Зоя Донгак – Хамның чаяаны. Книга 2 на тувинском языке (страница 16)
Холурааш биле Комбуй тайбың ишче кирип, мал-маганында-ла барган. Аңчылар күш-хүнезинин, далган-тараазын соктап ижени берген.
Комбуйнуң өөнге кирген улус өгнүң дөрүнде аптара кырында кылаңайнып чайынналып турар көк чиңзелиг кара киш кежи бөрттүң дугайында аразында улуг сонуургал-биле чугаалажып турган.
Холурааш биле Комбуй Хомдудан келгеш үр болбаанда, Бай-Оваага Биче-Мөңгүн-Хайыраканның камгалакчы күштеринге тураскааткан дагылга болур деп чар тараан. Дагылга үезинде өг-бүле бүрүзү чогумчалыг болзун дээш бурун өгбелерден өг-бүлелер аас-кежикти, мал-маганның улам өзерин дилеп алыр. Ынчангаш чон: «Магалыг, бай Мөңгүн-Тайгам» деп ырлажы бээр ужуру ол. Дагылгаже чалаткан кызыл-сарыг тоннарлыг моол ламалар ширтектерде саадаан. Оларның эгин ажыр октаан чидиг сарыг кожааларының ужу оорганы куду баткаш, белинде кур апарган. Хамык дүжүметтер чүзүн-баазын торгу-маңнык, хорагай, сууйлумбу кеткен, былгаар кадыг идиктерлиг сөктүп келгеш, ламаларның чанынга олбук-кудустарга саадапкан. Аъттыг, чадаг араттар шуут имилеме, ындазында хөлзээзинниг, хайымныы кончуг. Мөген-Бүрен хемниң эриинде даштар азы дыттар бүрүлери дег хөй кижи чыылган байырлалда үр үеде көрүшпээн төрелдер, өңнүктер куспактажып, каткы-итки, оюн-баштак хөөрежип турганнар.
Алтай, Моолдан келген таныштарын Холурааш көрүп кааш, амырап, олар-биле алтайлап, моолдап чугаалажы берген. Мөңгүн-тайгажылар чүгле бот-боттары-биле төрелдежир эвес, а харын-даа өске сөөк моолдар, ылаңгыя алтайлар-биле өң-тала чон. Алтайларның ёзу-чаңчылдары, тоолдары, ылаңгыя алтай дылы оларга аажок чоок боорга, өң-тала боорундан аңгыда, кудалажы бээри удаа-дараа болгулаар. Өң-тала болган ийи кижи аъттарын, тоннарын, бижектерин, кымчыларын, бооларын безин солчуп аарлар. Баштарын чытташкаш, куспактажыр: «Бөгүнден эгелеп, чаңгыс аданың, чаңгыс иениң хан төрел оолдары болдувус, моон соңгаар кады төрээн халышкылар дег эдержир бис» деп бот-боттарынга ааш кыннырлар. Оон бодунуң өг-бүлезинге баргаш: «Мен Хүнге, Айга, ыдык Мөңгүн-Тайгага, Иргит аймааның Холураашка өңнүк болур даңгырак сөзүм бердим. Мээң берген даңгыраамны силер база сагып, ожаар силер» дээр, а Холурааш бодунуң өг-бүлезинге келгеш, база ынча деп даңгыраглаар. Ындыг чаңчыл тываларның кожалары-биле сагыш-сеткили чаңгыс аайлажып, бот-боттарын сонуургажып, хүндүлежирин бадыткап турар…
…Байырлал шуудап, тыва кижи бүрүзүнүң чүрээнге эргим, чоок хүреш эгелээрин чарлапкан. Ламаларның шаң, кеңгирге, коңга, дамбыразының даажы оожумнап, мөгелерниң ат-шолазын адап, кыйгырып, алгыш-йөрээлин чазаанчылар сала берген. Чоннуң ынак мөгелери – Кундукай, Калчан-оол, Дагбы, Мырза, Докур алышкылар хүрежир үлүүн манап орда, долгандыр көк кырында орган чон хүрештиң эгелээрин база-ла четтикпейн манаан.
