Зоя Донгак – Хамның чаяаны. Книга 1 на тувинском языке (страница 4)

Бүгү диптерни эргиир сагыштыг мен.

Кайда сен, көк -бора аъдым?

Ий-хоо! Ий-хоо! Ий-хоо!

Хам аъттың киштээрин өттүнүп, ону бодунче кый дээр.

Октаргайны эргиир сагыштыг мен.

Кайда сен, Кара Кускунум?

Кар-кар! Кар-кар! Кар-кар!

Хам кускун өттүнүп, ону бодунче кый дээр.

Дээр- деңгерлерни эргиир сагыштыг мен

Кайда сен, хуулгаазын кужум, бээр кел!

Сыг-сыг! Сыг-сыг! Сыг-сыг!

Кушту сыыладыр өттүнгеш, хам кый дээр.

Ээрен дөзүм ээлери!

Эргимнерим бээрлеңер.

Сүме болзун, сөстен сөгле.

Сүзүк болзун, сүттен чажайн, —

Коңгур хүн аайы-биле дөрт чүкче сүттү чажар.

Конгур аң-меңниң, куштарның үннеринден, дириг амытаннарның чаңындан болгаш дылындан агаар бойдус кандыг боорун, аарыг кижиниң эттине бээрин азы кызыл-дустаарын эндевес.

Караңгыда чоруктуум, оой-оой.

Хан шуру карактыым, оой-оой.

Арыг бажы олуттуум, оой-оой.

Ак-ла тоолай чемиштиим, оой-оой.

Агбай кызыл Үгүжүгүм, бээр кел!.

Хам ам база дузалакчы-сүнезиннерин кый дээр:

Хыйыжаңнаан кылаштыым аар, сүнезиним,

Шоюжаңнаан чоруктуум аар, мажаалайым.

Чоорту менче, бүдүү дыңнаар кулактыым.

Адыым мунуп арзайганым,

Кускун болуп ужукканым,

Көк бөрү бооп хуулганым

Хуулгаазын куш салдары-дыр.

Хам суг пактап алгаш, база-ла дузалакчы-сүнезиннерин кый дээр:

Багай кижиниң, аараан кижиниң

Баарынга баглашпаңар, сүнезиннер.

Сөөктеринге ораашпаңар,

Шөйүндүзүнге шөйүлбеңер.

Хөөкүй-ле аараан кижини

Хөнетпеңер, сүнезиннер.

Эрним-биле дегбээн-даа мен.

Эдээм-биле аштаваан мен.

Чалым-хая чаңгызы дег

Чуңма кежи дүңгүрлүг мен.

Аажок быжыг, дүңгүр соктаар

Артыш дөстүг орбалыг мен.

Хаккан дүңгүр шимээн-даажы

Хаттан дүрген ужугуп тур.

Сүзүктүгнүң бирээзи мен.

Сүлдээ тейлеп, онал кылдым.

Сүнезиннер кайда силер?

Чүге черле саададыңар?

Хам дузалакчы-сүнезиннерин каш-даа катап кыйгырарга, оларның сураа-даа чок. Суг-биле аксын шыгыдып алгаш, оларын дагын кыйгырган. Сураг. Дузалакчы-сүнезиннер чокта аарыг кижиниң чүден аарааны билдинмес болганда, хам канчаар эмнээрин билбес. Бөгүн, бир-ле дугаар Коңгур хамга дузалакчылары келбээн. Боданып ора, таакпылавышаан, аараан кыргандан чүзү аарып турарын ол айтырган.

– Бүткүр бодум изип-хып тур. Мойнум шуут ээлдинмес-тир. Тас быгын адаа база колдуктар дыка аарышкылыг апарды. Суксаарым шуут кедергей, – човууртавышаан, кургаг эриннерин чылгап, хирилээш тыныжы чиигезин дээш сыртыктарга чөлендир олуруп алгаш, кырган уламчылаан. – Өргелер үңгүрлеринден үне халышкаш, өлүп-ле турлар. Ол дээрге, бир-ле аш-чутту ийикпе кандыг-бир хамчык-халапты оштааны ол-дур! Азы чок болза, Бээжинден кара өлүмнү бисче манчы кыдаттар сөөртүп эккелбээн бе? – Бээжинден (Кыдатта Пекин хоорай) кара өлүм – онза халдавырлыг аарыг (чума) халдап келгенин кырган даап бодааны ол…

* * *

Дараазында хүн хамны өске аалда аараан кижиже чалаан. Өгнүң эргинин артап оргаш, бир холу-биле боскун, өске холу-биле иштин тудуп алган, кочалче доңгайып кускан кижини Коңгур көрүп каан. Сарыг өт кускан, суксаанындан эриннери када берген, сыгырып тыныштаан кырганның чүгле хөрээ өгдеңнээр. Салгадаан ашактың арны өт сарыг, мойну ыжык, быктында карара берген ийи былчактар барын хам эскерген.

– Ишти-хырнымны шуут оя чип тур. Ох, чүү кончуг сойлук боор бо, оя чип-ле тур! – тиглени берген, кургаг эриннерин чылгавышаан, карактарын чивеңнедип, ол ыглап чыткан.

Кырганның кадайы ыыт чок орган хамдан дүвүреп айтырган:

– Бо кижиниң чүзү канчап барганы ол чоор?

– Амдыызында тодаргай чүве чугаалап шыдавас мен. Ону чемгербеңер. Суг чүведен харын хөйнү ишсин…

Дедир чанып ора, Коңгур төрели Серен сугга кире дүшкеш, айтырган:

– Кандыг-ла бир халдавыр өргелер дамчыштыр кижилерже халдап эгелээн. «Кара-өлүм, бужар-думаа» деп халдавырлыг аарыглардан аймак-аймак чоннар кырлы бээрге, оларның өглерин өрттедиптер турганын кырган-авамдан дыңнаан мен. Ам ол аарыглар бисте чедип келбээн бе?

Огулуг харыы албайн, хам чаныпкан. Төрээн аалынга кээрге, Коңгурну бичежек мага-боттуг, көк баштыг, оңа берген шыва-тоннуг Севил уткуп алган. Кара-саргыл тар карактарлыг авазы оглунче ээлдек көрген. Өргелер дугайында медээни ол ындыг-ла тоомча чок хүлээп алгаш, оглунга харыылаан:

– Ындыг чүүлдер тургулаар, оглум. Кандыг-даа өргелер бистиң амыдыралывыс боой тудуп шыдавас.

Авазы ынча дээрге, Коңгур оожургап, сарлык сүдү-биле сүттеп каан, амданныг шайынга бышкан эътти доорап, чооглап алгаш, бодунуң өөнче таваар базыпкан.

* * *

Чинчи, Холурааш, Хорлуу аржааннааш, чаныпканнар. Авашкылар Хорлуу-биле байырлашкаш, көстүп келген өглеринче челзипкеннер. Төрээн аалынга кээрге экизин!