Решад Нури Гюнтекин – Damğa (страница 2)

Dayəm məni tez-tez özü ilə birlikdə xəlfə Mahpeykərgilə aparmağa başlamışdı.

Dünyanın heç bir yeri mənə həmin xəlfənin dar küçədəki viranə, qaranlıq, kələ-kötür evi qədər xoş görünməmişdi. Axı mən orada azad idim. Mahpeykərin oğlu Murad ilə birlikdə bağdakı çardağın üstündə tor qurar, qapının qabağında çiling-ağac oynayırdıq. Bu məhəllədə özümə bir neçə yoldaş belə tapmağa başlamışdım.

Burada, üç-dörd dəqiqəlik yolu olan tində daş binalı bir məktəb var idi. Murad o biri məhəllənin uşaqları ilə birlikdə bu məktəbdə oxuyurdu. Mən onlara həsəd aparar, «nə olar, məni də buraya yazdırın», – deyə həmişə yalvarardım. Nəhayət, yalvarışlarım xəlfələrə təsir etdi, günlərin birində məni də Muradla birlikdə həmin məktəbə apararaq: «Uşaq ağlayıb yalvarır, müəllim əfəndi, icazə verin, arabir qonaq kimi gəlib-getsin.

Həftədə bir-iki gün mən də məktəbə getməyə başladım, Nəhayət, arzuma çatmışdım. Bununla belə «qonaq kimi» sözü kefimi bir qədər pozmuşdu. Bundan başqa, müəllim əfəndi mənə hörmət edər, güzəştə gedərdi. O məni yanında oturdar, dərsimi bilmədiyim zaman hirslənməz, uşaqlarla birlikdə nadinclik elədiyim vaxt onlar kimi qulağımı burmazdı.

Yaşlı adamlar kimi uşaqların da möhkəm gizli saxladıqları dərdləri, səylə gizlətdikləri heysiyyət yaraları vardır. Müəllim əfəndinin məni fəsinin qotazı olmayan, məktəbə corabsız gələn yoldaşlarımdan ayırması mənə ağır gəlirdi. Belə xüsusi rəftar mənim onlarla oynayıb-dalaşmağıma, istədiyim kimi nadinclik eləməyimə mane olurdu.

Bir gün məktəb amin mərasiminə gedəcəkdi. Müəllim əfəndi həyətdə uşaqları sıraya düzərkən dayəm gəlib çıxdı və qolumdan tutaraq dedi: «Sən getməyəcəksən. Atan bilsə, ikimizi də öldürər». Dinmədən sıradan çıxdım, dayəmlə bərabər çəkilib kənarda durdum.

Bir az sonra dəstə yola düşdü. Yoldaşlarım bir-birinin əlindən tutub dua oxumağa, «amin» deyə bağırmağa başladılar. Artıq özümü saxlaya bilməyir, başımı dayəmin çadrasına soxub ağlayırdım. Halım yəqin ki, xəlfə Kamiyaba çox təsir etmişdi, odur ki, hər şeyi boynuna götürərək məni küçələrdən keçirib dəstəyə çatdırdı. Uşaqlarla birlikdə «amin» deyə bağırdıqca özümü bir neçə yaş böyümüş sayırdım. Uzaqdan ardımızca gələn yazıq dayəm dəsmalı ilə gözlərinin yaşını silirdi.

Məktəbə qayıtdıqdan sonra halva-çörək yedik. Saqqallı bir əfəndi böyük qırmızı kisədən ovuc-ovuc təzə xırda pul çıxardaraq paylamağa başladı. Növbə mənə çatdıqda əlimi uzatdım. Müəllim pul paylayan əfəndinin əlini tutub təşvişlə: «Xalis paşa həzrətlərinin oğludur», – dedi. Saqqallı adam çənəmi oxşadı: «maşallah, balaca bəy, deyiniz görək nələr oxuyursunuz», – dedi və mənə pul uzatmaqdan utanmış kimi ötüb keçdi. Mən yazığın əli açıq qalmışdı. Halbuki, mən o qədər «amin» deyə bağırmışdım ki, bu pulu almağa haqqım var idi. Yoldaşlarımın yanında məni hörmətdən saldığı üçün müəllim əfəndiyə acığım tutdu.

Gərək ki, müəllim əfəndi Bolqarıstan mühacirlərindən xoşəhval bir adam idi. Uşaqların hərəsinə bir ad vermişdi. Mənə «Bacıoğlu» deyərdi.

