Sabir Əhmədli – Yazılmayan yazı (страница 4)

İlk körpü daha əzəmətli, gözəldir. Hündürdür. Üz daşları mərmər təkidir. Sal, parlaq, hamar. Hər iki körpü çaydakı qayalara bitib qalxmışdır, özülü möhkəmdir. Qarabağın, eləcə də Azərbaycanın İrana, İraqa, Suriyaya keçmək üçün yolları, buradan, bu körpülərdənmiş. Onda, o tarixdə Cəbrayıl da başlıca düşərgələrdən biri sayılmışdı.

Belə baxanda Cəbrayıl ölkənin, Qarabağın o tayla, İran və yaxın Şərqə başlıca keçid yeri imiş. Qədimlərə getdikcə, bu yerlərin dəyəri, mövqeyi daha aydın olur. Sınıq körpü eramızdan qabaq tikilmişdir. Araz üstünün qədim zamanlardan başlıca gediş-gəliş yolu olduğu bilinir. Arazı keçməkdən ötrü yer Xudafərin körpüləri olmuşdur.

Arazbasarda körpülərə mən çox tamaşa etmişəm. İlk kərə Cəbrayıla müəllim işləməyə gələndə getmişəm, görmüşəm oranı. Sonralar rayona hər gələndə körpülərə baş çəkmişəm. Bu körpülərə tamaşa etmək gözəldir. İri, sal, ağ daşlarla örtülmüş körpü on bir aşırımdır, tağlar hündür, uca, qəşəngdir. Orada suvarma üçünmü, nə üçünsə körpü döşəməsinin yanı ilə boruya oxşar tikili də var. Bəlkə də su qurğusudur, suyu qaldırıb, ötürürmüşlər çayqırağı torpaqlara. Bu körpü tikilən iri, hamar, sal daşların haradan gətirildiyi adamı düşündürür. Roma imperiyası haranı tutsa orada, ilk növbədə məbəd, jardən-bağ salar, körpülər tikərmiş. Avropada romalıların tikdikləri belə abidələr var. Onları turistlərə göstərirlər. Cəbrayılda, Qumlağ yaxınlığında Araz üstdəki körpü də mənə məsələn, Qardən – körpüsünü xatırlatdı Fransada. Hətta ağlıma gəldi ki, Xudafərin körpüsünü də romalılar tikmişlər.

Sonralar Hacı Qaramana gedərkən, oradakı məbədi, mədrəsəni gördükdə anladım. Sınıq Körpünün daşları da Qaraman ocağı, mədrəsə, məsciddəki daşlardandı. Deməli, o körpü də Qaraman məscidi mədrəsəsi təki yerli daşlardan tıkılmışdı.

Dağları, qayaları çapıb daşımış, körpüləri, ondan çox-çox sonra mədrəsəni tikmişlər. Sonrakı körpü kərpicdəndir. On altı aşırımdır. Hələ ki, bir şey aydın deyil. Bu körpünü kim tikmişdir, kimə tikdirmişdir? Onun baş memarı, mühəndisi kim olmuşdur? Körpünü yaradan bilinmir. Bilinsə, keçmişin çox uzaq bir məqamından bir unudulmaz memarın adı qalar, çəkilər, tanınardı. Bundan tarix xeyli gerçəkləşərdi.

Onda eramızdan qabaq VII əsrdə buralarda həyat, yaşayış necə olmuşdur? O tay bu tayda başlıca sakinlər kimlərmiş? Bu sarıdan tarixçilər xalqa çox borcludurlar.

Ruslar Azərbaycana gəlincə, Türkmənçay müqaviləsi bağlananadək, körpülər işləmişdir. Quduz işğalçılar Qafqaza girdikdən sonra körpülər ehtişamını itirmişdir. Yollar dönmüş – şərqə, cənuba yönələn yollar çönüb başıyuxarı – Qafqaza, Rusiyaya, Avropaya uzanmışdır. Azərbaycanın ruslaşması, avropalaşma meylləri də bundan sonra başlamış, qoşa körpü gediş-gəlişini itirmişdir. Yoxsa, hələ çar vaxtı da İranla, Şərqlə əlaqələr büsbütün kəsilməmişdi. Təbrizə, Xorasana, Kərbəlaya, Məkkəyə tacirlər, ziyarətçilər gedib gəlirdi. Elə ki, Sovet hökuməti quruldu, bütün bunların kökü kəsildi. İran, Yaxın Şərq, eləcə də Türkiyə az qala düşmən ölkə kimi beyinlərə yeridildi, İran mənşəli azərbaycanlıları dönə-dönə o taya, Orta Asiyaya, Qazaxıstana sürdülər.

Cəbrayılda da iranlılar yaşayırdı, onların hamısını ailəlikcə köçürdülər o taya, İrana, Cənub dağlarına, hətta Araza baxmaq yasaq edilmiş təkiydi.

Ermənilər hələ Qarabağı tutmamışdılar, Sovet hökuməti hələ yıxılmamışdı, rus qoşunu da Azərbaycanda vardı, sərhədd zolağı, sərhəd məntəqələri – zastavalar onların əlində idi.

Səksəninci illərin axırı Cəbrayılda idim, Akiflə – əmımqızı Məhparənin əri – Horadizə getmişdik. Orada çayxanada bir zabitlə görüşdük, mayordu. Mənim yazıçı olduğumu biləndə dedi: "Bizim zastava rəisləri ilə görüşün". Güman etdim ki, beş-üç hərbçidir. Razılaşdıq.

Demə, mayor Hadrutda yerləşən qərargahın rəisi imiş. Gerasimovdu, nə idi, sonralar dedikdə Cəbrayılda onu tanıdılar, özü də bildirdilər ki, yaxşı adam deyil, bizə münasibəti də qaranlıqdır.

Onunla gəldik, məni sərhəd məntəqəsində klub təki bir yerə gətirdi. Bir də baxdım ki, salonda azı iki yüz zabit əyləşib. Demə başqa tədbirləri varmış, "yazıçı ilə görüşü" də qənimət bilib, yığıncağa qatıblar.

Keçib səhnədə, rəyasət yerində oturduq. Məni mayor təqdim etdi. Başladılar suallar verməyə. Salondakının hamısı sarı, rusdu, bir nəfər olsun qaraqaş-qaragöz yoxdu. Deməli, doxsanacan zastava rəisi idi, Qaradonludan Meğriyəcən bütün sərhəd məntəqələrinə baxırdılar.

Bunlar sual yağdırmağa başladılar. Birinci onu soruşdular. Bir qısa film vardı, onu televiziyada göstərmişdilər, mən də baxmışdım. Həmin qısametrajlı filmdə belə bir hadisə göstərilmişdi. Sərhəddir, sarı-rus sərhədçi əlində avtomat ona tapşırılmış sahədə, tikanlı məftillər çəkilmiş zolaqda o baş-bu baş gəzmir. Bir oğlan uşağı da onu güdür. Uzaqlaşmağını gözləyir tezcənək dəmir məftillərdən o taya keçsin. Sərhədçi əsgər – saldat şübhələnib. Uşaq yaxınlaşır məftil çəkilmiş sərhəd zolağına. Birdən ozünü atır bu tikanlı məftillərin üstünə, əlində də gitara var, saz olsa daha yaxşıydı. Uşaq o taya keçməkdən ötrü tikanlı məftillərə sarılır, qırmağa çalışır dəmir tikanları. Saldat görür, avtomatı çevirir, atəş açır. Uşaq dəmir-tikan çəpərə sərilir, ölür.

Zastava rəisləri məndən soruşdular: – Siz o filmə necə baxırsınız?

Bu kiçik film onlara bərk toxunubmuş. Dedim, təsirli lentdir.

Daha sonra bir sual verdilər: – O taya can atırdınız, deyirdiniz qoymurlar. İndi aranı-məftili götürmüşük. Bəs, niyə keçmirsiniz o taya? Kimsə yaxın düşmür. – Dedim: – Yüz illərdən bəri yerli əhaliyə oraları yasaq etmiziniz. O tayı düşmən kimi tanıtmısınız. Bizə – əhaliyə bütün məktəblərdə, tarix kitablarında bu sayaq rəy aşılamısınız. Ona görə də indi kimsə inana bilmir ki, yasaq götürülmüş, sərhədlər açılmışdır, oraya getmək olar.

Daha demədim. Bu ona bənzəyir ki, heyvanı illərlə zəncirdə bağlı saxlayırsan. Sonra açsan da bağlandığı yerdən getmir, qopmur, elə bilir yenə zəncirdədir.

Üz tutub sərhəd məntəqəsi rəislərindən soruşdum:

– Araz boyu İranla bizim aramızda neçə zastava var?

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.