Владимир Короткевич – Каласы пад сярпом тваiм (страница 127)
– Дзеду, – сказаў Алесь. – Вам яшчэ трэба пагаварыць аб гэтым з ёю. Яна не хоча.
– Як гэта – “не хоча”? – раззлаваўся дзед.
Ён сказаў гэта такім рэзкім голасам, што брынкнула, адгукнулася рэхам струна ў гітары на сцяне.
– Не гневайцеся, дзеду. Гэта, на жаль, так. Яна проста помніла аб тым вечары, калі я прынёс ёй волю.
– Расказвай, – кінуў дзед.
…Калі ўнук скончыў, пан Даніла глядзеў у агонь бліскучымі вачыма.
– І Майку назнарок памірыла?
Алесь нахіліў галаву.
– Мне няма чаго гаварыць з ёю, – урэшце сказаў дзед. – Гэта трэба зрабіць табе…
Дзед з сілай кінуў канцом у агонь качаргу. Абодва маўчалі, гледзячы, як у пырсках жоўтага полымя наліваецца чырванню, нібы крывёй набракае, метал. Жалеза стала вішнёвым.
Потым пляснуў рукамі па каленях:
– Але ты пагавары, унуча. Згодзіцца – добра. Не згодзіцца – праз шлюб кагосьці за нашчадкаў – звязаць яе з Ракутовічамі ці з патомнымі Юлляна і Тумаша са Зверына. Будуць толькі на прыступку ніжэй, чым мы… Нічога я для яе, бабы гэткай кепскай, не пашкадую.
І, відаць, вырашыўшы, што непрыстойна выявіў пачуцці, раптам сказаў:
– Вось так. Нашкодзяць, а потым ламай галаву…
– Дзеду, – пачырванеў Алесь. – Няма нічыёй віны… Віна жыцця.
– Віна? – вочы старога Вежы ззялі. – Ду-рань! Гэта слава жыцця!… Бяжы туды!… Стой пад дзвярыма. Баб не пушчаюць у алтар, мужыкоў – да парадзіхі. Квіты!…
Як сем год назад, ён ішоў пакоямі, а потым галерэяй, над аркай. Як сем год назад, падыходзіў да дзвярэй… І – мяжа. Нельга далей.
Ён то сядзеў на падвоканні і глядзеў на яе дзверы, то хадзіў узад і ўперад.
Глебавічна выйшла з пакоя, спляснула рукамі.
– Як жа гэта вы надумаліся?
– Так, – сказаў ён. – Што там?
– Цяжка, князюхна, – сказала яна. – Баюся. І дохтур баіцца. Ды яна яшчэ і не крычыць. Я яе ўгаворваю, лягчэй будзе. “Дурніца… Радасць у свет нясеш”. Маўчыць. Толькі калі зусім нясцерпна, то стогне. Мо сказаць, што вы наведаць прыйшлі? Ёй лягчэй будзе.
– Не ведаю.
Жанчына знікла.
Алесь стаяў у пераходзе над аркай і, прыціснуўшы лоб да сцюдзёнага шкла, глядзеў на безуважныя паркавыя шаты ўнізе.
Трэба пайсці адсюль. Хоць на хвіліну.
Прайшоў пераходам, спусціўся сходамі ў яшмавы пакой і ўбачыў, што насустрач ідуць Вежа і пан Юры.
– Сыне, мілы, – сказаў бацька. – Сядай вось. Што, прыехаў аб праекце гаварыць? Давай.
Вежа непрыктетна паціснуў плячыма. Мужчына селі ў крэслы. Цёмны твар пана Юрыя быў стомлены.
Алесь зразумеў, што памылкай было ісці сюды. Усё нутро, уся істота яго цягнулася туды, наверх.
– То як? – спытаў бацька. – Згода на дзве трэці надзелу без выкупу, а трэць – на выкуп?
Алесь нешта адказваў, сам не чуючы сваіх слоў.
– Што гэта ты, нібы з таго свету прыйшоў? – спытаў бацька.
– Здарожыўся, – сказаў Вежа. – Ану, патрымайся трохі, Алесь.
Але ён мог бы не казаць гэтага.