Mülayim əfəndi bəzən uşaqları ucdantutma çubuqlayırdı. Məsələn, günlərin birində məktəb uşaqlarından beş-on nəfərinin ərik oğurlamaq üçün bir bağa girdiyini xəbər verərdilər, yaxud günorta azanında bütün uşaqlar sapandla daş atarkən məhəllədə kiminsə şüşəsi sınardı. Təbiidir ki, uşaqlara tərbiyə vermək müəllimin işi idi. Yazıq müəllim müqəssiri tapa bilməyəndə şagirdlərin hamısını sıra ilə çubuqlayardı. Beləliklə, təqsirkar cəzadan yaxasını qurtara bilməzdi. Biz o vaxt belə ədalətli mühakiməni çox təbii sayırdıq.

Bir gün, müəllim əfəndi namazda olduğu vaxt necə olmuşdusa bir neçə uşaq məktəbə girib bir pişiyi qabaqlarına qataraq rəhlələri, mürəkkəb qablarını aşırmışdı.

Namazdan qayıtdığı vaxt məktəbdə hər şeyin alt-üst olduğunu görən müəllim əfəndi bərk hirsləndi, dərhal qapını bağladı (ucdantutma çubuqlamanın bir adı da qapı bağlamaq idi, çünki qapı açıq qalarsa, uşaqlar qaça bilərdilər).

Mən o gün ucdantutma çubuqlamanı ilk dəfə görürdüm. Sinifdə bir vaveyla qopdu. Kimi «vallah mənim təqsirim yoxdur» – deyə bağırır, kimi də «ay ana», «ay allah», – deyə çağırırdı.

Müəllim əfəndi uşaqları bir-bir falaqqaya salıb hərəsinin yalın ayaqlarına dörd-beş çubuq çəkməyə başlamışdı (bu məktəbdə daha bir ənənə var idi: falaqqadan sonra çığırıb ağlayaraq ayağa qalxan uşaq özündən sonrakı uşağın ayaqlarını tutardı. Bu, vəzifədən artıq, bir haqq, bir imtiyaz idi. Uşaq, bir başqasının çubuqlanmasına kömək etməklə, yediyi çubuğun ağrısını müəyyən qədər unutmuş olurdu).

Sinifdə Tahir adında bir uşaq var idi ki, çubuqlanmaqdan təkcə o, azad edilmişdi. Tahir arıq, əyriqıç, xəstə bir uşaq idi. Çubuqlanarkən özünü saxlaya bilməz, qorxudan üst-başını bulayardı.

Heç yadımdan çıxmaz: o gün qara zolaqlı qırmızı məxmərdən təzə paltar geymişdim. Yoldaşlarım çığırıb ağlayaraq növbələrini keçirdikləri halda, mən bir küncdə tez-tez ayaqqabımın bağını açırdım. Növbəm gəlib çatan kimi durub müəllimin yanına getdim: «Corablarımı da çıxarımmı, müəllim əfəndi?» – deyə soruşdum.

Ağlayıb-sızlamadan, gülərüzlə çubuq yeməyə hazır olmam müəllimi təəccübləndirdi. Yazıq bir az dayandı, məni döyməmək üçün bir bəhanə axtardı, sonra udqunaraq:

– Sən bu tərəfə keç, qonaqsan, – dedi.

Onun göstərdiyi tərəfdə Tahir durmuşdu, cürük dişli ağzını açaraq gülərək işarə ilə məni yanına çağırırdı.

Yoldaşlarımdan ayrılıb onun yanına keçmək şəstimə toxundu.

– Mən qonaq deyiləm, müəllim əfəndi, mən də döyülməliyəm, – deyə təkid etdim.

Ərköyün böyüdülən, hər dediyinin yerinə yetirilməsinə alışmış bütün kübar uşaqlar kimi, elə bil əmr eləyirdim. Müəllim bir az tərəddüddən sonra: «Yaxşı, elə isə gəl görək, – dedi, balaca ayaqlarımı ehtiramla tutdu, çubuğun ucuyla oxşayırmış kimi, ahəstəcə bir-iki dəfə toxundu

O gün, axşam dərsdən evə getdikdə müəllim əfəndi məni yanına çağırdı. Acıqlı gözlərində indiyədək heç görmədiyim bir məhəbbət və şəfqətlə üzümə baxdı, sonra qulağımı tutaraq: «Bacıoğlu! Sən pis adam olmayacaqsan!» – dedi.

Məktəbimizdə kiçik Ömər adlı bir uşaq vardı. Soyuq havada, anasının yaxası çəkili köhnə sırıqlısını geyib məktəbə gəldiyi üçün mən ona Qız Ömər deyib sataşardım. Saçlarım sarı olduğuna, anadangəlmə zəif olan gözlərimə eynək taxdığıma görə o da mənə Sarı yəhudi deyərdi.

