəm, Suyuna mərcan demişəm. Canımı qurban demişəm. Gəlib qızıl vaxtın sənin, Açılıbdır baxtın sənin! Gəncəm tacım, taxtım sənin, Canım-gözüm, gözüm-canım Azərbaycanım, Can-can, Can, Azərbaycan!

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra Əhməd Cavad şerinin də ahəngi, ovqatı dəyişir, könlündəki rübabın da qürubu başlayır (“Nə yazım?”, “Unudulmuş sevda”, “Olsun qoy”, “Aya” və s.).

Əhməd Cavad fitri-təbii şair idi. Onun sənətkar fəhmini aldatmaq qeyri-mümkün idi. Odur ki, üçüncü mərhələdə şair öz məşhur xitabını:

Əyil Kürüm, əyil keç, Dövran sənin deyil, keç!

– sözlərini həm Kürə, həm də özünə eyni vaxtda aid edib deyirdi. Dahi və dövran, Zaman və şair nisbəti burada “Kür” və “Mən” şəklində əyaniləşirdi. Dərdini, nisgilini şair açıqda bədii tülə bürüyür, gizlində isə ağlayaraq deyirdi:

Çoxdandır ayrı düşdüm Üç boyalı bayraqdan. A dostlar, mən yoruldum Gizlicə ağlamaqdan.

Ən son ana qədər Əhməd Cavad elmin “dünyaya dediyi ən böyük yalana” uymur, mənəvi genosidə, ideya, vicdan terroruna duruş gətirir, haqqın sözünü, həqiqət silləsini tiranın və nadanın düz gözünün içinə çırpır:

Çoxdan dəyişdirib şəkki yəqinə, Mən üsyan etmişəm məzhəbə, dinə, Bilməm sənin böylə“Haqq” dediyin nə, Hökm etmə fikrimə, vicdanıma, sus!

Adətən, deyirlər: “şair kimi doğulmurlar, şair kimi ölürlər”.

Əhməd Cavad xoşbəxt istisnalardandır – o, şair kimi doğulmuş, şair kimi yaşamış və şair kimi ölmüşdür. Puşkinə gülləni Dantes, Musa Cəlilə – faşizm, Əhməd Cavada – KQB, qırmızı taun “bolşevizm” atmışdır.

Bayılda, Nargində, “sosialist” məhbəs kamerasında ölənlərdən heç qəbir də yadigar qalmır. Xəzər özü bu zaman məzara, şəhidlər xiyabanı baş daşına çevrilir. Dağüstü meşəliyin şəhid xiyabanına çevrildiyi gündən Əhməd Cavadın da məzarı tapılıb. Torpağa və poeziyaya o, həm şair, həm də şəhid kimi xidmət edirdi, bu məzarlıqda mənəvi sakin olmağa bəşəri və ilahi haqqı çoxdan qazanmışdı.

Başqa bir qanadlı ifadə də var: “Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz”. Məhz bu bayraqda Əhməd Cavadın da adı və imzası həkk olunub.

*MƏDRƏSƏ ŞEİRLƏRİ*

GƏLDİM GƏNCƏYƏ

1906-cı ildə Gəldim Gəncəyə AT ilində. Qalxdım Dilbozun tərkinə mən, Keçdim düzlərdən, boz çöllərdən; Qotazlı atı sürdüm də, gəldim, Gəncəyə könül verdim də, gəldim! Oxumaqdı ancaq diləyim, Şəmkirdə qalmışdı ürəyim. Anam da mənlə köçdü gəldi, Nə mən yatdım, nə o dincəldi. Zərrabıda qaldıq ilk gündən, Sahibi getmişdi öyündən. Sanki düşmüşdük evimizə, Dəyib dolaşan yoxdu bizə. Anam işləyər, mən oxuyardım, O, xalı, mən şeir toxuyardım. Günümüz keçərdi ağlı, qaralı, O, ərindən, mən atamdan yaralı. Yadımdan heç çıxmaz, o gəldiyim gün, Başlandı tarixi mənim ömrümün!..

RÜBAİLƏR

Bükdü belimi firqətin, ey mahi cəhantab1, Sən alıyor zinəti bil külli səmavat. Etdim sana bən anə qədər hörməti mehrab, Hər kəs eylər xaliqinə həsr ibadat! Xəllaqi-cahan xəlq eyləyib bir güli-mümtaz2, Bir cümlə ənadil3, o gülə xud4 nəzər əndaz5.