Венера Петрова – Дьулаан чуумпу (страница 2)

– Ити баҕас сыыһа эттиҥ. Влас Витальевич ол оскуоланы былыр аастаҕа.

– Эс, киһи үйэтин тухары үүнэр. Үрдээн, Влас, хата, биһигини хамаандалыа.

– Миигин да онно ыыппаттар. Куоракка ырыта тыытыллан киһи сүгүн да үлэлээбэт.

– Доброволецтаа ээ.

– Сөпкө этэр. Уоннуу дьыаланы сэргэ хайа да аас арыйбат ини.

Уолаттар саҥалара ыраата-ыраата кэлэр. Влас дөйүөрэн, сөҥөн баран олорор. Сыылка аата сыылка, аата эрэ перевод. Уһулбатахтарыгар махтал курдук. Күн сарсын ол уһук улуустарыгар тиийэн хаалыа дуу?

– Уоппускаламмыт курдук санаа.

– Санааҕын түһэримэ, Влас.

– Аһара да уоппуска буолбатар. Онно буо дьиҥнээх үлэ. Үрүт-үөһэ начальство доставайдаабат, ким да ойоҕостон орооспот, дави гыммат. Уонна ол улуус криминальнай рейтинэ үрдүк дии. Эҥин мохсоҕоллор ол диэкиттэн кэлэн биһиэхэ үлэ тэбэн биэрэллэр. Влас, хата, хайа эрэ висягы биирдэ арыйан кэбиһээрэй. Үрдүүр быаҕар барарыҥ буолуо.

– Все, что случается к лучшему.

– Кырдьык, криминал уйата онно буолан тахсаарай.

Утаарыллыахтаах улууһун криминальнай устуоруйатын барытын түөрээри гыналлар. Агаша хаалар. Арай, онно уһаатын? Сатарыйан эрэр сыһыаннара дьэ букатын нуул буолар ини. Дьукаахтыы курдук олороллор. Үөрэнэн да барда. Кини саастыыта уолаттар ойохторун уларыппыттара ыраатта. Бэрт бэйэлээхтэр биирдэ эрэ буолбатах. Үлэ-үлэ дииллэр да, быыс булан быракаастыыллар, тус олохторун ойуутун өҥнөөн-дьүһүннээн биэрэллэр. Влас даҕаны… Ээ, ол аахсыллыбат. Көннөрү, мэнээк. Оттон Агаша диэн Агаша, бэйэ киэнэ диэн мэлдьи эйиэнэ. Оннугун бигэргэтэрдии кини киһитэ куруук биир. Сыл-хонук кинини тумнан ааһар курдук. Бэл, бүрүчүөскэтин биирдэ да уларыта илик. Үрдүк сүүһүн көрдөрөн өрө тараанан баран, кэлин өттүгэр эринэн кэбиһэр. Баттаҕа уһуурун төбөтүн лэппийэн иһэр быһыылаах – ыстаҕына биир тэҥ уһун буолар. «Бүрүчүөскэм уларыйбыт буоллаҕына, киһилэммит эбит диэриҥ», – дьүөгэлэригэр күлэ-күлэ эппитин истибиттээҕэ. Кини Агашата күлүүк бэрдэ этэ. Бу кэлиҥҥинэн саҥатыттан, бэл, матта. Туох эрэ санааҕа ылларан сылдьарга дылы. Онтун быктарыыһы дуо. Таах да, иҥэн-тоҥон ыйыталаспыт да суох. Влас дьиэҕэ тохтообот, Агаша да куорат культурнай олоҕуттан ордубат. Оннук киһини улууска соһор сүрэ бэрт. Оҕолорун үөрэттэрэллэрэ баар дии. Эбии үөрэх, музыка, бассейн эҥин. Суох, суох, Васильевтар ол дойдуга дьаакырданаллара хайдах да табыллыбат. Оттон Влас булан сылдьыа. Агаша кинитэ да суох олоруо. Харчы кэлэ туруо. Ол да буоллар, хайдах эрэ. Соҕотоҕун олорор диэни умнубута ырааппыт. Эмискэ холостуой аатыран эҥиҥҥэ тиксэр эрэ хайыыр.