Алдан дөрт мөгени девидип үндүрүпкен. Хамык мөге девип-самнап келгеш, бөлүк дүжүметтерниң мурнунга кээп, дөңмээн часкааш, дедир ээп чорупканнар.
Оларның аразында ынак мөгези Кундукайны көрүп кааш, Холурааш дыка өөрээн. Ол хүрешке кара чажындан ынак. Байның оглу Сүге ойтулааш үезинде ооң душтуу Анайже туралай бээрге, бодундан назы-хары улуг, эът-ханы четчир Сүгени хүрешке тиилеп алганын дүүн болган дег сагынган. Ынчангаш ол хүрешти дыка үнелээр, мөге Кундукай дег маадырларга чоргаарланыр.
Хүреш болур аяңда көк кырында көрүкчүлер саадапкан. Бир талада шииткекчилер чоогунда дүжүметтер биле ламалар, өске талада – арткан чон. Шииткекчилерден ырак эвесте кара-салдар төрел аймаандан Хүрең-оол аът баштыг игилин аянныг ойнавышаан, мөгелерни хей-аът киирип, хамык чонну тааладыр хөөмейлээн орган.
– Кажан-чежен Барлык-Бажындан Хүрең-оол халдып келген дээр сен! Ол хүреш болган черге ыяап хөөмейлээр. Эң сөөлгү салыгга чедир игилин холдан салбас. Кажан хүреш адакталып турда: «Шаг шаа-биле турбас, чавылдак көгү-биле чытпас, чаа үе чедип кээр» деп түңнээр болгай, – деп, Комбуй Холураашка тайылбырлап орган.
Хүреш эгелээриниң бетинде Холурааш Мөңгүн-Тайгада сураглыг тоолчу Чанчы-Хөөнүң «Боктуг-Кириш, Бора-Шээлей» тоолунда мөгелерни сагынган: «
– Мээң мөгем Кундукайның чүгле чаңгыс көрүжүнден кошкак мөгелер корга бээр. Ооң мөге өгбелерин чон ам-даа сактыр. Түрлүг күштүү-биле, авааңгыры-биле ол боду база алдаржаан. Бодунуң онаан манаан Кундукай бо-дур, – деп, ыыткыр үннүг чазаанчы мөгезин чарлаан.
Аңаа удурланыкчы мөгениң чазаанчызы харыылаан: «Даг дег бедик, кончуг шыырак мөгемниң содак-шудаа сыңышпайн тур. Бичииден манап көрүңер!»
Ол байырлалда моол, казах, алтай мөгелерни болгаш чуртташтарын тиилээш, Кундукай шүүлген. Ам база төрээн чуртун, төрел чонун алдаржыдып, Хүрең-оол ыяңгылыг хөөмейлээн. Шүүлген мөге Кундукайга ужа-төштүг бышкан хой эъди, улуг көгээржик долу шиме сөңнээн. Ужаның чаан дилиндектей кескеш, чонунга үлеп, шимени ишкеш, төрээн черин, чонун алгааш, тендиш дивейн, девип-девип, аалынче ол аъттанып турда, алтай, моол, казах аалчылар аразындан моол дүжүмет туруп келгеш, хөйге чарлаан:
– Кандыг кончуг чоргаар, түрлүг мөге Кундукай боор! Шүүлген мөгени Моолда бистиң сумувустуң байырлалынче чаладым.
Хамык улус аъттаныпкаш, аалдарынче арлы берген.
Моол дүжүметтиң чалааны-биле Моолдуң ол сумузунче Кундукай баштаан тыва мөгелер удатпаанда хапкан. Оларны Холурааш үдеп чораан.
Орукка Кундукай Мөңгүн-Тайганың мөгелерин мактап чораан: «Мөге Калчан-оолду көрүңер даан, менден оранчок узун, хөрээ делгем. Кажан ол Дончук кадайның өөнче чоокшулап кээрге, араттар аът шалбадап чадап турган. Аът дес кажааны ажа халып чыдырда, Калчан-оол аъттың будундан сегирип алгаш, дедир кажааже киир октапкан. Ону көрүп каан Дончук кадай: «Аа богда! Чүү кончуг күштүг кижи сен, оглум! Хой, өшкү эвес, барып-барып аътты ынчаар октаптар аан» дээн. Оон сүттүг ыяш хууңчугун өөнден үндүрүп эккелгеш, тос-караа-биле сүттү мөгеже, дөрт чүкче хүнгээр чалбарып чашкылаан.
База бир солун таварылга: көште өг чүдүрген сарлык шарызы дагны өрү үнүп чадай берген. Сарлыкты көдүрерин оралдашкан улус чадап каарга, Калчан-оол эгиннеринче өгнү арта каап алгаш, дагны өрү чадаг үнүп каан. Карак чивеш аразында ол хире аар чүъктүг мөге чаңгыс-даа дыштанмайн, дагның кырында дыштанып орган.
– Кончуг мөгелер Допур биле Борашты билир силер бе? – деп, бодун мактаарга ыяткаш, мөге Калчан-оол куюскан.
– Оларның дугайын бүдүн Мөңгүн-Тайга билир, чүге дээрге хүреш төнүп чорда Допур биле Бораш ийилээн артарлар, – деп, Холурааш дөстүнмээн.
– Кайызының-даа күжү дең, хамык аргаларын билчир болгаш үр хүрежирлер. Чамдыкта көк кырында орган көрүкчүлерин ажа халааш, барык чартык хүн хүрежир улус. Улустуң хөй кезии манап чадааш, төнчүзүн көрбейн, чана бээр турду.
Мөге Допурнуң чайлаа Тоолайты хемниң бажында. Чанында хөлдер хөй-даа болза, ол чүгле Борбак-Хөлден балыктап чайлаар кижи. Борбак-Хөлдү чуртташтары ам Допур-Хөлү дижирлер.
– Солун чугааң дээш четтирдим, Кундукай! Сен түрлүг мөге бооруңдан аңгыда, кончуг хөөрээр чечен-мерген-дир сен, – деп, Холурааш ону мактаан.
Чугаалажып чорааш, чалатканы Моолдуң сумузунда чедип келгеннер.
Шаң, кеңгирге, коңга, дамбыразының даажы оожумнап, аъш-чем чооглаарынче чалап турар болган. Одаг долгандыр орган улуска дүлген эът үлеп турда, дүжүметтерге аңгы эң амданныг чем, эң семис эът сөңнээн.
Аъш-чем чооглаары адакталып орда, аът чарыжы эгелээнин дыңнаткан. Оон мөгелерниң ат-шолазын адап, кыйгырып, алгыш-йөрээлин чазаанчылар сала берген.
Кундукай ышкаш дуржулгалыг мөгелер төлептии кончуг содак-шудаан эде-хере тыртып эгелээн. Чазаанчылар шииткекчилер-биле дугурушкаш, мөгелерни четчелээн.
Хүреш болур аяңче көрүкчүлер чоокшулады олургулап алган.
Баштайгы мөгелер тутчуп кирипкен. Бир кижи октадырга-ла, улустуң моол дылда алгы-кышкызы дендеп, ыыт-шимээни-даа хөлчок.
Бирги салыгда Калчан-оол бодунуң үлүүнде моол мөгени саат чокка октап алган.
Чазаанчы ам Кундукайны кыйгыра берген: «Мөге Кундукайның онаан үндүрүңэр!»
– Баштай онаамны октап аайн, оон девиири кай баар» – деп, Кундукай девигге хөй күш үндүрбейн чораан.
Конец ознакомительного фрагмента.
Текст предоставлен ООО «Литрес».
Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.
Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.