Всеволод Нестайко – Тарэадоры з Васюкоўкі (страница 14)

Уласна, берага не было. Адразу ж па пуп угразнуў. І адразу мне той ставок успомніўся, у якім мы ад Кантрыбуцыі ратаваліся. Такая ж твань. Ні дрэўца на востраве, ні кусціка. Нават сушы сапраўднай няма. Адна гразь. Ну, ды выбіраць не прыходзілася. Дзякуй і таму, што ёсць. Жыць на ім я не збіраўся. Мне толькі човен трэба выцягнуць і дзюрку заткнуць. Можа, яшчэ, думаю, і за Кнышом паспею. Пасадзіў Сабакевіча на самую сухую лапіну і — за работу. Схапіў човен за нос, пачаў цягнуць. Ого-го! Вочы вылазяць. Жылы вось-вось палопаюцца. А човен — нібыта яго цвікамі да дна прыбілі — ні з месца.

Зайшоў я з кармы — пачаў пхаць. Куды там! Ногі па мулкім дне коўзаюцца. Я раз-пораз з галавой у ваду — і толькі.

Біўся-біўся, стараўся-стараўся, вады ўжо паўвядра накаўтаўся, а толку няма. І такое мяне зло ўзяло — сеў я проста ў ваду і ледзь не заплакаў. Ты ж мяне ведаеш, я ніколі не плачу, а тут слёзы самі коцяцца.

Вось у нерат ускочыў. Ну!

Тады плюнуў, падхапіўся і зноў — пхаю і цягну.

Сонца ўжо даўно ўзышло, свеціць на поўную катушку, а я, нібы той жук, у брудзе боўтаюся. Зусім з сілы выбіўся.

Гэта ж колькі ўжо часу прайшло, думаю. Урокі ўжо, можа, хутка. Ну, ды пра кантрольную я не думаю. Што мне кантрольная! Галоўнае — дзяржаўная справа... Я тут, у багне, як чарвяк, а той шпіёнішча, можа, ужо... А я ж мог яго высачыць. Мог жа! Не даруе мне айчына. І, скрыпнуўшы зубамі, я зноў бяруся за справу. Я і выліваць ваду з чоўна спрабаваў, думаеш, не! Ды дзе яе выльеш, калі яна зноў адразу ж набіраецца. Гэта тое ж самае, што раку вычарпаць.

А сонца ўжо высока-высока ўгары. Гэта ж ты, думаю, ужо ўстаў, чаравікі паваксаваў, новую сарочку апрануў, гальштук завязаў.

Лупатае жабяня паблізу на лотаць села і крумкае — бы смяецца. Тут Сабакевіч на яго як гаўкне, яно толькі — шубоўсь у ваду. Сабакевіч мяне ўвесь час маральна падтрымліваў — гаўкаў, хвастом махаў. Мабыць, адчуваў, што праз яго я так мучаюся.

І раптам мне ў галаву ідэя стрэльнула. І чаго, скажы ты, гэтыя ідэі адразу ў галаву не страляюць!

Такая просценькая ідэя — заткнуць дзюрку, а потым ужо выбіраць ваду. Я ж, дурань, выбіраў не заткнуўшы.

Нарваў я жменю травы нейкай — якая толькі і расла на востраве, — намацаў дзюрку, заткнуў. Зноў пачаў выбіраць. О! Пайшла справа! Хоць не хутка, але пайшла. Сантыметр за сантыметрам барты чоўна з-пад вады вырастаюць. Ужо і на бераг цягнуць можна. Крэкчучы, пацягнуў. Пацягнулася. Ёсць! Цяпер трэба човен нахіліць — ваду выліць, бо ўжо не выбіраецца. Ох і важка было. Нарэшце ваду выліў, дзюрку добра заткнуў. Сабакевіча ў човен, сам за вясло і ходу. Ох ужо і гроб — пырскі аж да неба ляцелі. Толькі ўвесь час на дзюрку паглядваў — ці не цячэ.

Сонца ўжо высока, а ўсё ж спадзяюся: можа, падманвае сонца, можа, не пачаліся яшчэ ўрокі? Па вёсцы бег, ажно сэрца выскоквала. Не падманула сонца...

Ява ўздыхнуў і замоўк.

Я пазіраў на яго з усім спачуваннем, на якое толькі быў здольны.