Бүргэс бүгүн тэһийбэт күнэ үүммүт. Ыксыыр да ыксыыр, бу күнүнэн барыта бүтүөхтүү тилигирии мөхсөр. Үлэ буоллар бүтүөҕүнээҕэр эбиллэн иһэр курдук. Ол үчүгэй. Күүстээх үлэ эмп кэриэтэ. Үлэлээбитиҥ көстөр уонна бэйэ туһугар ким хамныа суоҕай. Арыый эрдэттэн итинник дьаһаммыта буоллар, ыраатыа эбит. Хотунан-соҕуруунан уччуйа сылдьыбатаҕа буоллар. Омук сиригэр барыах киһи бу хотон хонтуораланан, сибиинньэ баайданан олордоҕо. Онтуттан кэмсиммэт. Киһи иилэн ылбат дьарыгынааҕар бу улахан өйү-үөрүйэҕи эрэйбэт үлэ ордук курдук. Дьон тэҥэ олорорун ордорон бу сылдьар. Дойдутун дьоно кинини син биир өрө туппаттар. Уон да сэртипикээти илдьэ кэлбитэ буоллар, ээ, ити били Бүргэс сылдьар диэ этилэр. Кырата-бүрэтэ биирин үксүн мэһэй буолар. Аан дойду ааттаахтара билинэллэрин туоһулуур кумааҕытын сибиинньэлэригэр өҥнүө дуо, сытыахтаах сиригэр сыттаҕа. Хам-түм онтун ороон ылан, арааһы тиһэ саныыр. Онтон эмиэ дьон тэҥинэн олоҕор төннөөхтүүр. Киһиттэн ураты буолар биир эрэй. Сибиинньэнэн эргинэн аһыыр-таҥнар дэммит киһи диир.

Сибиинньэ диэн бэрт кыыл ээ. Аһатардаах эрэ буолларгын, төбөҥ атыҥҥа ыалдьыбат. Кыһынын-сайынын биир дьарык. Оттоон эҥин буһа-хата сылдьыбаккын. Соҕотох киһи төһөнү оттоон эбиэй. Уонна илиинэн оттоон ырааппаккын. Тиэхиньикэтэ суоҕа тыаҕа эрэй.

Күн ахсын биир дьарык. Үчүгэй дии. Туох да эйигин аалбат. Оттон санааны тэһиинниэххэ да син. Санаа да дьарыгы батыһар. Сибиинньэ иитээччигэ аан дойду аата-ахсаана суох кистэлэҥнэрэ туохха наадалаахтарый? Бүргэс бэркэ дьаһаммыппын диэн бэйэтин хайҕанартан ордубат. Итинник дьылҕа суолун бутуйуохха сөп эбит. Чуо кини аан дойду алдьархайыгар тоҕо бүө буолуохтааҕый? Хас киһи кыһалҕатын бэйэтин нөҥүө аһардаҕына олоҕо олох буолбат. Кини киһилии, ол аата көннөрү, олоруон баҕарар. Онто син сатанар курдук дии.

Дьиэтигэр тиийэн эрэрэ. Агаша утуйа сытара. Илдьэ барыахтаах халаабыһа, хата, бэлэм буола охсубут этэ. Саҥа олоҕу саҕалыы барааччы киэнэ диэтэххэ киһи мыыныах. Мөҕүллүбэт киһи буоллум диэн күлүгэр имнэниэх Влас, бу сырыыга санаата оонньоото. Кыыһын саатар сыллаан уһугуннара сыста. Онтон кэргэнин хоонньугар тыаһа суох киирэн сытта. Бүттэхпит ол. Кэргэннии буолар иэс икки өттүттэн төлөммөтө, биир минньигэс түгэни ыһыктаан ыыппатылар. Айаҕын булунуо ээ диэтэхтэрэ дуу. Влас булан сылдьыаҕа, кини курдуктарга дьахтар онно да көстүөҕэ. Эс, хайдах эрэ… Биир хобдох түүн көстүбэт эргиирин иһигэр биирдэ ньимис гынан хаалла.