“Калі толькі ўсё будзе добра – трэба ўсё аддаць”, – успомніў Алесь і стаў гаварыць. Ён абдумваў гэта сто разоў, і тлькі дзякуючы гэтаму ягоныя словы мелі сэнс, хоць ён кідаў іх амаль машынальна.
– Па-мойму, вы на паўдарозе. І дзед, і ты, бацька.
– Пойдзем, сыне, – сказаў дзед. – Потым.
– Не. Хай скажа, – вочы пана Юрыя шукалі вачэй сына. – Як?
– Не трэба землеўласніцтва, – сказаў Алесь. – Трэба пакінуць сабе маёнткавую зямлю, сады, паркі ды запаветныя ўрочышчы… Ну яшчэ, можа, тую зямлю, якая забяспечвае конныя заводы ды слуг. Усё астатняе аддаць ім.
Пан Юры ліхаманкава падлічваў.
– Па столькі валок! – сказаў ён. – Па… У Вітахмо, скажам, па семдзесят дзесяцін на сям’ю. А дзе і болей. Запусцяць!
– Не адразу аддаваць. Як узбагачвацца будуць. З умовай вечнай, каб на трэці зямлі цукровы бурак і іншае, якое не прадаюць нікому, акрамя нас.
– У старцы нашчадкаў? – ускінуўся пан Юры. – З розуму выжыў, сту-дэнт.
– Чакай, – насцярожана сказаў дзед. – Хай даводзіць…
– Хай фермерствуюць, – сказаў Алесь. – Вы не разумееце таго, што ў іх капіталы не тыя. Пакуль яны самі здолеюць завесці цукраварні, буды, гуты, плавільні, палатняныя заводы і іншае – мы паспеем на прыдбанні іхніх прадуктаў зрабіцца заводчыкамі, якім сялянская канкурэнцыя нястрашная.
– У старцы нашчадкаў пусціць? – зноў гнеўна спытаў пан Юры.
– У старцы, бацька, пойдзем, калі так не зробім. Хіба табе найміт будзе так працаваць, як мужык для сябе на сваёй зямлі? Маёнткам усё адно галеча з такой сістэмай, і пытанне толькі, колькі часу на гэта спатрэбіцца.
– Буды… гуты… У купцоў ператварыцца?
– У купцоў – не ў старцоў. Толькі надзел не падушны, а пасямейны. Тады вялікія сем’і вымушаны будуць частку людзей пасылаць на цукроўні… па вольным найме. Можа, так. А можа, і гэтага не трэба. Расце патрэба ў грашах. Узрасце цесната на надзелах. Ды яшчэ – машыны. Тады трэба ўвесці заахвочвальныя цэны на бурак, лён, каноплі, бульбу… Фабрыкі будуць расці, а багацце будзе ва ўсіх.
А сам думаў: “Лухта! Якая лухта! Перад гэтым, што насоўваецца, такая лухта. Бурак, каноплі, торба мукі”.
– Я б на таваім месцы падумаў, – сказаў сына Вежа. – Нешта ва ўсім гэтым ёсць. – І, паглядзеўшы на ўнука, злітаваўся, сказаў пану Юрыю: – Ідзі адпачывай. Я вось яму пару слоў скажу і таксама паганю спаць. А галовы ў нас дзеці, га, Юрась?
– Галовы, – наіўная і хітрыя вочы пана Юрыя смяяліся. Ён торгаў хвалісты вус, прыкрываючы ўсмешку.
Пайшоў. Дзед і ўнук сядзелі моўчкі.
– Пачакай ты тут. Не пакутуй – не паможаш… Сам прыдумаў?
– Сам. Я пайду.
Дзед зразумеў: трэба супакоіць. Хоць на хвіліну адцягнуць думкі.
– Як думаеш Гелену забяспечыць?
– Хіба ўсё будзе добра?
Стала цiшыня.
– Мнямля, – сказаў дзед. – Першынцу!… Зямлю тых двух маёнткаў, што за Сухадолам. Дом у Ведрычах.
Алесь ускінуў вочы:
– Дзядуля.
– Што “дзядуля”? Дам, нічога не зробіш.
Схіліўся да Алеся: