Теодор Драйзер – Сармоядор (страница 25)

Тушунмаган одамга қоронғи бўлган бу комбинация тажрибали биржачилар учун очиқ-ойдин кўриниб турарди. Битта ёки бир гуруҳ одамларнинг назорати остида бўлган бойликлар ҳақида гап кетганда биржада азалий найранглар ишга солинарди. Бу комбинация кейинчалик “Ири”, “Стандард Оил”, “шакар”, “ун” ва бошқа акциялар билан бўлган комбинациялардан ҳеч нарсаси билан фарқ қилмасди. Каупервуд ҳали янги биржа аъзоси бўлгандаёқ бу ишлар қандай қилинишини тушунганди. У Стинер билан биринчи марта учрашган пайтда йигирма саккизга кирганди. У билан охирги марта “ҳамкорлик қилганда” эса ўттиз тўрт ёшга тўлганди.

Кекса ва ёш Каупервудлар уйларининг қурилиши ҳамда “Каупервуд энд Компани” банкирлик контораси олд томонининг қайта қурилиши жуда жадал кетаётганди. Идоранинг олд томони қадимий Флоренция услубида ишланган бўлиб, тепага қараб ингичкалашиб кетган деразалар қўйилган, ажойиб ўймакор устунлар ва қўнғир мармартош орасига жимжимадор нақшинкор эшик ўрнатилганди. Унча баланд бўлмаган, аммо бежирим эшикнинг ўртасига ёниб турган машъала кўтарган ингичка, нозик қўл моҳирона зарб қилинганди. Элсуорт бундай қўлни қадимда Венецияда пул алмаштирадиган дўконларнинг пешлавҳаларида тасвирлашгани, бироқ ҳозирги пайтда бу рамзнинг илк маъноси эсдан чиқиб кетганини тушунтирди.

Бинонинг ичкари томони силлиқланган ёғочдан қи линган бўлиб, ёғочнинг замбуруғи гуллар ҳосил қилганди. Дераза ойналари кўплаб чўзиқроқ, узунчоқ, тўртбурчак ва думалоқ шишалардан иборат ва ялтираб турарди. Газ рожок (шохсимон найча)лари римликларнинг чироқларига ўхшатиб ясалган, сейф эса ғалати кўринса-да, безак вазифасини ўтарди: у идоранинг ичкари қисмида мармар тагликка ўрнатилган, лакланган кумуш-кулранг устига эса олтин билан “Каупервуд энд Компани” номи ўйиб ёзилганди. Жуда дид билан ишланган бутун бино беқиёс фаровонлик, улуғворлик ва ишончлиликдан дарак бериб турарди.

Бино тайёр бўлганда Каупервуд уни кўздан кечириб, кўнгли тўлганидан Элсуортни мақтаб қўйди:

– Менга ёқди! Жуда чиройли! Бу ерда ишлашнинг ўзи роҳат! Агар уйимиз ҳам шундай чиқадиган бўлса, жуда зўр бўларди!

– Мақташга шошилманг, улар ҳали битгани йўқ! Аммо жаноб Каупервуд, сизга ёқса керак деб ўйлайман. Уйингизнинг ўлчами унча катта бўлмагани учун бош қотиришимга тўғри келди. Отангизнинг уйи эса осонроқ битяпти. Лекин сизники…

Элсуорт шу сўзлар билан йигитга бинодаги вестибюль, катта ва кичик меҳмонхоналар кенг ва улкан кўриниши учун нималар қилганини айта кетди.

Қурилиш тугаганида, чиндан ҳам ҳар икки уй жуда чиройли, ён-атрофдаги хонадонлардан бутунлай фарқ қилиши маълум бўлди. Хонадонларни эни йигирма фут бўлган яшил ўтлоқ ажратиб турарди. Архитектор тюдорлар мактабидан анчагина нарса олган, кейинчалик Филадельфия ва бошқа Америка шаҳарларидаги кўпгина хонадонларни ажратиб турган жимжимадорликдан қочганди. Айниқса, паст ва кенг равоқларда жойлашган эшиклар ва биттаси Фрэнкнинг иккинчи қаватига ва иккитаси ота уйининг олд қисмига ўрнатилган учта ғайриоддий шаклдаги шиша фонар жуда чиройли чиққанди.

Ҳар иккала уйнинг олди тарафидаги биринчи қаватида ташқи девордан чиқиб турган чуқур ўйиқли токчасимон деразалар бўлиб, улар кўча томондан пастгина нақшинкор панжара билан ҳимояланганди. Панжараларга чирмашиб ўсадиган гулларни қўйиш мумкин бўлар, кейинчалик худди шундай қилинганди ҳам ва яшилга бурканиб турган ойналар кўча томондан жуда ёқимли кўринарди. Токча ортига Каупервудлар стуллар қўйишди.

Иккала уйнинг пастки қаватида қарама-қарши жойлашган қишки боғ ҳам бор эди. Умумий ҳовлининг ўртасида эса диаметри саккиз фут бўлган оқ мармардан ишланган фаввора, ўртасида эса севги маъбудининг ҳайкалчаси бўлиб, ундан жилдираб сув оқиб турарди. Атрофи туйнукли баланд гранит рангидаги ғиштли девор билан ўралган ва усти оқ мармар билан безатилган ҳовлининг ҳамма ёғига бахмалдек майин ям-яшил майса экилган бўлиб, юмшоқ гиламга ўхшаб турарди. Бошидан режаланганидек, иккала уй ўзаро қишда ойна билан ўраб қўйиладиган яшил устунлардан иборат галерея билан боғланганди.

Элсуорт энди хоналарни ҳар хил даврларга оид услубда жиҳозлай бошлаган ва бу нарса келажакда Фрэнк Каупервуднинг бадиий диди ўсишида катта роль ўйнаган, унинг буюк санъат дунёси ҳақидаги тасаввурини кенгайтирганди. Унинг Элсуорт билан архитектура ва жиҳозларнинг услублари, ёғоч турлари, нақшларнинг ишлатилиши, матоларнинг асллиги, парда ва дарпардалардан тўғри фойдаланиш, жиҳозлар устидан фанерлаш ва паркетларнинг турли кўринишлари тўғрисида қилган суҳбатлари ўзига жуда фойдали бўлганди.

Элсуорт архитектура билан бирга декорация санъатини ҳам ўрганган бўлиб, америка халқининг бадиий диди масаласида кўп фикр юритарди. Унинг назарида бу дид вақтлар ўтиши билан ўзгариши керак эди. Ўша пайтда ҳаммага урф бўлган роман услубидаги дала ҳовлиларнинг катта иморатлар билан уйғунлашуви ёш архитекторнинг жонига текканди. Нимадир янгилик киритиш вақти келганди. Бу янгилик нима бўлишини унинг ўзи ҳам яхши билмасди, бироқ Каупервудлар учун лойиҳалаган уйи ажойиб, содда ва кўзни қувонтирадиган бўлиб чиққанидан жуда хурсанд эди. Шу сифатлари билан бу икки уй кўчадаги бошқа уйлардан яққол ажралиб турарди. Элсуортнинг режасига кўра Фрэнкнинг уйидаги пастки қаватда ошхона, зал, қишки боғ, буфет ҳамда асосий киравериш хонаси, ички зина ва унинг тагида гардероб хонаси жойлашган; иккинчи қаватда эса – кутубхона, катта ва кичик меҳмонхоналар, Каупервуднинг ишлайдиган хонаси, ҳожатхона ва ваннахона билан уланган Лилианнинг будуари жойлашганди.

Учинчи қаватда ажойиб жиҳозланган ваннахона ва гардероб хоналари билан бирга болалар хонаси, хизматкорлар ва меҳмонлар учун бир нечта хоналар бор эди.

Элсуорт Каупервудни энг нафис шакллардаги мебель, дарпарда, шкафлар, жавон, тумбочка ва турли роялларнинг эскизи билан таништирди. Улар биргаликда ёғочнинг қизил, ёнғоқ, инглиз қарағайи, “қуш кўзи” каби турлари ва уларни қайта ишлаш йўлларини муҳокама қилишди. Элсуорт “буль” типидаги мебелни тайёрлаш жуда усталикни талаб қилиши ва уни Филадельфияда ясаш мақсадга мувофиқ эмаслигини тушунтирди: қадама нақшлар иссиқ ва намликда тоб ташлаб, ёрилиб кета бошларкан. Архитектор яна ёғочга қайта ишлов беришнинг баъзи турлари мураккаблиги ва қимматлиги ҳақида гапириб, Фрэнкка катта меҳмонхона учун олтин суви югуртирилган мебель, кичкинаси учун безакли газлама, емакхона ва кутубхона учун французча ренессанс, бошқа хоналар учун эса – қаердадир ҳаворангли, қаердадир табиий рангли “қуш кўзи” ва яна ўйма ёнғоқ ёғочидан жиҳоз ясашни таклиф қилди.

Элсуортнинг гапи бўйича, гулқоғоз ва гиламлар мебель матоси билан уйғунлашиши, бироқ ранги бир хил бўлиши керак эмас. Кичкина меҳмонхонадаги рояль ва нота шкафчаси ҳамда залдаги очиқ жавон, шкаф ва тумбалар (агар бу Фрэнкни нархи билан чўчитиб юбормаса!) “буль” ёки “маркетри” услубида ясалса, чиройли бўлади.

Элсуорт яна учбурчак рояль буюртма қилишни таклиф қилди, чунки тўртбурчак рояль одамнинг кайфиятига салбий таъсир қиларкан. Каупервуд унинг гапларини берилиб тингларди. Унинг кўзи олдида аллақачон шинам, савлатли уй намоён бўлаётганди. Элсуортнинг айтишича, расмлар, агар Фрэнк уларни сотиб олишни кўзда тутаётган бўлса, оғир ўйма зарҳал югуртирилган рамкаларга солиниши керак; агар Фрэнк бутун бир расмлар галереясини ташкил қилмоқчи бўлса, унинг тагига кутубхонани жойлаштириш мумкин, китобларни эса иккинчи қаватдаги кутубхона билан кичик меҳмонхона ўртасида жойлашган катта меҳмонхонага жойлаштирса бўлади. Кейинчалик, Фрэнк чиндан ҳам рассомликка қизиқиб кетганда, у Элсуортнинг шу фикрини амалга оширди.

Шу пайтдан бошлаб у санъат асарлари ва амалий санъат маҳсулотлари – расмлар, бронза, ўймакорлик ишларига жуда қизиқа бошлади ва янги уйининг шкафлари, тумбалари, столлар ва жавонларини шу нарсалар билан тўлдириб ташлади. Филадельфияда бундай нарсаларнинг асл нусхасини топиш жуда қийин эди, магазинларда эса улар бутунлай сотилмасди ҳам. Тўғри, кўпгина хонадонларда эгалари узоқ саёҳатлардан келтирган шу каби шахсий буюмлар тиқилиб ётарди, бироқ ҳозирча Каупервуд шаҳарнинг “энг зўр оилалари” билан етарли даражада алоқада эмасди.

Ўша йилларда америкалик икки ҳайкалтарош – Пауэрс ва Хосмерлар машҳурлик чўққисида бўлиб, Фрэнкда уларнинг асарлари бор эди. Бироқ Элсуортнинг айтишича, ҳайкалтарошлар жуда зўр эмас, у Фрэнкка бирорта қадимий ҳайкалнинг нусхасини сотиб олишни маслаҳат берди. Каупервуд ниҳоят Торвальдсеннинг уни ҳайратга солган иши “Давиднинг калласи” ва қай бир даражада замонавийлик уфуриб турган Хэнт, Сюлли ва Хартларнинг бир нечта пейзажларини сотиб олишга муваффақ бўлди.

Бу турдаги уйнинг, албатта, ўз эгаларига ҳам нуқси уради. Биз ўзимизни яшаш жойларимиз ва буюмларимиздан ташқаридаги, ҳатто юқори турадиган шахс деб ҳисоблаймиз, бироқ ўртамизда шундай боғлиқлик борки, бунинг таъсирида нарсаларимиз худди биз уларни акс эттиргандек, бизни ўзларида акс эттиришади. Одамлар ва нарсалар бир-бирларига фазилатлари, нозик хислатлари ва кучларини ўзаро билдириб туради. Одамни ҳақли равишда унгагина тегишли бўлган, унинг учунгина хос нарсасидан айириб кўринг-чи, нима бўлади: кўз олдингизда на бахтли ва на бир омадсиз одам намоён бўлади; ҳамма ҳуқуқи ва унга тегишли нарсалар қайтарилмагунча худди инсиз ўргимчакка ўхшаб, ўзига кела олмайди.