Bir gün məktəbin bağçasında nahar edirdik. Gərək ki, payız mövsümü idi, çünki quru çinar yarpaqları yeri başdan-başa örtmüşdü. Ömər qabağımda oturub zeytun-çörək yeyirdi. Evdən küftə gətirmişdim, nədənsə ürəyim istəmirdi. Odur ki, yeməyimizi dəyişdirməyi Ömərə təklif etdim. O sevinərək razı oldu. Mən zeytunu, o isə küftələri iştahla yeməyə başladıq.

Bunu görən uşaqlar dərhal Öməri müəllim əfəndiyə şeytanlayıb yalandan demişdilər ki, «İffəti dilə tutub küftələri alır».

Müəllim qəzəbli halda yanımıza gəldi. Öməri, arıq çiyinlərindən tutaraq ayağa qaldırdı, yanağına iki bərk şillə vurdu. Sonra küftələri alıb mənə verdi. Mən də çox qorxmuşdum. Bir şey deməyə cəsarətim çatmadı. Lakin, bu əhvalat getdikcə mənə daha çox təsir edirdi. Ömərin mənim üstümdə haqsız yerə döyülməsi ürəyimi sıxırdı.

O gündən sonra Kiçik Öməri bütün yoldaşlarımdan daha çox sevməyə başladım. Məktəbdə yanında oturardım, bağçada birlikdə oynayırdıq, Mən həyatı ilk dəfə Kiçik Ömərdən öyrəndim. Yoxsulluq içində böyüyən uşaqların əksəriyyəti kimi, Ömər də hər şeyi bilirdi. O deyirdi ki, «Nənəm iflicdir. Anam evlərdə paltar yumağa gedir… Bəzən gecələr qaranlıqda qalırıq, bəzən yeməyə çörək tapmırıq». Vaxtı ilə anasının sırıqlısını geydiyi üçün Ömərə sataşmağım yadıma düşəndə öz-özümdən utanırdım.

Ömərin bir böyük qardaşı var imiş. Hərbi məktəbi bitirib zabit olacaq, onların əlindən tutacaqmış. Məktəbi bitirməyinə üç ay qalmış iftira qurbanı olaraq Fizana sürgün edilibmiş.

Ömər bunu danışarkən boynunu büzərək: «O, indi başımızın üstündə olsaydı, bu günə düşməzdik», – deyirdi.

Bir gün ona:

– Ömər, mənim ağlıma bir şey gəlir… İstəyirəm ki, paşa atama yalvarım, qoy padşahdan xahiş eləsin, qardaşını bağışlatdırsın», – dedim.

Elə bilirdim ki, Ömər bunu eşidən kimi sevinəcək, atılıb boynuma sarılacaqdır. O, qoca kişi kimi bədbin idi; şübhə ilə dodaqlarını büzüb dedi ki, «mümkün olan şey deyil».

Lakin mən Ömərin qardaşını xilas etməyi möhkəm qərara almışdım. O yaşda hər şey mənə asan və sadə görünürdü.

Bir neçə dəfə paşa atamın ayaqlarına düşüb yalvarmaq məqsədilə onun otağının qapısına qədər getdim, hətta bir dəfə içəriyə belə girdim. Amma onu görən kimi, ürəyimi qorxu hissi bürüyür, cəsarətim qırılırdı.

Bir dəfə ağır qrip xəstəliyinə tutulub yatağa düşmüşdüm. Xəstəlik günlərində huşsuzluq keçirdiyim, qarışıq yuxular gördüyüm zaman tez-tez Ömərin qardaşı ilə danışır, onun barəsində sayıqlayırdım. Bir gecə bihuş yuxudan oyandığım zaman yatağımın yanında atamı gördüm. Saçlarımı əli ilə oxşayır, əlindən düşməyən ənbər təsbehi üzümə sürtünürdü.

– Necəsən, İffət?.. Bir yerin ağrıyırmı? – deyə soruşdu.

Fikirli-fikirli üzünə baxdım, cavab vermədim.

– Nə istəyirsən alım sənin üçün, oğlum?

Atam mənə ilk dəfə idi ki, belə şirin, yumşaq bir dillə söz deyirdi. Uşaqlara məxsus yanılmayan bir sövq-təbii ilə başa düşdüm ki, bu dəqiqələrdə atamın mənə yazığı gəlir, o məni sevir.

Onun saçlarımı tumarlayan əlini iki əlimlə tutaraq dodaqlarıma apardım, ağlaya-ağlaya öpərək dedim: