Зоя Донгак – Хамның чаяаны. Книга 1 на тувинском языке (страница 7)
– Чүү-даа артпаан, хараган чанында чүгле чаъштары харын арткан-дыр.
Бажын сыртай салган дашта кениниң чаъштарын көргеш, Севил чугааланган:
– Аң-куш мага-ботту дүрген апарган болза, ол кижини буянныг, эки дээр чүве.
Херээженнер аразында чугаалажып, ишкирнип ыглааны дыңналган.
– Маңаа от салыр бис, ак кидисти, аъш-чемни бээр эккелиңер!
Көк кырынга ак кидисти чадыпкаш, ооң кырынга аъш-чемни делгепкен. Отту кыпсыпкаш, хөрлээлей бээрге, эккелген чемниң дээжизин отче хам чаларадыптарга, Дөргүнде келген улус кыпкан отче көрүндүр чартык төгериктей олурупканнар.
Чаладып келген хам дүңгүрүн хакпышаан, алганып-ла эгелээн:
– Сээң өөң ээзи, оглуң, кунчууң, төрелдериң, эш-өөрүң, кожаларың сеңээ ижер-чиирни сөңнеп, таакпылажып келген-дир. Нарыыдавайн, чемненип көрем, Чинчи. Ыядып, бижииргеве даан. О, Чинчи, бистен деспейн көр! Чүге сеткилиң хомудады? Азы кым-бир кижини көрүкседиң бе? Кара сеткилиң чок бе? Ох, Чинчи, чүге дезер сен? Ох, ыглава че, – хам орган улусче эглип келгеш, – чүдексинмейн, таакпыла, ма! – дээрге, таакпылаар улус даңзаларында таакпызын кактааш, отче октаан. – Ам черле хая көрбейн, чорувут. Бурган оранынче ак орукту күзедим!
Чинчиниң сүнезинин хам аъткарыптарга, хамык улус шайлап, чемненип орда, херээженнер база катап ишкирнип, ыглажы бергеннер.
Коңгурже арага сунарга, ол боданмайн-даа ижипкен. Чинчи биле ол кыска-даа болза, аас-кежиктиг чурттаан болгай. Ам ооң сүнезини-биле байырлажып турары бо.
Холурааш кыпкан отта авазының сүнезини канчаар чемненирин көөр дээш, черле көрүп чадаан. Өйлеп-өйлеп саржаг биле чаг чалбыышталдыр кыва бээрге, сактырга-ла, авазының сүнезини хүлүмзүрүп, оттуң чалбыыжынга чаактары кыза берген бар чыдарын даап бодааш, оолдуң сагыш-сеткили чиигеп келген.
Хам алганырын соксадыптарга, ону чемнениринче чалап, хой ужазы сөңнээн. Холураашче кыры биле ээги дамчыдыптарга, авазы эргим холдары-биле аңаа эътти тудускан дег сагындырган. Тоттур чемненип аарга, улус ону оожургадып турган:
– Ажырбас, оглум, ада көрбээнин оглу көөр, ие көрбээнин кызы көөр.
Кижи бүрүзү ада-иезиниң оглу азы кызы. Чүгле ол эвес. Кижи бүрүзү дээрге-ле бодунуң чонунуң оглу азы кызы.
* * *
Чинчи чок апаргандан бээр барык ийи ай эрткен. Өгде ширтек кырында чыдар Холурааш удуп-оттуп чыдар. Бирде ооң эъди чалынныг изээш, халыыдап, бирде шыырныгып чыткан. Оглу кара өлүмнүң чиик хевири-биле аараанын Коңгур билир. Оглунуң эриннери, дылы, таалайы, думчуунуң ишти кургаанындан тигленип чарлыгылай берген. Хүндүс мүн-не чүгээр-даа болза, карактары шимдинчек. Бир эвес караан ажыдыптар болза, өгнүң хараачазындан дээп келген чайынналган чырыктан карактары хөлчок аарып эгелээр. А дүне оон-даа артык хилинчектенир.
Кырган-авазы Севил эртениң-не сүттүг шайын тос-караа-биле хараачаже, өгден үнгеш, үнүп орар хүнче, Мөңгүн-Тайгазынче, хөлдер, хемнер, даглар уунче чашкылааш, йөрээр:
Кырган-авазы Холурааштың дүрген сегий бээрин, өзүп келгеш, бай эвес, а кежээ, ажыл-ишчи боорун күзээн.
– Бир эвес мен бай апарзымза, чүзү багайыл? – деп Холурааш айтырган.