Вось якая неспадзяванка з ім атрымалася, што перавярнула ўсё яго жыццё дагары нагамі. І не раскажаш нікому, не паясніш! Бо нашы «шпіёнскія» справы патрабуюць абсалютнай канспірацыі. Калі міліцыянер таварыш Палянічка не паверыў нам, дык хто ж паверыць! У нас быў адзін выхад — знайсці найперш доказы, факты, злавіць за руку. І Ява, бедалага, змушаны быў усім, і ў школе, і дома, сказаць адно — што пайшоў замест урокаў лавіць рыбу. І панёс за гэта кару.

— Ну, а ў цябе як? — запытаў Ява, не пазіраючы на мяне.

Эх, лепш бы ён не пытаўся. Адчуваючы сябе так, быццам я нешта ўкраў у яго, і пазычыўшы ў сабакі вочы, прызнаўся пра тую няшчасную чацвёрку.

— Ну што ж, я рады за цябе. Віншую! — сказаў ён. — Гэта добра. Добры, значыць, у цябе настрой у лагеры будзе. Калі едзеш?

Ну навошта, навошта ён кроіць маё сэрца?! Мы ж разам марылі паехаць у піянерлагер да мора. У «Маладую гвардыю» ў Адэсу. З такімі цяжкасцямі бацькі даставалі нам пуцёўкі. Мы з Явам ніколі, не былі на моры. Толькі ў кіно ды па тэлевізары бачылі. А як нам хацелася да мора! Сіняя далячынь, белыя караблі, чайкі, альбатросы лётаюць. «Курс норд-ост!» — крычыць капітан. У мінулым годзе мы двойчы ўцякалі да мора. І нас двойчы лавілі на станцыі.

І вось, калі мара была ў нашай кішэні, вось такое здарылася з Явам. Дзед Варава яшчэ ўчора занёс і здаў у школу пуцёўку. Давядзецца мне аднаму ехаць. Але хіба гэта тое! Хіба я сам адчую так усе марскія радасці, як бы мы адчулі іх разам з Явам? Дык навошта ж ён гаворыць?! Радасць, не раздзеленая з сябрам, — гэта не радасць, нават не паўрадасці, а нейкі мізэрны чацвяртак.

Толькі я хацеў яму гэта сказаць, як з гарода пачуўся сярдзіты голас дзеда Варавы:

— Свіння галодная. Нясі ўжо. Там языком паменціш. Двоечнік!

Ява ўздрыгнуў, стуліўся ўвесь, схапіў начоўкі.

А я паплёўся дахаты.

Бацька сядзеў за сталом і, як заўсёды, чытаў газету. Маці на машынцы страчыла матроску, даўно мне паабяцаную, спецыяльна для піянерскага лагера. Падняла галаву, лагодна ўсміхнулася (вельмі яе ўсцешыла мая чацвёрка, яна і не чакала). Пастаяў я трохі на парозе, тады падышоў да яе і, адчуваючы холад унутры (як тады, калі я ўпершыню скочыў з вярбіны ў рэчку), сказаў:

— Не трэба, мама... Не паеду я ў лагер.

Маці моўчкі здзіўлена падняла бровы.

— Што? — адклаў газету бацька.

— Не паеду я ў лагер, — яшчэ цішэй, але цвёрда паўтарыў я.

— Як гэта не паедзеш? Чаму? — запытала маці.

— Расхацелася...

— Гэта ён, разумееш, жартуе, — падміргнуў мне бацька.

— Нічога я не жартую. Не паеду. Точна.

— Можа, ты захварэў? — прыжмурыўся бацька. — Цэлы год, разумееш, галаву мне дурыў з тым лагерам, а цяпер, разумееш, калі пуцёўка ёсць, — конікі выкідваеш. Гэта ж такі, разумееш, лагер... Як Артэк. Дзеці, разумееш, розных народаў... І ты з імі... дурань! Ніколі ж, разумееш, у жыцці не бачыў.

— Не выдумляй, сынок, — падхапілася маці. — Яшчэ і дакторка казала, што табе да мора трэба. Гланды ў цябе...

— Няма ў мяне ніякіх гландаў. Не паеду я.

— Паедзеш, паедзеш, — у голасе бацькі ўжо звінеў метал.

— Не паеду.

— Ты як, разумееш, з бацькам размаўляеш? Ой, глядзі, вазьму дзягу!

— Ну і бярыце. Толькі ў нас у краіне не б'юць дзяцей. Дзяцей б'юць толькі імперыялісты, падпальшчыкі вайны.

— Ты... ты... ты, — ускіпеў бацька і ўжо замахнуўся дзягай, але тут маці кінулася на абарону, абхапіла бацьку рукамі і, адштурхоўваючы, пачала цясніць яго ў іншы пакой. Выцягнуўшы шыю, бацька выглядваў з-за матчынай спіны і крычаў:

— Ну, цяпер, разумееш, ты такі не паедзеш! Вось! — і ён выхапіў з кішэні пуцёўку і пачаў ірваць. — Вось! Вось! Замест таго каб, разумееш, у моры хлюпацца, будзеш... будзеш... Гульні табе тут, разумееш, не будзе! Не будзе! Я табе пакажу, разумееш, характар паказваць! Малы яшчэ. У мяне таксама, разумееш, характар ёсць. Вось! Вось!

Не пуцёўку — маё сэрца ён ірваў на кавалкі. Белымі папяровымі кавалачкамі бязгучна падалі на падлогу сіняе мора, белыя караблі, чайкі і альбатросы.

Слёзы закіпалі ў маіх вачах.

— І няхай сабе! — крыкнуў я і як шалёны выскачыў з хаты.

...Я сядзеў у густым, непралазным бур'яне за клуняю і шморгаў носам. У носе свярбела і шчыпала, як пасля газіроўкі. А ў сэрцы была тая пустая халодная прорва, калі адчуваеш, што ўжо нічога не вярнуць. Ну і няхай! Не патрэбны мне вашыя караблі і альбатросы... «Але ж ты сам гэтага хацеў?» Так, сам. Вядома, сам. Але... «Ці, можа, ты думаў, што цябе будуць упрошваць, на калені перад табой стануць, потым пабягуць да дзеда Варавы, пераканаюць яго, што з работай на лета можна ехаць у лагер, і вы з Явам спакойненька паедзеце? Ты гэта думаў?» Не. Але...

Так, мабыць, адчувае сябе чалавек, які ідзе за свайго сябра нават на смерць. Складанае, але высакароднае пачуццё!

І дзеля Явы — я гатовы. Вы ж проста не ведаеце, што гэта за хлопец — Ява, як мы з ім пасябравалі.

Вось я раскажу вам...

РАЗДЗЕЛ IX, у якім Паўлуша расказвае, як ён пасябраваў з Явам

Да чацвёртага класа я з ім не сябраваў. Ён быў «урэдны».

Так мне здавалася.

Бо ён пры ўсіх мяне ў лужыну штурхнуў, калі я ягоную шапку на вярбу закінуў. А я быў у новенькіх штанах. Мне мама толькі раніцай іх у раймагу купіла. І тымі новенькімі штанамі я ў саменькую гразюку сеў. І Ганька Грабянючка так смяялася, так смяялася, што ў яе ажно булька з носа выскачыла.

Я сябраваў з Антосікам Мацыеўскім. Ён мяне малінай частаваў. У іхнім садзе было шмат маліны, а ў нашым не было. А маліна з малаком — вы ж ведаеце!

Я думаў, што буду сябраваць з Антосікам і есці маліну аж да старасці. Але...

Быў сонечны цёплы вераснёвы дзень. Мы сядзелі на баштане і з прыцмокваннем хрумалі кавуны.

Вы не былі на нашым баштане? О-о! Тады вы нічога не ведаеце. Такога гарода няма нідзе. Точна! Канца-краю не відаць. І кавуноў — тысячы, мільёны... І ўсе паласатыя. Як тыгры. Тысячы, мільёны тыграў. Я жывых бачыў у цырку. У Кіеве. Але хіба там былі тыгры. Наш дзед Салівон — стораж — во гэта «тыгр!» Ох і б'ецца ж! Як улупіць сваёй кашчавай лапай па нагавіцах — два дні чухаешся. Ён чамусьці не любіў, калі мы самі бралі кавуны з баштана. Ён любіў, каб мы прасілі. А мы не любілі прасіць... Яны тады не такія смачныя.

Карацей, мы сядзелі на баштане і хрумалі кавуны. Дзеда не было. І блізка не відаць. Ён пайшоў у сельмаг па цыгарэты. Мы бачылі. І мы былі спакойныя. Ён там абавязкова сустрэне каго-небудзь са старых дружбакоў, дзеда Вараву напрыклад, і яны завядуць пра амерыканскіх агрэсараў ці рэваншыстаў да змяркання. Дзед Салівон цэлымі днямі слухаў на баштане транзістар «Атмасфера», што купіў у сельмагу, і яго проста распірала ад розных навін.