Оттон Халадьыастар сыппыттара ыраатта да, иккиэн кыайан утуйбакка бэрт өр эрэйдэннилэр. Били уолаттар ханна дьөлө түһэн хааллахтара буолла? Һуура сир-сир аайы эрийэн сураһа сатаабыта да, туох да киһи иилэн ылыаҕын истэн абырамматаҕа. Дэриэбинэ да кыра. Кыра тыас баарын ким эмэ истибит буолан иһээччи. Биэнсийэ, хамнас кэлиитэ, арай, аҕыс айдааннанааччы. Биирдэ эмит сыбаайба туох эрэ содулланааччы. Кыралаан сууйуу-сотуу да биллибитэ эрэ баар буолааччы. Ханна уччуйдахтарай, тугу буллахтарай? Хайа эрэ дьахтарга аараатылар диэҕи, иккиэн сиэтиспитинэн тиийбэтилэр ини. Бу диэки оннук дьэллэм кэм эдэрчи соччо суоҕун курдук. Киһи билбэтинэн син сылдьара сылдьар. Кинилэр уолаттара сайын бэйдиэлээччилэр. Үөрэхтэн эҥин кэлбит кыргыттары батыһан атын нэһилиэккэ кытта тиийэн хаалааччылар. Бу диэки дэриэбинэлэр чугас-чугас тураллар. Соруктаах ойутан тиийэр кыахтаах. Атынан күтүөттүү астаран тиийдэхтэрэй.

Халадьыастар ити курдук саҥата суох биири саныы, бииртэн биир суолу бэрэлээн көрө сыттылар. Түүн да уһун.

Хараҥа халыйан кэлиитэ бу дьиэҕэ атын олох саҕаланар. Күнүһүн буолбут түүнүн тиэрэ эргийэр. Күнүскү күлүү сымыйа күлүү, күнүс буолбут кыра үөрүү сымыйа үөрүү эбитин түүҥҥү дьаабы итэҕэтэн төннөр.

Бу диэки дьиэ туттан байаллар. Оскуоланы бүтэрээт ойохтонобут диэбиккэ сонно дьиэ таҥан биэрэллэр. Онон, дэриэбинэлэригэр дьиэ тэллэй курдук үүнэр. Эдэр өттүлэрэ ону сыаналыыр аат диэн суох, арахсара арахсар. Хаарыан дьиэ иччитэхсийэн хааллаҕа ол. Сорох ону туһаҕа таһаарар – түргэнник таҥыллыбыт терем өссө түргэнник көтүрүллэр уонна ханна эрэ утаарыллар. Дьиэ диэн хамнаабат хапытаал. Арай, Атлааһаптартар дьиэ туттарга ыксаабаттар. Дьоннорун дьиэтигэр симиллэн олороллор. Тэллэй-теремоктарга холоотоххо ити дьиэ эмэҕирбит эргэ. Ааҕан көрдөххө – үс ыал буолан олороллор. Ини-бии Атлааһаптар, балтылара Баарычча. Онтуон – туспа ыал. Бэйэтэ, ойоҕо Натааһа, улаатан эрэр кыыстара. Баарычча диэн баарыһына эмиэ обургу кыыстаах, эрэ да суоҕун иһин син биир ыал аатын ылар. Арыйаан төһө да сулумаҕын иһин, син биир туспа хаһаайыстыбанан нэһилиэк испииһэгэр киирэ сылдьар. Хастарый-хастарый – биир дьиэҕэ син батан олороллор. Онтуон балтын илдьэ олорорун дьон хайгыыр эрэ. Аҥаардас дьахтары ханна да сүгүн көрбөттөр. Улахан эбит ол оҕолооҕо. Дьон булбут киһитин сүгүн көрбөт идэлээх. Ким эрэ оҕолооҕун ааһан, уон дьахтар сырыытын сылдьыаҕа. Кинини ким да сирэй-харах анньыа суоҕа. Ким эрэ биирдэ бүдүрүйбүтүн бырастыы гыныахтара суоҕа. Икки убайдаах Баарыччаны ким атаҕастаан алдьаныай? Оттон Арыйаан өр сүтэ сылдьан баран ити дьиэҕэ киирбитэ. Дьонноро өлбүтүгэр да кэлбэтэх сурахтааҕа. Чэ, ол тоҕото биллэр. Саха хаарыан ыччата ханна «сынньанан» тахсарый? Онтуон, онон, маладьыас, балтын, инитин илдьэ олорор. Икки дьахтар үлэлээн эбэллэр. Баарычча баарыһына өссө нэһилиэк дьокутаата буолан турда. Сүөһүлэрин-астарын дьахталлар көмөлөөн көрөллөр, оҕолор да туһалара улахан. Эр дьон? Биирэ хара үлэһит, дьиэҕэ көстөрө ахсыылаах. Биирэ сынньанан кэлбитин иэстэһэн көҥүл олоххо көрүлүүр. Арыт-арыт наһаалаан бу дойдуга уһаабаттыы киэбирэр. Итинник дьон биир кэм кэтэбилгэ сылдьыахтаахтара эбитэ буолуо. Сыл баһыгар-атаҕар охсуллан ааһар милииссийэ кинини, хата, тумнар. Ол эдэр оҕо ити бөрөҕө киирэн биэриэ дуо. Арыйаан аҥаардастыы айбардаан ыал-ыалы аймаата, киһи-киһини сылатта да, ким да мыык да диэбэт. Кини манна кэлиэҕиттэн Атлааһаптарга ким да үктэммэт.

– Баар-суох баарыһынабыт хайаан ити тулуйар? Убайым эрэ диэн саҥатыттан матар ини. Эчикийэ дьокутаат арыый атыны маат ыытыа этэ.

– Сүүрбэ түөрт чааһы бэрдэрэр ини.

– Натааһа аараттан эрэйи көрөн эрдэҕэ. Кини диэн туора киһи буо. Эрим испэт диэн кэпсэнэрэ биирдэ тиэрэ эргийдэҕэ. Эрин аҥаара олох тугун биллэрдэҕэ.

Дьон саӨҥатын туох саба тутуой. Ол Арыйааны утары көрөн туран саҥарбатахтарын ханан эрэ таһаарыахтарын наада. Уонна ити баарыһына диэнтэн атыннык ааттаабат Атлааһабаны тоҕо эрэ кэнниттэн кэпсэл оҥостон тахсаллар. Эрэ суох оҕоломмут билигин да дьон хараҕын аалара буолуо дуо диэххэ айылаах. Оскуоланы бүтэрээт үрдүк үөрэҕи батыһан куораттаабыта иһиллибитэ. Биир сылынан хат буолан дьиэтигэр бүкпүтэ. Туора улуус урдуһуттан кыыс оҕону буллаҕа. Кэлин да таах сылдьыбатаҕа буолуо диэн уорбалыыллара дэлэ дуо. Эр киһи эрэ кэбис диэ суох кыыһа. Ааттыын баарыһына, баардара эрэ Баарычча. Хайаан синньэ сылдьыай. Дьоппуоначыка курдук кыыһы дьахтар аймах барыта уорбалыы көрөрүн туоһута – ити күөдьүйэн кэлэ турар кэпсэтиилэр. Сөҕөн, эдэрин ыһыктыа эрэ суох. Дьоппуон омук кэнсиэрбэлэммит курдук кэрэтин кини сурунан ылбыт диэх курдук. Дьоно сап-сахалар этэ. Онтуон даҕаны өрө көрөн сахаҕа бэрт уол. Хара үлэҕэ миккиллэн, күн уотугар быһа сиэтэн, хараара сатаан баран эбирдэммит курдук. Кылдьыылаах киэҥ харахпыт кытта кыччаабыкка дылы. Куудара баттахпыт түүтэҕирэн бүппүт. Эдэрдэригэр ини-бии Атлааһаптар бу дэриэбинэ кыргыттарын ытатан байбыт буоллахтара. Ол аанньа Онтуон ойоҕо Натааһа кубарыйа хатан киһи өҥнүөх буолбатах. Маҥан мааны кыыс дэммитэ, хаана аҕыйах дуу, сах – өлбүт киһини өрө тардыбыт курдук дьүһүннэнэн иһэр. Оттон Арыйаан обургу арыгы хаанын сиэн, киһи утары көрбөт сирэйдээх. Хаайыылаах бэчээтэ олорон хаалбыт курдук. Тиис-уос баранан, хараҕа иһирдьэ түһэн – сүөл киһи.