– Кижи байый бергенде, даш чүректиг доңгун апаар, өскелерге дузалашпас, чүгле бодун бодаар. Өртемчейде даш чүректиг кижи дег бак кижи кайда боор. Ынчангаш бай болуру ажык чок.
Бир катап Холурааш коргунчуг дүш дүжээнин ачазынга чугаалап берген:
– Дагларга чорааш, илбичи кыска дужа бердим. Ол меңээ шаажаң аякта дег кыр-кырынче салган ногаан бүрү берди. Бүрүнү сорарымга, чигирзиг быдаа сагындырды. Уруг боду бир-ле харыг, чыпшынчак бүрүден эвээштеп, эриннерин чылгап оргаш, ижип олур. «Ам-даа чемнен! – илбичи менче база бир бүрү сунду. – Тодуп ал!». Мен чоорту черден хоорлуп, дыка күштүг апардым. Бир көрүптеримге, илбичим чогул. Ооң девидээн алгызын дыңнааш, олче халдаан черлик кижилерни көрүп кагдым. Думчуу биле диштери чок, чыдыг черлик кижи кыжанды: «Илбичи, биске хуулгаазын күжүң бербес болзуңза, бис сени өлүрер бис». Мен оларже ча-согунум шыгаай бердим. Дээрбечилер менче чардыга бээрге, сен аът эзертээрде, корум-шавылыырың тыртары дег демдекти илбичи кыс агаарга чурупту. Ам-на илбичи бар күжүн дайзыннарынче углаптарга, олар ине-биле шиштеп турган дег тырта бергеш, кускуннапкаш, дезиптилер. Менче база көзүлбес күш хөме кел чорда, «Дедир чан! Маңаа сээң кээриң ам-даа эрте!» деп илбичи кыжангаш, бажымны сирбектээш, тамы ажыр октапты.
– Өлүмден ам оранчок ыракта сен, оглум! – дээш, адазы оглун куспактапкан.
Кырган-авазы уйнуунуң чанынга дыка үр удувас. Холдарын бажының артынга салгаш, Холурааштың дыңнап азы удуп чыдарын-даа херексевейн, төнмес-батпас тоолдап-ла чыдар. Дүшкүүрлүг, солун тоолдар шилип аарын ол утпас. Өпейлээн дег ыдыг-биле ыткан тоолду дыңнап чыткаш, уйнуу удуй берген-даа боор. Кырып орарын кырган-авазы билир. Кажан чоок, эргим кижилерин чидирген тудум, кижи дам кырыыр болгай.
* * *
Дараазында хүн Холурааш мыжырашкан куштар-биле деңге оттуп келген. Өгнүң хараачазындан хүннүң херелдери саарлып, өг ишти шору чылый берген. Ол өгден үнүп кээрге, ыяштарның бүрүлери, өл оът-сиген шалыңда кылаңайнып, оларның кыры бусталып турган. Ягаан өңнүг дээрде хүннүң херелдериниң челбиижи улгатса-улгатса, дээр көгүлдүр апарган. Дээрде астына берген хамнаарактың ырлаарының аянныын! Ол бүгүден кижи өөрүп, маңнаксаазы кээр, долгандыр амылыгларга бир-ле буянныг чүвени кылгаш, олар-биле эп-найыралдыг чурттаксаазы кээр шымбай болган.
Чүү-даа канчаар, эң кол чүве – Холурааштың кара кулунчагы кылаңнааш быгыннарлыг, хөнү чиңге даваннарлыг, дас кара аът апарганы ону дендии өөрткен. Төрүмелинден чыраалаар боорга, ол аъдынга чоргаарланыр. Холур аъды биле чугаалажырга, чөпшээрешкен дег, кулактарын сүүрертиптерге, чугаа утказын билир деп бодаан. Угаанныг, чараш аъдынга ол улам ынак апарган. Чума соонда ылап-ла бөгүн бодунуң күштүүнге ол бүзүрээн.
Ам-на халдавырлыг, кара өлүмнүг чуманың когу үзүлген. Коңгур сагыжы аарып, боду-биле чугаалашкан: «Кажан күзей-дир, кижилерже кара өлүм халдааш, кандыг-даа чылдагаан чок ам кээп чорупкан». Хамчык аарыгны тиилеп шыдаваанынга улуска, ылаңгыя кадайынга улуг буруузун миннип, хинчектенир апарган. Дагларның бажы агаргаш, тазарып, хаяларның даш-диштери турлугулай бергилээнин көргеш, даглар безин аңаа кажыыдалда дег сагындырган. Дамырактар биеэги дег хөглүг шулурашпайн, ишкирнигип ыглаан дег, дошчугаштар безин кыйыраан дег.
Эжин чидирген өскүс аңгыр дег, кажыыдалдан эрте кырый берген Коңгурну көөрге, кээргенчии кончуг. Авазы-ла харын ону чагып-сургап, Холураашты хамнаарынга белеткеп, өөредирин угааган.
Севил бүгү чуртталгазын Мөңгүн-Тайгага байга хөлечиктеп, ажы-төлүн өстүрүп азыраар дээш кызып, дырбаңайнып-ла чораан. Кыраан назынында ам кээп, ол бир-ле чүвени кайгап, сонуургай бээр апарган. Чижээ: айлаң-куш. Халдавырлыг хамчыктан коргуп турда, кени Чинчи кара өлүмден кызыл-дустай берген, уйнуу Холурааш чумадан аарааш, сегип үнген бо узун кыштың соонда ам-на час дүшкен.
– Чаңнык соксаан, өрегең ажыт, кырган-авай, – деп Холуурааш ыыттаан.
Севил өөнден үнгеш, чаңнык соонда чылыг шыксымаар агаарны киир тынмышаан, өрегени ажа сопкан.
– Ам, кырган-авай, айлаң-кушту дыңнаңар че.
– Кайда айлаң-куш?
– Таптыг дыңнаңар даан: сыгыра аарак ырлап олур.
– Ам-на дыңнап ор мен. Кайгамчык-ла ырлаар куш-тур!
Эттеп каан сарлык кежиниң кырынга олуруп алгаш, ол алгы эдирээлеп, мырыңай аныяксый берген, айлаң-куштуң ырлаарын магадап дыңнап хүнзээн.
3. ЧАЖЫТ-КУЙ
Бир катап Коңгур адашкылар Чажыт-Куйга келген. Хам оглунга чугаалаан:
– Дуржулгалыг хамнардан дыңнаарымга, дүжүнде дыка ырак аян-чорук кылыр, олар ынчаар удуп чыдырда мага-боду көңгүс шимчевес апаар. Мен ам куй иштинге удуй бээр мен. Дарийгини тыппаан шаамда одунмас мен. Ону мен ыяап тывар ужурлуг мен.
Коңгур куйнуң ханазынга чөленип алгаш, караан шийипкен. Ачазының кандыг-даа хандыкшыл чок арнын Холурааш көргеш, артында ханага дөмейлээн. Авазы чок апарганының соонда ачазының хилинчектенген, муңгагдаан шырайынга көөрге, амгы арын харын чүгээр-даа ышкаш.
Ачазы хенертен караан ажыдыптарга, ону манаваан Холурааш алгырыпкан:
– Көңгүс эвээш удудуң ышкажыл!
– Удуур черим бо эвес-тир, – дээш, Коңгур туруп келген.
– Кайдаазын канчап билир сен? – Холурааш кайгап айтырган.
– Кайдаазын билбес мен, чүгле маңаа эвес.
Коңгур куйже ханылааш, бир черге олуруп, оон тургаш, буруңгаар кылаштаан. Холурааштың чүрээ аксынга келзе-даа, ачазының соондан ызырты чоруп орда, куй иштиниң хозу көстүп келген. Даштарның тиглеринден хүннүң чырыы дээрге, ак-кызыл имиртиңде куй ишти кайгамчык арыг боорга, Холурааш кандыг-бир аң канчап маңаа ижээй бербээн чоор деп бодаан. Ынчангаш бо куйну Чажыт-Куй дээни анаа эвезин ол угааган.
Он хире катап олуруп-туруп чорааш, бир-ле ханага чөленгеш, Коңгур караан шийипкеш, шимчеш дивейн олурган, ооң чүгле хөрээ оожум, дески өгдеңнээн. Холурааш шала дүвүрей бергеш, ачазының чанынга дискектенип олурупкаш, ооң арнынче кайгаан. Элээн болганда ол сактырга ачазы тынмайн барган дег, арны, холдары, буттары, хөрээ ыяш дег кадып, көжүй берген. Ачазының холунга дээрге, шынап-ла ыяш дег кадыг болган. Мынчаар оргаш, таанда каяа ачам чорта бээр деп бодап, сагыш-сеткили дүймеп, Холурааш ам шуут коргуп эгелээн…